Unit 13 · पाठ · 20 min read
पख्नोस् (निबन्ध)
What the syllabus asks for 11
- निबन्धकारको परिचय
- निबन्ध भनेको के हो ?
- पाठको सारांश
- पाठबाट शब्दार्थ
- विषयवस्तु र सन्देश
- व्यङ्ग्यका पक्ष
- भाषाशैली र निबन्धका कलात्मक पक्ष
- पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन
- सुनाइ — 'मेरो छोराले के सिकोस्'
'पख्नोस्' भैरव अर्यालको हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध हो। पत्रिकाका सम्पादकले लेख मागिरहँदा 'पख्नोस्' (पर्खिनुहोस्) भन्दै आएका निबन्धकारले आफ्नो ढिलाइलाई नै समाजभरिको पर्खाइको कथामा बदलिदिन्छन् — आमाको गर्भदेखि बुढेसकालसम्म, तलबदेखि पासपोर्टसम्म, सबैले कसै न कसैलाई पर्खिरहेकै हुन्छन्। हाँसो-हाँसोमै निबन्धले ढिलासुस्ती, आश्वासनको खेती र 'पर्खाइ' लाई सहने बानीमाथि चोट हान्छ। यो पाठबाट तपाईंले निबन्धको स्वरूप, व्यङ्ग्यको शैली, अनुकरणात्मक शब्द, पारिभाषिक शब्द, पदसङ्गति र हलन्त-अजन्त सिक्नुहुन्छ।
कक्षा १० मा यस निबन्धबाट (१) विषयवस्तु र सन्देश, (२) निबन्धमा गरिएको व्यङ्ग्यका पक्ष, (३) 'सबै पर्खाइको पछिल्तिर मेरा सयौँ सपना पर्खिरहेछन्' जस्ता पङ्क्तिको व्याख्या, (४) अनुकरणात्मक शब्द र टुक्काको प्रयोग, (५) पदसङ्गति र हलन्त-अजन्तका प्रश्न आउँछन्। हास्यव्यङ्ग्यको अर्थ बुझ्नुहोस् — हाँसोको आवरणमा गम्भीर कुरा भन्ने कला।
१३.१ निबन्धकारको परिचय
भैरव अर्याल नेपाली हास्यव्यङ्ग्य निबन्धका अग्रणी स्रष्टा हुन्।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९९३ असोज ५ |
| जन्मस्थान | कुपण्डोल, ललितपुर |
| आमाबुबा | खेमकुमारी र होमनाथ अर्याल |
| पेसा | शिक्षण, पत्रकारिता; गोरखापत्र र मधुपर्कमा सम्पादन-कार्य |
| निधन | वि.सं. २०३३ असोज १९ |
प्रमुख कृति. काउकुती (२०१९), जय भुँडी (२०२२), गलबन्दी, इतिश्री (२०२८), दश औतार (२०३३) जस्ता हास्यव्यङ्ग्य निबन्धसङ्ग्रह; उपवन (कवितासङ्ग्रह); नेपाली काव्यमा प्रकृति (समालोचना)। उनी कविता र समालोचना पनि लेख्थे, तर चिनारी हास्यव्यङ्ग्य निबन्धले दिलायो।
उनले शिक्षक र पत्रकारका रूपमा काम गरे। सम्पादकको कुर्सीबाट लेखकहरूसँग लेख माग्ने र लेखकले दिने 'पख्नोस्' को अनुभव उनलाई स्वाभाविक रूपमै थियो — यही अनुभवले निबन्धलाई यथार्थ बनाएको छ।
भैरव अर्यालको 'जय भुँडी' निबन्धसङ्ग्रह सबैभन्दा प्रसिद्ध मानिन्छ तर यो पाठ 'पख्नोस्' हो। परीक्षामा अन्य निबन्धको नाम लेखेर अलमल नपार्नुहोस्। निधनको कारण लेख्न आवश्यक छैन; जन्मवर्ष, जन्मस्थान र हास्यव्यङ्ग्यकारका रूपमा पहिचान पर्याप्त छ।
१३.२ निबन्ध भनेको के हो ?
निबन्ध गद्यको त्यो विधा हो, जसमा लेखकले कुनै विषयमा आफ्नो विचार, अनुभूति र अनुभव क्रमबद्ध ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ। निबन्धका तीन भाग हुन्छन् — प्रस्तावना (विषय उठान), विषयविस्तार (मुख्य कुरा) र उपसंहार (निष्कर्ष)।
| निबन्धको प्रकार | विशेषता |
|---|---|
| विषयप्रधान (वस्तुनिष्ठ) | तथ्य र तर्कका आधारमा विषयको वर्णन |
| व्यक्तिप्रधान (आत्मनिष्ठ) | लेखकको भावना र अनुभव |
| हास्यव्यङ्ग्य | हाँसो र व्यङ्ग्यले समाजका विकृति देखाउने |
| ललित | कलात्मक र भावुक भाषाका निबन्ध |
'पख्नोस्' मा आत्मनिष्ठ शैली छ (लेखक आफैँ 'म' बोलेको) र व्यङ्ग्य चरम छ।
१३.३ पाठको सारांश
निबन्ध एउटा सम्बोधनबाट सुरु हुन्छ — सम्पादकले 'एउटा लेख दिनुहोस्' भन्दा लेखकले जवाफ दिन्छ, "पख्नोस्, एउटा लेख दिउँला।" लेखक भन्छन्, यो शब्द 'उही चिरपरिचित शब्द, उही पत्यारलाग्दो आश्वासन, उही झुलाएर फुल्याउने बोक्रे बढत्व' हो। सम्पादकको कन्सिरी तात्यो होला भनेर उनी सम्झाउँछन् — यसरी नै मान्छेको जिउमा आगलागी हुने भए भियतनामका बौद्ध भिक्षुले जस्तै ज्यूँदै डढेर मर्नुपर्थ्यो।
त्यसपछि उनले पर्खाइलाई सारा संसारको अनुभव बनाइदिन्छन्। सम्पादकले लेख पर्खिरहेका बेला यही बेला कहाँकहाँ को के के पर्खिरहेका होलान् ? — कपुरीकान्त कार्की कान्लामाथि बसेर माइत गएकी कान्छी पर्खँदो हो; खवटानन्द खतिवडा खाटमाथि पल्टेर डाक्टर पर्खँदो हो; घटसिंह घले घट्टमा आफ्नो पालो पर्खँदो हो… यसरी क, ख, ग देखि अक्षरका क्रममा नामहरू गनेर उनले नेपालका गाउँटोलदेखि ताइपे, थाइल्यान्ड, पोल्यान्ड, मस्कोसम्मका पर्खाइको सूची बनाउँछन्।
दार्शनिक, वैज्ञानिकले जति सोचे पनि 'बाँच्नुको पर्याय नै पर्खनु हो' भन्ने उनको निष्कर्ष छ। दसौँ महिना आमाको गर्भमा बसेर जन्मनै पर्खनुपर्यो, किशोर हुँदा शिक्षकलाई पर्खियो, साथीको भाका पर्खियो, जागिरको आश्वासन, तलबको दिन, उपचारक, बिदा दिने निर्देशक, पैसा दिने मालिक — सबै पर्खाइ हुन्। लेखक आफू पनि सम्पादकको पत्रिका निस्कने दिनलाई पर्खन्छ; 'एक महिने पत्रिका चार महिनामा निस्कने' नेपाली पत्रिकाको बानी सबैलाई थाहा छ।
लेखकका आफ्ना सयौँ सपना पनि पर्खाइकै पछाडि पर्खिरहेका छन्। सत्य, समता र शान्ति पर्खँदै आएको मानिस झन् विषमताको विषले बौलाइरहेछ; आणविक हतियारमा प्रतिबन्ध लगाउन सबै 'लम्स्याङलुम्सुङ' गरिरहेका छन्; भौतिक उन्नति यति तीव्र हुँदा पनि दुई गज जमिन र दुई गाँसको निम्ति जिन्दगीभर पर्खनुपर्छ। यो कस्तो 'जम्स्याङजुम्सुङ' !
अन्त्यमा लेखकले सम्पादकलाई सम्झाउँछन् — पर्खाइदेखि डराउनु पलायनवादी, पामर र पानीमरुवा बन्नु हो। आजका लेखकले दिएको झुलावा भोलि सम्पादकले दिनेछन्। दुवै यस्तो दुनियाँ चाहन्छन् जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस्; तर चाहनेबित्तिकै पूरा नहुने भएकाले फेरि पनि 'पख्नोस्' नै भन्नुपर्ने बाध्यता छ। निबन्ध 'पख्नोस्, कुनै न कुनै दिन म पनि एउटा लेख लेख्ने प्रयास गरुँला, तपाईंको पत्रिकामा छाप्न दिउँला। लौ त नमस्ते !' भनेर टुङ्गिन्छ — र त्यो अन्तिम 'पख्नोस्' ले पाठकलाई हाँसो र चोट दुवै छोडिदिन्छ।
१३.४ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| बढत्व | बढी हुनाको भाव, बढप्पन |
| बकन्याइ | मौखिक रूपमा बयान गर्नु, बेहोसीमै कुनै कुरा भन्नु |
| मनिटर | कम्प्युटरको स्क्रिन; यहाँ मस्तिष्कको दृष्टि |
| घट्ट | खोलाको पानीको धारले काठको पङ्खा घुमाइ पिठो पिस्ने ठुलो जाँतो, पानीघट्ट |
| जुम्सो | डुब्लो, मरन्च्याँसे वा लोसे |
| इष्टसिद्धि | इच्छा गरिएको काम सम्पन्न हुनु |
| गज | तीन फुट वा छत्तिस इन्च लम्बाइको नाप |
| पलायनवादी | आफ्नो सिद्धान्तमा स्थिर नरहने, कठिनाइबाट भाग्ने स्वभावको |
| पामर | अविवेकी, कातर, अज्ञानी |
| आश्वासन | भरोसा दिने कुरा, 'गर्छु' भन्ने बचन |
| झुलाउनु | प्रतीक्षामा राखेर टार्नु |
| कन्सिरी | कानको माथिको कनपटी |
| पानीमरुवा | कायर, डरपोक |
| जङ चल्नु | रिस उठ्नु |
| दाउ | मौका, अवसर |
१३.५ विषयवस्तु र सन्देश
विषयवस्तु. पर्खाइको सर्वव्यापकता र ढिलासुस्ती तथा झूटा आश्वासनको संस्कृतिप्रति हास्यव्यङ्ग्य।
उद्देश्य. (१) पाठकलाई हँसाउँदै सोच्न लगाउने, (२) लेखक-सम्पादकबीचको पर्खाइको चलनमार्फत समाजका ढिलासुस्ती र बहानाबाजीको आलोचना गर्ने, (३) मानवीय अवस्थाका रूपमा पर्खाइलाई दार्शनिक रूपमा हेर्ने।
सन्देश. पर्खाइ जीवनको स्वाभाविक अङ्ग हो, तर पर्खाइको नाममा काम टार्ने र अरूलाई झुलाउने बानी समाजका लागि हानिकारक छ। 'पर्खाउनेले पनि कुनै दिन पर्खनै पर्छ' भन्ने बोध गराएर निबन्धले ठुलाले सानालाई झुलाउँदा जे हुन्छ, उही कुरा सानाले पनि गर्छ भन्ने चेतावनी दिन्छ। अन्तिम निष्कर्ष स्पष्ट छ — कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्नुहुँदैन।
१३.६ व्यङ्ग्यका पक्ष
निबन्धले गरेका प्रमुख व्यङ्ग्य यी हुन्।
| व्यङ्ग्यको लक्ष | उदाहरण | अर्थ |
|---|---|---|
| पत्रपत्रिकाको ढिलासुस्ती | 'एक महिनेको पत्रिका चार महिनामा निस्कने' | समयमा नछापिने पत्रिका संस्कृति |
| लेखकका बहाना | 'पख्नोस्, एउटा लेख दिउँला' | काम टार्ने बानी |
| सम्पादकको दोहोरो मापदण्ड | 'भोलिपल्टदेखि पुरस्कार लिन आज आज भोलि भोलि भन्दाभन्दै झुलाउनुहुन्छ' | आफूले लिँदा पर्खाउँदैनन्, दिँदा पर्खाउँछन् |
| जागिर र तलबको अनिश्चितता | 'जागिर पाउने आश्वासन, तलब पाइने दिन' | कार्यालयीय ढिलाइ |
| विश्वको शक्ति राजनीति | 'आणविक हतियारमा प्रतिबन्ध लगाउने कुरामा सबैको लम्स्याङलुम्सुङ' | ठुला राष्ट्रका बहाना |
| आर्थिक असमानता | 'दुई गज र दुई गाँसको निम्ति जिन्दगीभर पर्खनुपर्ने' | गरिबी र असमानताको पीडा |
| सभ्य शिक्षितको भाषा | 'सभ्य शिक्षितहरू चिल्ला शब्द प्रयोग गर्छन्' — पर्खनुलाई 'धैर्य' भन्ने | शब्दको सजावटले अन्यायलाई ढाक्ने प्रवृत्ति |
| हात थाप्नुपर्ने अवस्था | 'जमिनदारकहाँ ऋण माग्न गएको जैरे काहिँलो झैँ' | अर्काकहाँ हात थाप्नुपर्दाको अपमान |
१३.७ भाषाशैली र निबन्धका कलात्मक पक्ष
क. वर्णानुप्रास. निबन्धको सबैभन्दा प्रसिद्ध खण्डमा हरेक नाम र शब्द एउटै अक्षरबाट सुरु हुन्छन् — 'कपुरीकान्त कार्की कान्लामाथि', 'खवटानन्द खतिवडा खाटमाथि', 'घटसिंह घले घट्टमा', 'चग्नेल बाबु चाक्सी', 'छत्रजङ्ग छाता', 'जरसाहेबकहाँ जागिर माग्न गएको जगन्नाथ जैसीदेवल', 'झाडा लागेको झसवीरे', 'फर्सीजङ्ग सुब्बा फैजावादको प्लेटफर्ममा'। यो अनुप्रासले निबन्धलाई बोलेर पढ्दा हाँसो र लय दुवै दिन्छ।
ख. अतिशयोक्ति र कल्पना. आमाको गर्भबाट सुरु गरेर अन्तरिक्षमा उड्ने स्पुत्निकसम्म पर्खाइ जोड्नु।
ग. सम्बोधन र संवादात्मकता. 'तपाईंको कन्सिरी तातेर आयो होला, होइन ?', 'यो के बकन्याइ छाँट्न लाग्यो भनी तपाईं जिल्लिनुहोला तर पख्नोस्' — पाठकसँग कुरा गरेजस्तो शैली।
घ. अनुकरणात्मक शब्द. ख्वाङख्वाङ (खोक्दाको आवाज), लम्स्याङलुम्सुङ, जम्स्याङजुम्सुङ (अलमल, अस्तव्यस्त अवस्था)।
ङ. टुक्का र उखान. कन्सिरी तात्नु, जङ चल्नु, आगलागि हुनु, पानीमरुवा हुनु, दाउ हेर्नु।
च. समसामयिक सन्दर्भ. भियतनामका बौद्ध भिक्षु, स्पुत्निक, ताइपे, थाइल्यान्ड, पोल्यान्ड, मस्को, फैजाबाद आदि सन्दर्भले निबन्धलाई तत्कालीन विश्वराजनीतिसँग जोडेका छन्।
निबन्धमा आएका 'भियतनामका बौद्ध भिक्षुले ज्यूँदै डढेर मर्नु' र 'मस्कोमा वैज्ञानिकले उडिरहेको स्पुत्निक' उल्लेख बिसौँ शताब्दीको मध्यतिरका घटनासँग सम्बन्धित छन्: भियतनाममा बौद्ध भिक्षुले आत्मदाहद्वारा गरेको विरोध र सोभियत सङ्घको पहिलो कृत्रिम उपग्रह स्पुत्निक (१९५७)। निबन्ध त्यही युगको हो भन्ने यसले सङ्केत गर्छ।
१३.८ पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- 'पख्नोस्' निबन्धका लेखक को हुन् ? [१]
- 'पख्नोस्' को अर्थ के हो ? [१]
- निबन्धमा सम्पादकले लेखकसँग के मागेका थिए ? [१]
- 'पानीमरुवा' को अर्थ के हो ? [१]
- निबन्धको अन्तिम वाक्य के हो ? [१]
- निबन्धमा कुन देशका भिक्षुको उल्लेख छ ? [१]
उत्तर
१. भैरव अर्याल।
२. पर्खिनुहोस्।
३. एउटा लेख।
४. कायर, डरपोक।
५. 'लौ त नमस्ते !'
६. भियतनामका बौद्ध भिक्षु।
छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- निबन्धमा मानिसका कस्ता कमीकमजोरीप्रति व्यङ्ग्य गरिएको छ ? [२]
- 'पख्नोस्' निबन्धमा पर्खाइलाई जीवनको पर्याय किन भनिएको होला ? [२]
- लेखकले पर्खाइदेखि पट्टाउनेलाई के भनेका छन् ? [२]
- निबन्धको सबैभन्दा रोचक भाषिक विशेषता के हो ? [२]
उत्तर
७. ढिलासुस्ती, काम टार्ने बानी, झूटो आश्वासन दिने प्रवृत्ति, आफूले पर्खाउने र अर्कालाई पर्खनुपर्दा रिसाउने दोहोरो मापदण्ड तथा चिल्ला शब्दले पर्खाइलाई धैर्य भनेर ढाक्ने सभ्य मानिसको बानी।
८. जन्म हुनुअघि गर्भमा पर्खनुपर्छ, पछि पढाइ, जागिर, तलब, उपचार, बिदा सबै कुरामा पर्खनुपर्छ — यसैले मान्छेको जीवन नै पर्खाइको शृङ्खला हो भन्ने भाव निबन्धकारले देखाएका छन्।
९. पर्खाइदेखि डराउने मानिस पलायनवादी, पामर र पानीमरुवा हो भनेका छन्।
१०. एउटै अक्षरबाट सुरु हुने नाम र शब्दको अनुप्रास (कपुरीकान्त कार्की कान्लामाथि…) र 'जम्स्याङजुम्सुङ' जस्ता अनुकरणात्मक शब्दले हाँसो र लय दिएको छ।
व्याख्या (४ अङ्क)
- व्याख्या गर्नुहोस् : [४]
(क) सबै पर्खाइको पछिल्तिर मेरा सयौँ सपना पर्खिरहेछन्, इच्छा र आकाङ्क्षा पर्खिरहेछन्। (ख) हामी दुवै चाहन्छौँ एउटा त्यस्तो दुनियाँ सिर्जना गरौँ जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस्।
नमुना उत्तर
(क) निबन्धकारले आफ्ना जीवनका सबै पर्खाइलाई सपनासँग जोडेका छन्। उनले आमा, गुरु, जागिर, तलब, उपचारकजस्ता कुरा पर्खनुपरेको भने तर ती सबै पर्खाइका पछाडि उनका ठुला इच्छा र लक्ष्य छन्। अर्थात् पर्खाइ केवल समय खेर फाल्नु होइन; त्यो भविष्यका सपना पुग्ने बाटो पनि हो। तर एकैसाथ त्यो पर्खाइले मान्छेका सपनालाई कैयौँ वर्ष पर्खाउँछ भन्ने व्यङ्ग्य पनि लुकेको छ। (ख) लेखक र सम्पादक दुवैले एकअर्कालाई पर्खाइरहेका छन्, तर दुवै त्यो नचाहेको कुरा स्वीकार गर्छन्। त्यसैले सबैले आफ्नो वचन पूरा गर्ने, कुरा गर्नेबित्तिकै काम गर्ने समाजको कल्पना यहाँ गरिएको छ। यो पङ्क्तिले निबन्धको सबैभन्दा गम्भीर सन्देश दिन्छ — कुराले मात्र टार्ने संस्कृति अन्त्य हुनुपर्छ।
पाठगत बोध (५ अङ्क)
- 'पख्नोस्' निबन्धको विषयवस्तुमाथि प्रकाश पार्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
'पख्नोस्' निबन्ध पर्खाइको सर्वव्यापकतामा आधारित हास्यव्यङ्ग्य रचना हो। सम्पादकले लेख माग्दा लेखकले 'पख्नोस्' भनेर टार्ने सन्दर्भबाट सुरु भएको यो निबन्ध विस्तारै सबै मानिसको पर्खाइको कथामा बदलिन्छ। गाउँको कान्लामाथि बसेर माइत गएकी कान्छीलाई पर्खने दाजुदेखि मस्कोका वैज्ञानिकसम्म सबै पर्खाइमा छन् भन्ने कुरा अनुप्रासयुक्त नामावलीले हास्यका साथ देखाइएको छ। मानिस आमाको गर्भदेखि नै पर्खँदै जन्मन्छ; पढाइ, जागिर, तलब, उपचार, बिदा सबै कुरामा पर्खनुपर्छ। लेखक आफू पनि पर्खाउँछन् र पर्खन्छन्। अन्त्यमा पर्खाइदेखि डराउनेलाई पलायनवादी भन्दै यस्तो दुनियाँको कल्पना गरिन्छ जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नपरोस्।
- 'सत्य, समता र शान्ति पर्खँदै आएको मानिस झन् विषमताको विषले बौलाइरहेछ, अशान्त भइरहेछ' भन्नुको तात्पर्य के हो ? [५]
नमुना उत्तर
यस कथनमा लेखकले मानव सभ्यताको गम्भीर विडम्बना देखाएका छन्। मानिसले सत्य, समानता र शान्तिको खोजी वर्षौँदेखि गर्दै आएको छ र तिनको पर्खाइमै जीवन बिताएको छ। तर वास्तविकतामा संसार झन् असमानता, अन्याय र तनावले भरिँदै गएको छ — ठुला राष्ट्रले हतियारको होडबाजी गर्छन्, गरिबले दुई गाँस पाउन पर्खनुपर्छ। 'बौलाइरहेछ' शब्दले मानिस विषमताको चापमा आफ्नो विवेक नै गुमाउँदै गएको सङ्केत गर्छ। निबन्धकारले यसमार्फत भन्न खोजेका छन् — पर्खाइ अनन्त हुन सक्दैन; समयमै काम नगरे समाज अशान्त हुन्छ।
- 'पख्नोस्' निबन्धमा हाम्रा समाजका कस्ता पक्षमाथि व्यङ्ग्य गरिएको छ, समीक्षा गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
निबन्धमा पाँचओटा पक्षमाथि व्यङ्ग्य छ। पहिलो, पत्रिकाको ढिलाइ — एक महिनाको पत्रिका चार महिनामा निस्कने चलन। दोस्रो, कार्यालय र रोजगारीको अनिश्चितता — जागिरको आश्वासन र तलबको पर्खाइ। तेस्रो, ठुला राष्ट्रको स्वार्थी राजनीति — आणविक हतियार नियन्त्रणमा ढिलासुस्ती। चौथो, गरिबी र असमानता — दुई गाँसको निम्ति जिन्दगीभर पर्खनुपर्ने। पाँचौँ, भाषाको सजावट — सभ्य शिक्षितले 'धैर्य' भनेर पर्खाइलाई सुन्दर बनाउने प्रवृत्ति। यी सबैले समाज ढिलासुस्ती र बहानाबाजीमा डुबेको छ भन्ने देखाउँछन्। व्यङ्ग्य कठोर नभई हास्यमा बेरिएकाले पाठकले रिसाउनुभन्दा सोच्न थाल्छ।
१३.९ पाठमा आधारित व्याकरण
१३.९.१ अनुकरणात्मक शब्द
अनुकरणात्मक शब्द भनेका आवाज, चाल, रूप वा भावको नक्कल गरेर बनेका शब्द हुन्। ती प्रायः दोहोरिएर वा लयसहित आउँछन्।
| अनुकरणात्मक शब्द | कुनको नक्कल | अर्थ |
|---|---|---|
| ख्वाङख्वाङ | खोकीको आवाज | खोक्नु |
| पाजक्क | टाँस्ने वा कडा आवाज | मुख लगाउनु |
| लस्याङलुसुङ | लामो, झुलेको अवस्था | लमतन्न पर्नु |
| जम्स्याङजुम्सुङ | अलमल, लथालिङ्ग | अलमल गर्नु |
| गुटमुट | थुप्रिएको रूप | मुजा परेको |
| भुनभुन | गनगन आवाज | गनगन गर्नु |
| टुकटुक | हल्का आवाज | ठुक्क ठुक्क |
| ढिकीच्याउँ | ढिकी चल्दा आउने आवाज | ढिकी चलाउनु |
अनुकरणात्मक शब्दले वाक्यमा भाव र दृश्य दुवै थप्छ। 'ऊ खोक्यो' भन्दा 'ऊ ख्वाङख्वाङ खोक्यो' ले आवाज सुनिन्छ। कथा, कविता र निबन्धमा यसले सजीवता ल्याउँछ।
१३.९.२ पारिभाषिक शब्द
कुनै विषय वा पेसामा विशेष अर्थ बोक्ने शब्दलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ। पाठको अभ्यासमा शिक्षा र वाणिज्य क्षेत्रका पारिभाषिक शब्दको अर्थ सोधिएको छ।
शिक्षा.
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| पाठ्यक्रम | कुनै तहमा सिकाइने विषय, उद्देश्य र क्रियाकलापको योजना |
| मूल्याङ्कन | सिकाइको स्तर मापन गर्ने प्रक्रिया |
| पुनर्बल | सिकाइलाई बलियो बनाउन दिइने प्रोत्साहन वा थप अभ्यास |
| पुस्तकालय | पुस्तक सङ्कलन गरी पढ्न दिइने ठाउँ |
| शिक्षालय | शिक्षा दिने ठाउँ, विद्यालय |
वाणिज्य.
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| वासलात | निश्चित समयको सम्पत्ति र दायित्वको विवरण |
| भौचर | कारोबारको प्रमाण दिने कागज |
| फर्स्यौट | हिसाबकिताब मिलाएर चुक्ता गर्ने काम |
| आयव्यय | आम्दानी र खर्च |
| बेरुजु | लेखापरीक्षणमा कानुनअनुसार नमिलेको वा असुल गर्न बाँकी रकम |
| बजेट | निश्चित अवधिको आम्दानी र खर्चको अनुमान |
| निक्षेप | बैङ्कमा जम्मा गरिएको रकम |
निबन्धबाट पाँचओटा पारिभाषिक/सम्बद्ध शब्द. आश्वासन (भरोसा), इष्टसिद्धि (इच्छित काम पूरा हुनु), पलायनवादी, आणविक (परमाणुसँग सम्बन्धित), मनिटर (स्क्रिन)।
१३.९.३ पदसङ्गति
वाक्यमा कर्ता र क्रियापदबीच वचन, पुरुष, लिङ्ग र आदर मा मेल हुनुलाई पदसङ्गति भनिन्छ।
| आधार | भेद | उदाहरण |
|---|---|---|
| वचन | एकवचन, बहुवचन | ऊ जान्छ — उनीहरू जान्छन् |
| पुरुष | प्रथम (म, हामी), द्वितीय (तँ, तिमी, तपाईं), तृतीय (ऊ, उनी, उहाँ) | म खेल्छु — तिमी खेल्छौ — ऊ खेल्छ |
| लिङ्ग | पुलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग | ऊ गयो — ऊ गई |
| आदर | सामान्य (तँ/ऊ), मध्यम (तिमी/उनी), उच्च (तपाईं/उहाँ) | ऊ आउँछ — उनी आउँछन् — उहाँ आउनुहुन्छ |
पदसङ्गतिका उदाहरण (पाठबाट). 'रमा पुस्तक पढ्छिन्' — रमा (तृतीय पुरुष, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग, मध्यम आदर) अनुसार क्रियापद 'पढ्छिन्'। 'उहाँ धनकुटा जानुहुन्छ' — उच्च आदर। 'म खेल खेल्छु' — प्रथम पुरुष एकवचन। 'हामीहरू रारा पुग्यौँ' — प्रथम पुरुष बहुवचन।
अशुद्ध. कक्षाका साथीहरू वनभोज गएछ। सीता र रीता वनभोज गएछ। बुवाले सबैलाई अनुमति दिएछ। आमाले पनि सहमति जनाएछ। उहाँले गीतालाई ढिलो नगर्नू भनिछन्।
शुद्ध. कक्षाका साथीहरू वनभोज गएछन्। सीता र रीता वनभोज गएका (गएकी) रहेछन्। बुवाले सबैलाई अनुमति दिनुभएछ। आमाले पनि सहमति जनाउनुभएछ। उहाँले गीतालाई ढिलो नगर्नू भन्नुभएछ।
नियम. (१) बहुवचन कर्ताको क्रिया बहुवचन ('साथीहरू गएछन्')। (२) बुवा, आमा जस्ता ठुलालाई उच्च आदरको क्रिया ('दिनुभएछ', 'जनाउनुभएछ')। (३) महिलालाई स्त्रीलिङ्गको क्रिया ('गइन्', 'गएकी')।
(क) पारस पाण्डे एयरपोर्ट पुगेछन्। (उच्च आदर) → पारस पाण्डे एयरपोर्ट पुग्नुभएछ। (ख) खटपटानन्द खतिवडा खेततिर झरेछन्। (सामान्य आदर) → खटपटानन्द खतिवडा खेततिर झरेछ। अतिरिक्त अभ्यास. (ग) ऊ भोलि आउँछे — तृतीय पुरुष, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग। (घ) तिमी घरतिर हिँड्यौ — द्वितीय पुरुष, मध्यम आदर। (ङ) तँ पाठ पढिस् — द्वितीय पुरुष, सामान्य आदर। ('तँ' सँग 'पढिस्', 'तिमी' सँग 'पढ्यौ', 'तपाईं' सँग 'पढ्नुभयो' मिल्छ।)
१३.९.४ हलन्त र अजन्त
अजन्त भनेको अन्तमा स्वर भएको वा हलन्त चिह्न नलागेको शब्द हो; हलन्त भनेको अन्त्य व्यञ्जनमा हल् (्) चिह्न लागेको शब्द हो।
| प्रकार | उदाहरण |
|---|---|
| हलन्त | पख्नोस्, हेर्नोस्, मान्नोस्, भन्नोस्, जानोस्, छोड्नोस्, विद्वान्, महान्, जगत् |
| अजन्त | आमा, पत्रिका, लेख, तपाईं, आश्वासन, पर्खाइ, सपना, दुनियाँ |
हलन्त र अजन्तको गल्ती
आदरार्थी आज्ञाका क्रिया ('हेर्नोस्', 'पख्नोस्', 'जानोस्') अन्त्यमा 'स्' हलन्त लिन्छन्; यसलाई 'हेर्नोस', 'पख्नोस' लेख्नु गल्ती हो। तर 'मलाई', 'गरिन्', 'भन्छन्' जस्ता शब्दमा अन्तिम अक्षरको चिह्न पनि सावधानीपूर्वक लेख्नुपर्छ। 'गरिस्' (तँ गरिस्) र 'गरिस' फरक होइनन्, तर शुद्ध लेखन 'गरिस्' हो।
अशुद्ध. तैँले के गरिस भनेर मलाई साथीले सोध्यो। मैले गृहकार्य गरेँ भनेपछि उसले मलाई भन्यो, अब म पनि गृहकार्य गर्छ। तँ पनि गृहकार्य गर। उमेश, रमेश, श्यामले पनि गृहकार्य सकेछन्।
शुद्ध. तैँले के गरिस् भनेर मलाई साथीले सोध्यो। मैले गृहकार्य गरेँ भनेपछि उसले मलाई भन्यो, "अब म पनि गृहकार्य गर्छु। तँ पनि गृहकार्य गर्।" उमेश, रमेश, श्यामले पनि गृहकार्य सकेछन्।
१३.१० रचना र लेखन
१३.१०.१ टिप्पणी — 'पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि' (१५० शब्द)
टिप्पणी भनेको कुनै घटना वा विषयमा आफ्नो छोटो, स्पष्ट र तर्कसङ्गत राय हो। यसमा घटना, कारण, असर र सुझाव आउँछन्।
पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि
पेट्रोल, डिजेल र ग्यासको मूल्य बढ्दा सर्वसाधारणको जीवन प्रत्यक्ष प्रभावित हुन्छ। नेपाल पेट्रोलियम पदार्थका लागि पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्दा वा डलरको भाउ चढ्दा यहाँ पनि भाउ बढ्छ। यसको पहिलो असर यातायात भाडामा देखिन्छ; त्यसपछि तरकारी, अन्न र उद्योगका सामग्रीको मूल्य बढ्छ। गरिब र मध्यम वर्गलाई यो चापले भारी पर्छ।
समाधानका लागि सरकारले सार्वजनिक यातायातमा अनुदान, विद्युतीय सवारीको प्रवर्द्धन र स्वदेशी जलविद्युत्को बढी प्रयोगमा जोड दिनुपर्छ। नागरिकले पनि अनावश्यक यात्रा घटाउने र साझा यातायात चढ्ने बानी बसाल्नुपर्छ। मूल्यवृद्धि रोक्न नसके पनि त्यसको भार घटाउन सकिन्छ।
१३.१०.२ हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध — 'समाजमा देखिएका विकृति'
"आउनुहोस् नि"
हाम्रो समाजमा सबैभन्दा सजिलो काम भनेको 'आउनुहोस् नि' भन्नु हो। हामी बाटोमा देखिएकालाई 'घरतिर आउनुहोस् नि' भन्छौँ, तर घर पुग्दा 'किन आएको होला ?' भनेर मनमनै सोच्छौँ। विवाहमा हजार जनालाई बोलाइन्छ, खाना सय जनाको मात्र बनाइन्छ। चुनावमा 'जनताका घरदैलोसम्म आउँछु' भन्नेहरू जित्नेबित्तिकै 'सिंहदरबारको काम धेरै छ' भन्छन्। नियम भङ्ग गर्न हामी अगाडि, नियम पालन गर्नेचाहिँ 'अरूले गर्दैनन् भने म किन ?' भन्नेमा मग्न। यस्तै विकृतिका बीच हाम्रो समाज हिँडिरहेको छ। तपाईंलाई यो लेख मन पर्यो भने 'आउनुहोस् नि' भन्न नभुल्नुहोला — तर पहिले कसैले बोलाएको पो छ कि हेर्नुहोला!
१३.१०.३ आफूले सुनेका वा देखेका हास्यव्यङ्ग्यको सार
रेडियो, टेलिभिजन वा सामाजिक सञ्जालका हास्यव्यङ्ग्य रचनाको सार लेख्दा विषय, व्यङ्ग्यको लक्ष, उदाहरण र सन्देश चारओटा कुरा समेट्नुहोस्।
१३.१०.४ निबन्ध लेखनका चरण
'पख्नोस्' ले देखाउँछ — निबन्ध केवल जानकारी होइन, लेखकको आफ्नै स्वर हो। आफ्नै निबन्ध लेख्दा यी पाँच चरण पछ्याउनुहोस्।
| चरण | के गर्ने | 'पख्नोस्' बाट सिकाइ |
|---|---|---|
| १. विषय छनोट | सबैले अनुभव गरेको, तर नयाँ दृष्टिले हेर्न सकिने विषय | 'पर्खाइ' — सबैलाई थाहा, तर लेखकले यसलाई जीवनको पर्याय बनाए |
| २. उठान | पाठकलाई छुने पहिलो वाक्य वा सम्बोधन | 'पख्नोस्, एउटा लेख दिउँला।' |
| ३. विषयविस्तार | उदाहरण, अनुभव र तर्क क्रमैसँग राख्ने | नेपालदेखि मस्कोसम्मका पर्खाइ |
| ४. शैलीको चयन | गम्भीर, भावुक वा हास्यव्यङ्ग्य | अनुप्रास र अतिशयोक्ति |
| ५. उपसंहार | निष्कर्ष वा सन्देश | 'कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस्' |
समय कसैको लागि पर्खँदैन — यो वाक्य हामी सबैले सुनेका छौँ, तर घडीको सुई आफ्नै गतिमा हिँडिरहँदा हामीमध्ये धेरै जनाले 'पख्नोस्' भन्दै कामलाई भोलिमा सारिरहेका हुन्छौँ। विद्यार्थीले भोलि पढ्छु भन्छ, किसानले भोलि रोप्छु भन्छ, कर्मचारीले भोलि फाइल हेर्छु भन्छ — र यही 'भोलि' हरेक दिन आजमा बदलिँदै पनि 'आज' नै मात्र हुँदैन।
समयको मूल्य तब बुझिन्छ जब परीक्षाको घन्टी बज्छ र उत्तरपुस्तिका अधुरो हुन्छ, जब खेतमा रोप्ने मौसम बितिसक्छ र जब आफन्तको अन्तिम भेट छुट्छ। जसले एक मिनेट जोगाउँछ, उसले एक दिन जोगाउँछ; जसले एक दिन जोगाउँछ, उसले जीवन जोगाउँछ।
यसैले आजदेखि कामलाई टार्ने बानी छोडौँ। 'पख्नोस्' भन्ने शब्द आवश्यक परेको बेला मात्र प्रयोग गरौँ, र अरूलाई पनि अनावश्यक नपर्खाऔँ। समयलाई सम्मान गर्ने समाजले मात्र समृद्धि पाउँछ।
१३.११ सुनाइ — 'मेरो छोराले के सिकोस्'
सुनाइ पाठ १३ अब्राहम लिङ्कनको नाममा प्रचलित पत्रमा आधारित छ, जसमा उनले छोराका शिक्षकलाई लेखिएको भनिन्छ। पत्रमा सबै मानिस एकै किसिमका हुँदैनन् भन्ने सिकाइयोस्, परिश्रमले कमाएको एक डलर सित्तैमा आएको पाँच डलरभन्दा मूल्यवान् हुन्छ भन्ने बुझाइयोस्, ईर्ष्याबाट मुक्त हाँसो सिकाइयोस्, आकाशमा उड्ने चरा, घमाइलो दिनमा भुनभुनाउने मौरी र पहाडी काखमा फुलेका फूलको रहस्य बुझ्न समय दिइयोस् भनिएको छ। उसले भीडको पछि नलागोस्, दुःख र कष्टमा प्रफुल्ल रहोस्, आँसु झार्नुलाई लाज नमानोस्, आफ्नो बुद्धि र सामर्थ्यमा विश्वास गरोस्, र आगाको लप्काबाट फलाम खारिएझैँ साहसी र उत्साही बनोस् भन्ने कामना छ।
यो पत्र संसारभर 'लिङ्कनले छोराको शिक्षकलाई लेखेको' भनेर चर्चित छ, तर इतिहासकारहरूले यसको लिङ्कनद्वारा लेखिएको प्रमाण निश्चित रूपमा भेटेका छैनन्। पाठ्यपुस्तकले यसलाई लिङ्कनको नाममा दिएकाले परीक्षामा पुस्तककै आधारमा उत्तर दिनुहोस्।
पुस्तकका प्रश्नको उत्तर
ठिक/बेठिक. (क) सबै मानिस एकै किसिमका हुँदैनन् — ठिक। (ख) मेरो छोरो जतातिर हुल छ, त्यतैतिर लाग्ने प्रवृत्तिको नहोस् — ठिक (पत्रको कामनाअनुसार)। (ग) कहिलेकाहीँ आँखाबाट आँसु झार्नु लाजमर्दो कुरो हो — बेठिक (लाजमर्दो कुरो होइन)। (घ) मेरो छोरो दुःख र कष्टमा प्रफुल्ल रहन सक्ने होस् — ठिक। प्रश्नोत्तर. (क) समाजमा सज्जन र दुष्ट, निष्ठावान् र स्वार्थी राजनेता, शत्रु र मित्र — सबै थरी मानिस हुन्छन्। (ख) प्रकृतिका सुन्दर कुरामा समय बिताएर जीवनको शाश्वत रहस्य बुझ्न दिनु — अर्थात् प्रकृतिसँग नजिकिएर सहज आनन्द सिक्न लगाउनु। (ग) आगाको लप्काबाट फलाम खारिन्छ। (घ) निर्भीक, साहसी र उत्साही बन्न।
पाठको सार
- 'पख्नोस्' भैरव अर्यालको हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध हो; सम्पादकले मागेको लेख 'पख्नोस्' भन्दै टार्ने लेखकको बहानाबाट सुरु भएर सारा संसारको पर्खाइसम्म पुग्छ।
- निबन्धमा अनुप्रास, अनुकरणात्मक शब्द, टुक्का, अतिशयोक्ति र संवादात्मक शैली प्रयोग भएका छन्।
- पर्खाइ जीवनको अङ्ग हो, तर कुराले टार्ने झुलावा समाजका लागि हानिकर छ — यही सन्देश हो।
- पारिभाषिक शब्द विषयविशेषमा विशेष अर्थ बोक्छन् (शिक्षा, वाणिज्य)।
- पदसङ्गतिमा कर्ता र क्रियापदको वचन, पुरुष, लिङ्ग र आदर मिल्नुपर्छ।
- हलन्त चिह्न आदरार्थी आज्ञाका क्रिया (हेर्नोस्, पख्नोस्) मा अनिवार्य हुन्छ।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध भनेको के हो ? [१]
- 'जङ चल्नु' टुक्काको अर्थ के हो ? [१]
- 'बजेट' को अर्थ लेख्नुहोस्। [१]
- निबन्धमा 'म' पात्रले कसलाई पर्खाइरहेको छ ? [१]
- 'उहाँ आउनुहुन्छ' वाक्यमा कुन आदर छ ? [१]
उत्तर
१. हाँसोको आवरणमा समाजका गम्भीर कमजोरी देखाउने निबन्ध।
२. रिस उठ्नु।
३. निश्चित अवधिको आम्दानी र खर्चको अनुमान।
४. सम्पादकलाई — लेख दिने भनेर।
५. उच्च आदर।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- 'पख्नोस्' निबन्धको सन्देश आफ्ना शब्दमा लेख्नुहोस्। [३]
- तलका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : ख्वाङख्वाङ, जम्स्याङजुम्सुङ, पानीमरुवा। [३]
- निबन्धको अन्तिम दुई अनुच्छेदको सारांश लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
६. पर्खाइ जीवनको स्वाभाविक अङ्ग हो, तर आश्वासनका नाममा अरूलाई झुलाउने र ढिला गर्ने बानी हानिकर छ। हामीले कुराले मात्र काम नटारी समयमै काम गर्ने संस्कृति बसाल्नुपर्छ।
७. (क) जाडोमा बाजेले रातभर ख्वाङख्वाङ खोक्नुभयो। (ख) परीक्षाको तयारीमा जम्स्याङजुम्सुङ गर्दा समय बित्यो। (ग) आफ्नै अधिकारका लागि बोल्न नसक्ने मान्छे पानीमरुवा ठहरिन्छ।
८. लेखकका अनुसार सबै पर्खाइको पछाडि उनका सयौँ सपना पर्खिरहेका छन्; सत्य, समता र शान्तिको पर्खाइमा रहेको मानिस विषमताले बौलाइरहेछ। पर्खाइदेखि डराउनेलाई पलायनवादी भन्दै लेखक र सम्पादक दुवै यस्तो दुनियाँ चाहन्छन् जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नपरोस्, तर पर्खनै पर्ने बाध्यता अझै छ।
समीक्षात्मक प्रश्न (५ अङ्क)
- 'पख्नोस्' निबन्धलाई तपाईं कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ ? [५]
नमुना उत्तर
'पख्नोस्' मेरा विचारमा एउटा सफल हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध हो। यसको पहिलो बल विषयको चयन हो — सबैले अनुभव गरेको 'पर्खाइ' लाई केन्द्रमा राखेकाले पाठक सजिलै जोडिन्छ। दोस्रो, भाषाको खेल — अनुप्रासयुक्त नाम र जम्स्याङजुम्सुङ जस्ता शब्दले हास्य दिएका छन्। तेस्रो, व्यङ्ग्यको दायरा — व्यक्तिगत ढिलाइबाट सुरु भएर विश्वराजनीतिसम्म पुग्नु। चौथो, गम्भीर सन्देश — हाँसो भित्र 'कुराले टार्नुहुँदैन' भन्ने स्पष्ट बोध। यद्यपि निबन्ध कतै-कतै लम्बिएको र केही सन्दर्भ आजका पाठकलाई अपरिचित लाग्न सक्छ। यस्ता सीमा हुँदाहुँदै पनि निबन्ध आजको समयमा पनि सान्दर्भिक छ।
Practise more: Nepali question bank