Unit 6 · पाठ · 18 min read
अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ? (वादविवाद)
What the syllabus asks for 8
- पाठको परिचय
- पाठको सारांश
- पक्ष र विपक्षका तर्कको तुलना
- पाठबाट शब्दार्थ
- भाषाशैली
- मुख्य भाव र सन्देश
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन
'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ?' एउटा वादविवाद हो। वादविवाद भनेको कुनै विषयको पक्ष र विपक्षमा बसेर तर्कसहित आफ्नो कुरा राख्ने मौखिक प्रतियोगिता हो। यस पाठमा कपिलवस्तुको एउटा विद्यालयमा जिल्ला स्तरको वादविवाद प्रतियोगिता भइरहेको दृश्य छ। उद्घोषकले कार्यक्रम चलाउँछिन्, चार वक्ताले दुई-दुई पक्षमा आफ्ना तर्क राख्छन्, र निर्णय निर्णायक मण्डलको हातमा छोडिन्छ।
यो पाठले अधिकार र कर्तव्यलाई शत्रु होइन, सिक्काका दुई पाटा का रूपमा हेर्न सिकाउँछ। साथै यसले तर्क कसरी बनाउने, उदाहरण कसरी दिने, विपक्षलाई कसरी शिष्ट ढङ्गले खण्डन गर्ने भन्ने सीप दिन्छ। यी सबै कुरा वादविवाद लेखन र मौखिक अभिव्यक्तिका प्रश्नमा काम लाग्छन्।
यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) वादविवादका नियम र वक्ताको नाम, (२) पक्ष र विपक्षका मुख्य तर्क, (३) श्रवणकुमार, सुकरात, राम, गान्धारी, युधिष्ठिर, नेल्सन मन्डेला जस्ता दृष्टान्त, (४) काल र पक्ष (भूत, वर्तमान, भविष्यत्; अज्ञात र अभ्यस्त), (५) पदयोग-पदवियोग, श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द, (६) उद्घोषणा, वादविवाद प्रस्तुति र अनुच्छेद लेखन।
६.१ पाठको परिचय
| विषय | विवरण |
|---|---|
| विधा | वादविवाद (नाटकीय संवाद शैलीमा लेखिएको) |
| विषय | अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ? |
| पक्ष | कर्तव्य ठुलो |
| विपक्ष | अधिकार ठुलो |
| स्थान | कपिलवस्तुको श्री राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय, बरक्लपुर (जिल्ला स्तरीय प्रतियोगिता) |
| सभाध्यक्ष | विद्यालयका प्रधानाध्यापक रमेश कुर्मी |
| प्रमुख अतिथि | बुद्धभूमि नगरपालिकाका प्रमुख |
| निर्णायक मण्डल | रामअबोध राय, हरिकला खनाल र सुमन परियार |
| सञ्चालन र उद्घोषण | सञ्चालक सामना पन्थी (कक्षा १० की छात्रा) र उद्घोषक रमा पँजियार |
वक्ताहरू:
| क्रम | वक्ता | विद्यालय र कक्षा | पक्ष |
|---|---|---|---|
| १ | चिदानन्द चौधरी | जनज्योति माध्यमिक विद्यालय, चन्द्रौटा; कक्षा १० | पक्ष — कर्तव्य ठुलो |
| २ | भरत भण्डारी | गौतमबुद्ध माध्यमिक विद्यालय, गोरुसिङ्गे; कक्षा १० | विपक्ष — अधिकार ठुलो |
| ३ | पदम गुप्ता | बुद्धपदम माध्यमिक विद्यालय, तौलिहवा; कक्षा ९ | पक्ष — कर्तव्य ठुलो |
| ४ | श्रुति साह | सिद्धार्थ माध्यमिक विद्यालय, कपिलवस्तु; कक्षा ९ | विपक्ष — अधिकार ठुलो |
यसरी पाठमा चार प्रतिस्पर्धी वक्ता, एक उद्घोषक, एक सञ्चालक र सभाध्यक्ष सहित धेरै पात्र छन्।
वादविवादका नियम
उद्घोषकले सभाध्यक्षको अनुमतिमा सुनाएका नियम:
| क्रम | नियम |
|---|---|
| क | प्रत्येक वक्ताका लागि पाँच मिनेट समय। चार मिनेटमा जनाउ घन्टी, पाँच मिनेटमा अन्तिम घन्टी। अन्तिम घन्टीपछि समय समाप्त। |
| ख | जाति, वर्ग, धर्म, समुदाय, क्षेत्र, लिङ्ग र अपाङ्गताप्रति भेदभाव हुने र आक्षेप लगाउने खालका विचार व्यक्त गर्न पाइँदैन। |
| ग | विपक्षका भनाइ खण्डन गर्दा तर्क संयमित र शिष्ट ढङ्गले राख्नुपर्छ। |
| घ | वक्ताले लिखित टिपोट हेरेर बोल्न पाइँदैन। |
| ङ | निर्णायक मण्डलको निर्णय अन्तिम हुन्छ। |
समय, सम्मान, संयम, स्मरण, स्वीकार — पाँच मिनेटको समय, कसैलाई अपमान नगर्ने सम्मान, शिष्ट खण्डन, टिपोट नहेरी बोल्ने स्मरण, निर्णायकको निर्णय स्वीकार।
६.२ पाठको सारांश
आफ्नै शब्दमा, भाषणक्रमअनुसार:
-
उद्घोषकको परिचय। उद्घोषकले सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि, निर्णायक मण्डल र सहभागी विद्यार्थीलाई स्वागत गर्दै विषय 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ?' घोषणा गर्छन्। 'कर्तव्य ठुलो' पक्ष र 'अधिकार ठुलो' विपक्ष हुन्छ। त्यसपछि नियम सुनाइन्छ।
-
पक्षका पहिलो वक्ता — चिदानन्द चौधरी। उनले कर्तव्यलाई गर्नुपर्ने असल आचरण भनेर परिभाषित गरे। पूर्वीय ग्रन्थ (नीतिश्लोक, गीता), विवेकानन्दको कर्तव्य नै पूजा हो भन्ने विचार र पाश्चात्य चिन्तकका भनाइ ल्याए। राम, सुकरात र गौतम बुद्धका उदाहरणबाट कर्तव्यले मान्छेलाई महान् बनाउँछ भने। घर सफा गर्ने नागरिक, अन्न फलाउने किसान, निष्ठावान् शिक्षक र मुस्कानसहित सेवा दिने कर्मचारीका उदाहरणले कर्तव्य सबै ठाउँबाट गर्न सकिने कुरा देखाए। 'अधिकारको कुराले मात्र चिउरा भिज्दैन, कर्तव्यको रस पनि चाहिन्छ' भन्दै टुङ्ग्याए।
-
विपक्षका पहिलो वक्ता — भरत भण्डारी। उनले अधिकारलाई कानुनी, परम्परागत वा नैतिक रूपमा प्राप्त हुने न्यायोचित दाबी भनी परिभाषित गरे। अधिकार स्वतन्त्रता र न्यायसँग एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् भने। नेल्सन मन्डेलाले २७ वर्ष कारावास बसेर पनि अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि सङ्घर्ष गरेको, नेपालमा दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र शुक्रराज शास्त्रीले शहादत दिएको र वि.सं. २००७, २०४७ र २०६२/६३ का आन्दोलन अधिकारकै लागि भएका ऐतिहासिक सङ्घर्ष हुन् भने। अधिकारबिनाको कर्तव्य नुनबिनाको तरकारी जस्तै हो भन्दै जन्मनासाथ बालकले अधिकार पाउँछ, कर्तव्य पछि जोडिन्छ भन्ने तर्कमा टुङ्ग्याए।
-
पक्षका दोस्रो वक्ता — पदम गुप्ता। उनले माता, पिता र आचार्यलाई देवता मान्ने कर्तव्यपालनको सन्देश उठाए। श्रवणकुमारले अन्धा आमाबुबालाई खर्पनमा राखेर तीर्थ घुमाएको, गान्धारीले आफ्नै छोरा दुर्योधनलाई अन्यायको पक्षमा विजयको आशीर्वाद नदिएको र युधिष्ठिरले कुकुरलाई छाडेर स्वर्ग जान नमानेको दृष्टान्त दिए। कर्तव्यलाई नैतिक र वैधानिक गरी दुई भागमा बाँटे। मदर टेरेसा, महावीर पुनको आविष्कार केन्द्र र पाटीपौवा-धर्मशाला बनाउने परम्परा नैतिक कर्तव्यका उदाहरण हुन् भने। अधिकारका नाममा जथाभावी बन्द र हडताल गर्दा विद्यार्थी, श्रमिक र अर्थतन्त्रले दुःख पाउँछन् भन्दै वैधानिक कर्तव्यको महत्त्व औँल्याए।
-
विपक्षका दोस्रो वक्ता — श्रुति साह। उनले अधिकारलाई व्यक्तित्व विकासको अनिवार्य सर्त भनिन्। हिटलरको पतन, अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम, दक्षिण अफ्रिकामा रङ्गभेदको अन्त्य जस्ता उदाहरण दिइन्। संविधानमा मौलिक हकलाई प्रमुख स्थान दिइएको कुरा, चारओटा नयाँ हक (अपराध पीडित, दलित, ज्येष्ठ नागरिक र उपभोक्ताको हक) थपिएको कुरा सुनाइन्। प्रकृतिले पनि आफ्नो अधिकार र कर्तव्य दुवै पूरा गर्छ, तर प्रकृतिको अधिकार खोसियो भने उसको ताण्डव कस्तो हुन्छ भन्ने चेतावनी दिँदै टुङ्ग्याइन्।
-
समापन। उद्घोषकले वादविवाद सकिएको सूचना दिन्छिन्; निर्णायकले निर्णय सुनाउने र सभाध्यक्षले सभा विसर्जन गर्ने कार्यक्रम बाँकी छ। पुरस्कार वितरण बालदिवसका दिन हुने कुरा बताउँछिन्।
६.३ पक्ष र विपक्षका तर्कको तुलना
| आधार | पक्ष (कर्तव्य ठुलो) | विपक्ष (अधिकार ठुलो) |
|---|---|---|
| परिभाषा | गर्नुपर्ने असल आचरण र काम | कानुनी, परम्परागत वा नैतिक रूपमा प्राप्त हुने न्यायोचित दाबी |
| आधार ग्रन्थ | नीतिश्लोक, गीता ('कर्मण्येवाधिकारस्ते') | संविधान, मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्र |
| ऐतिहासिक उदाहरण | राम, सुकरात, गौतम बुद्ध, श्रवणकुमार, गान्धारी, युधिष्ठिर | नेल्सन मन्डेला, नेपालका शहीद, अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम |
| व्यावहारिक उदाहरण | किसान, शिक्षक, कर्मचारी, सरसफाइ | बाल, श्रमिक, महिला अधिकार; मजदुर दिवस |
| उपमा | 'अधिकारको कुराले चिउरा भिज्दैन' | 'अधिकारबिनाको कर्तव्य नुनबिनाको तरकारी जस्तो' |
| खण्डनको तरिका | अधिकारका नाममा बन्द-हडताल गर्दा अरूको हक मारिन्छ | कर्तव्य गर भन्नु बिना हतियार लडाइँमा पठाउनु, खुट्टामा नेल लगाएर हिँड भन्नु जस्तै |
| निष्कर्ष | कर्तव्यले मान्छेलाई महान् र समाजलाई सभ्य बनाउँछ | अधिकार जन्मसिद्ध हो, कर्तव्य पछि जोडिने विषय |
मेरो निष्कर्ष — सिक्काका दुई पाटा
पक्ष र विपक्ष दुवैका तर्क आआफ्नो ठाउँमा सही छन्। अधिकारविनाको कर्तव्य दासत्व बन्न सक्छ, कर्तव्यविनाको अधिकार अराजकता। जसको अधिकार छ उसको कर्तव्य पनि छ — नागरिकले कर तिर्छ (कर्तव्य) र सडक, स्कुल र अस्पताल पाउँछ (अधिकार)। यसै कारण संविधानले मौलिक हकसँगै मौलिक कर्तव्य पनि राखेको छ।
वादविवादको उत्तर लेख्दा एकतर्फी नबन्नुहोस्
'तपाईँ कुन पक्षमा हुनुहुन्छ ?' सोधिए एउटा पक्ष लिएर लेख्नुहोस्, तर विपक्षको तर्कलाई अपमान नगरी खण्डन गर्नुहोस्। परीक्षकले तपाईँको तर्कको क्रम, उदाहरण र भाषाको शिष्टता हेर्छ, तपाईँले कुन पक्ष लिनुभयो भन्ने होइन।
६.४ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| प्रतियोगिता | प्रतिस्पर्धा, होडबाजी |
| वक्ता | बोल्ने व्यक्ति |
| कायापलट | ठुलो परिवर्तन |
| अभिमत | मनको विचार, राय |
| कसी | वस्तुको स्तर निर्धारण गर्ने साधन |
| कानुन | राज्यमा न्यायिक व्यवस्था कायम राख्न बनाइएको नियमको समष्टि रूप |
| नैसर्गिक | स्वाभाविक, प्राकृतिक |
| घोषणापत्र | संस्था वा व्यक्तिको वचनबद्धता घोषित गर्ने पत्र |
| पारलौकिक | लोकभन्दा परको, परलोकसँग सम्बन्धित |
| दृष्टान्त | उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिने घटना |
| निष्ठा | आस्था, विश्वास |
| महिमा | महत्त्व, गरिमा, प्रशंसा |
| उद्बुद्ध | राम्ररी ज्ञान पाएको, जागेको |
| न्यायोचित | न्याय सुहाउँदो, नीतिसम्मत |
| स्वत्व | स्वामित्व, कुनै पनि विषयप्रतिको अधिकार |
| श्रेष्ठता | उच्चता, उत्कृष्टता |
| ताण्डव | उफ्राइकुदाइ बेसी हुने शिवको नृत्य |
| हेक्का | सम्झना, याद |
शब्दको प्रयोग. कर्तव्यपालन, संविधान, सङ्घर्षपूर्ण, मानव, कल्याण, प्रजातन्त्र र अधिकार शब्द पर्ने गरी अनुच्छेद लेख्न पाठ्यपुस्तकले भनेको छ। नमुना:
प्रजातन्त्रमा संविधानले हरेक नागरिकलाई अधिकार दिएको छ। यी अधिकार सङ्घर्षपूर्ण इतिहासपछि प्राप्त भएका हुन्। त्यसैले अधिकार पाउनेले कर्तव्यपालन पनि गर्नुपर्छ। मानव कल्याणका लागि अधिकार र कर्तव्य दुवै चाहिन्छ।
६.५ भाषाशैली
- संवादात्मक र सम्बोधन शैली: 'आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, निर्णायक मण्डल, गुरु, गुरुमा तथा विद्यार्थी मित्रहरू' जस्ता सम्बोधनले वादविवादको औपचारिक वातावरण बनाएको छ।
- तर्कको सुरुवात र अन्त्य: हरेक वक्ताले आफ्नो विद्यालय र कक्षा बताएर सुरु गर्छन् र 'आफ्ना भनाइ यहीँ टुङ्ग्याउँछु, धन्यवाद' भन्दै अन्त्य गर्छन्।
- उद्धरण र दृष्टान्त: श्लोक, पाश्चात्य चिन्तकका कथन, ऐतिहासिक घटना र पौराणिक प्रसङ्गद्वारा तर्क बलियो बनाइएको छ।
- उपमा र उखान: 'अधिकारको कुराले मात्र चिउरा भिज्दैन', 'सुनको थालीमा बिउ रोप्दैमा बिरुवा उम्रँदैन', 'नुनबिनाको तरकारी' जस्ता उखान र उपमा।
- रङ्गमञ्च निर्देशन: (जनाउ घन्टी बज्छ), (श्रुति साह मञ्चमा जान्छिन्) जस्ता कोष्ठकका निर्देशन।
- सङ्क्षिप्त, तर्कसङ्गत वाक्य: पाँच मिनेटको समयसीमामा ठुला कुरा अटाउनुपर्ने भएकाले वाक्य कसिला छन्।
६.६ मुख्य भाव र सन्देश
पाठको मूल भाव: अधिकार र कर्तव्य एकअर्काका पूरक हुन्; कर्तव्यपालनले व्यक्ति र समाजलाई सभ्य बनाउँछ भने अधिकारको रक्षाले स्वतन्त्रता र न्याय दिन्छ। नागरिकले दुवैलाई सन्तुलनमा राख्नुपर्छ।
| सन्देश | पाठको प्रमाण |
|---|---|
| कर्तव्य पालन जहाँ भए पनि गर्न सकिन्छ | 'पद वा ओहदामा रहेर वा नरहेर पनि कर्तव्य पालन गर्न सकिन्छ' |
| अधिकार जन्मसिद्ध हो | 'बालकले जन्मनासाथ अधिकारको हक पाउँछ' |
| अधिकारका लागि सङ्घर्ष चाहिन्छ | मन्डेला, नेपालका शहीद, जनआन्दोलन |
| दुवै संविधानमा छन् | मौलिक हक र मौलिक कर्तव्य |
| वाद-प्रतिवाद शिष्ट हुनुपर्छ | वादविवादका नियम, संयमित खण्डन |
| आलोचनाप्रति सहनशील बन | निर्णायकको निर्णय स्वीकार |
शीर्षकको सार्थकता. 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ?' प्रश्नवाचक शीर्षक हो। यसले पाठक र श्रोतालाई सोच्न लगाउँछ। पाठ पढिसक्दा 'दुवै ठुला' भन्ने निष्कर्ष आउँछ, त्यसैले शीर्षक सार्थक छ।
६.७ पाठमा आधारित व्याकरण
(क) काल
काल भनेको क्रिया भएको समय हो। नेपालीमा तीन काल हुन् — भूत, वर्तमान र भविष्यत्।
| काल | समय | उदाहरण |
|---|---|---|
| भूतकाल | बितिसकेको | उनले भाषण गरे। |
| वर्तमानकाल | अहिले चलिरहेको | उनी भाषण गर्छन्। |
| भविष्यत्काल | आउने समयको | उनी भाषण गर्नेछन्। |
(ख) पक्ष
पक्ष भनेको क्रिया कुन अवस्थामा छ भन्ने देखाउने रूप हो — सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण, अज्ञात र अभ्यस्त।
| पक्ष | अर्थ | भूत | वर्तमान | भविष्यत् |
|---|---|---|---|---|
| सामान्य | साधारण काम भएको | गर्यो | गर्छ | गर्नेछ |
| अपूर्ण | काम चलिरहेको | गर्दै थियो | गर्दै छ | गर्दै हुनेछ |
| पूर्ण | काम सकिएको | गरेको थियो | गरेको छ | गरेको हुनेछ |
| अभ्यस्त | बानी वा नियमितता | गर्थ्यो | गर्छ (बानीका अर्थमा) | — |
| अज्ञात | आफूले नदेखेको, पछि थाहा पाएको | गरेछ | गरेछ / गर्दो रहेछ | — |
उदाहरण (धातु 'पढ्'):
| वाक्य | काल | पक्ष |
|---|---|---|
| हिजो उनी पुस्तकालयमा पढे। | भूत | सामान्य |
| उनी अहिले पढ्दै छन्। | वर्तमान | अपूर्ण |
| उनले पाठ पढेका छन्। | वर्तमान | पूर्ण |
| उनी बिहान सधैँ पढ्थे। | भूत | अभ्यस्त |
| उनी राति पढेछन्। | भूत | अज्ञात |
| भोलि उनी पढ्नेछन्। | भविष्यत् | सामान्य |
अज्ञात पक्ष. यो आफूले नदेखेको कुरा पछि थाहा पाएर भन्दा आउँछ। जस्तै 'हिजो सबैतिर पानी परेछ', 'दाजु गाउँमा गएर कृषि पेसामा संलग्न हुनुहुँदो रहेछ।'
अभ्यस्त पक्ष. यो बानी वा नियमित काम जनाउँछ। जस्तै 'उनीहरू कक्षामा पढाइबारे छलफल गर्थे', 'उनी सधैँ आफ्नो पेसामा लागिरहन्थे।'
प्रश्न. (क) हिजो सबैतिर पानी ___ (पर् : अज्ञात भूत) (ख) विक्रम बस चढेर विराटनगर ___ (जा : पूर्ण वर्तमान) (ग) उनीहरू कक्षामा पढाइबारे छलफल ___ (गर् : अभ्यस्त भूत)
उत्तर. (क) परेछ। (ख) गएका छन् (वा गएको छ)। (ग) गर्थे।
(ग) पदयोग र पदवियोग
पदयोग भनेको जोडेर लेख्नुपर्ने शब्द जोडेर लेख्नु; पदवियोग भनेको छुट्टाछुट्टै लेख्नुपर्ने शब्द छुट्याएर लेख्नु। अर्थ बिग्रने सम्भावना रहने भएकाले यो नियम महत्त्वपूर्ण छ।
| नियम | उदाहरण |
|---|---|
| विभक्ति नामसँग जोडेर | ठाउँबाट, कसैसँग, प्रकृतिको, अधिकारले |
| समस्त (समासयुक्त) शब्द जोडेर | आमाबुबा, भातसात, बाहिरिनु |
| पूर्ण द्वित्व शब्द छुट्टै | घर घर, जो जो, कालो कालो |
| 'आआफ्नो' जोडेर | आआफ्नो ठाउँबाट |
| निपात 'नै', 'पनि', 'त' छुट्टै | प्रकृति नै, मेरा साथी पनि, तिमी त |
| सहायक क्रिया छुट्टै | पूरा गरिरहेको छ, थाहा हुने छ |
अर्थ फरक पर्ने उदाहरण:
| जोडेर | अर्थ | छुट्याएर | अर्थ |
|---|---|---|---|
| रामलाल | एक व्यक्तिको नाम | राम लाल | राम र लाल दुई जना |
| हरिप्रसाद | एक व्यक्ति | हरि प्रसाद | हरि र प्रसाद (खाने कुरा) |
| टेबलमाथि | टेबलको माथि | टेबल माथि | टेबल र माथि दुई अलग पद |
अशुद्ध अनुच्छेदको शुद्धीकरण:
अशुद्ध — प्रकृतिले आ आफ्नो ठाउँ बाट कर्तव्य पालना गरेको क्रा उहाँले गर्नुभयो। प्रकृतिसँग त सम्पूर्ण अधिकार छ र त कर्तव्य पूरा गरिरहेको छ। प्रकृतिको अधिकार खोस्ने ताकत कसै सँग छैन, कसैले प्रकृतिको अधिकार खोसोस् त ! त्यसपछि प्रकृतिको ताण्डव थाहा हुनेछ।
शुद्ध — प्रकृतिले आआफ्नो ठाउँबाट कर्तव्य पालना गरेको कुरा उहाँले गर्नुभयो। प्रकृतिसँग त सम्पूर्ण अधिकार छ र ऊ कर्तव्य पूरा गरिरहेको छ। प्रकृतिको अधिकार खोस्ने ताकत कसैसँग छैन, कसैले प्रकृतिको अधिकार खोसोस् त ! त्यसपछि प्रकृतिको ताण्डव थाहा हुने छ।
(घ) श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द
सुन्दा उस्तै लाग्ने तर लेखाइ र अर्थ फरक हुने शब्दलाई श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द भनिन्छ।
| शब्द | अर्थ | शब्द | अर्थ |
|---|---|---|---|
| दिन | समय, वार | दीन | गरिब, कमजोर |
| कृति | रचना | कीर्ति | यश |
| तीर | किनार, बाण | तिर | दिशातर्फ |
| पूरा | सम्पूर्ण | पुरा | नगर, पुरानो |
| शूर | वीर | सुर | स्वर, देवता |
| फेरि | पुनः | फेरी | चक्कर, घुमाइ |
| दीप | बत्ती | द्वीप | समुद्रले घेरिएको भूभाग |
| सुत | छोरो | सूत | धागो |
डोल्माको अनुच्छेदबाट पहिचान. 'दीन-दुःखी' मा 'दीन', 'जून-सूर्य-द्वीप-शीत-स्वर्ग' मा श्रुतिसम शब्द छन्; 'दीप प्रज्वलन' मा 'दीप' र 'द्वीप' को भेद छुट्याउनुपर्छ।
६.८ रचना र लेखन
(क) उद्घोषण
उद्घोषण भनेको कार्यक्रममा कसले के गर्ने भनी क्रमशः बोलेर जानकारी दिने काम हो। यसमा (१) स्वागत, (२) सभाध्यक्षको आसन ग्रहण, (३) प्रमुख अतिथि र अतिथिको आसन ग्रहण, (४) कार्यक्रमको उद्देश्य, (५) मुख्य कार्यक्रम, (६) निर्णायकको घोषणा, (७) पुरस्कार र समापन हुन्छन्।
नमुना — निबन्ध प्रतियोगिताको उद्घोषण:
मिति २०८२ साल असोज ५ गते यस हिमालय माध्यमिक विद्यालयको प्राङ्गणमा आयोजित पालिकास्तरीय निबन्ध प्रतियोगितामा उपस्थित सम्पूर्ण महानुभावलाई हार्दिक अभिवादन र स्वागत गर्दछु। अब ढिला नगरिकन कार्यक्रमको औपचारिकतातिर प्रवेश गराउँछु।
सर्वप्रथम यस प्रतियोगिताको सभाध्यक्षको भूमिका निर्वाह गरिदिन विद्यालयका प्रधानाध्यापकज्यूलाई अनुरोध गर्दछु। सभाध्यक्षको अनुमति पाएसँगै अतिथिलाई आसन ग्रहण गराउँदै छु।
हाम्रो आमन्त्रणलाई सहर्ष स्वीकार गरी आउनुभएका पालिका अध्यक्षज्यूलाई प्रमुख अतिथिको आसन ग्रहणका लागि हार्दिक अनुरोध गर्दछु। उहाँलाई जोडदार तालीले स्वागत गरौँ।
यो प्रतियोगिता प्रतिस्पर्धात्मक भएकाले निर्णायकका रूपमा तीन जना शिक्षकलाई अनुरोध गर्दछु।
अब कार्यक्रमको मुख्य भागमा प्रवेश गरौँ। प्रतियोगीलाई क्रमशः आफ्नो निबन्ध वाचन गर्न आमन्त्रण गरिनेछ।
निर्णायकको निर्णय सुनाइएपछि पुरस्कृत विद्यार्थीलाई टीका र सम्मान प्रदान गरिनेछ। सम्पूर्ण सहभागीप्रति धन्यवाद ज्ञापन गर्दै यो कार्यक्रम यहीँ समापन गर्न सभाध्यक्षलाई अनुरोध गर्दछु।
(ख) वादविवाद प्रस्तुत गर्ने सीप
| चरण | के गर्ने |
|---|---|
| सम्बोधन | सभाध्यक्ष, अतिथि, निर्णायक, साथी भनेर सम्मानपूर्वक सुरु गर्ने |
| परिचय | आफ्नो नाम, विद्यालय, कक्षा र पक्ष |
| परिभाषा | विषयका मुख्य शब्द (अधिकार, कर्तव्य) को अर्थ |
| तर्क | दुई-तीन ठोस कारण र दृष्टान्त |
| खण्डन | विपक्षको तर्क शिष्ट भाषामा काट्ने |
| निष्कर्ष | अन्त्यमा एउटा बलियो वाक्य |
| धन्यवाद | 'आफ्ना भनाइ यहीँ टुङ्ग्याउँछु, धन्यवाद' |
'पूर्ववक्ता मित्रले भन्नुभयो … तर म भन्छु …', 'यस कुरामा म उहाँसँग असहमत छु किनकि …', 'उहाँको तर्कको एउटा पक्ष सही छ तर …' जस्ता वाक्यले आफ्नो तर्क बलियो र विपक्षप्रति सम्मान दुवै देखाउँछन्।
(ग) पक्ष र विपक्षको अनुच्छेद — 'रोजगार ठिक कि स्वरोजगार ठिक ?'
पाठ्यपुस्तकले एउटा पक्ष लिएर अनुच्छेद लेख्न र त्यसैको खण्डन गर्दै अर्को अनुच्छेद लेख्न भनेको छ।
पक्षमा (स्वरोजगार ठिक).
स्वरोजगार रोजगारभन्दा ठिक छ। आफ्नो सीप र पुँजीले आफैँ काम सुरु गर्दा कसैको आदेश मान्नु पर्दैन, आफ्नै समय र निर्णयले व्यवसाय चलाउन पाइन्छ। यसले आफूले मात्र होइन अरूलाई पनि काम दिन्छ। गाउँमा कुखुरापालन, तरकारी खेती वा पसल गरेर मान्छेले बाहिर जानुपर्ने बाध्यता घटाएका छन्। स्वरोजगारले देशलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ।
खण्डन (रोजगार ठिक).
स्वरोजगार ठिक भनेर सबैले सोच्न सक्दैनन्। व्यवसाय सुरु गर्न पुँजी, अनुभव र जोखिम लिने साहस चाहिन्छ, जो सबैसँग हुँदैन। व्यापारमा घाटा लाग्यो भने सबै गुम्ने डर रहन्छ भने रोजगारमा महिनाको तलब निश्चित हुन्छ। सरकारी र निजी संस्थामा काम गर्नेले तालिम, बिमा र सेवासुविधा पाउँछन्। त्यसैले सुरक्षित भविष्यका लागि रोजगार पनि उत्तिकै ठिक छ।
(घ) मौखिक सञ्चार — शिक्षक र विद्यार्थीबिचको अभिनय
पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा 'ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्नुपर्छ' भन्ने पाठ पढाएको र त्यसपछि बसमा ज्येष्ठ नागरिकलाई सिट छाडिदिएको अभिनय गर्न भनिएको छ।
नमुना संवाद.
शिक्षक: ज्येष्ठ नागरिकलाई कसरी सम्मान गर्नुपर्छ ?
विद्यार्थी: बाटोमा भेटिँदा नमस्कार गर्नुपर्छ, सवारीसाधनमा सिट छाडिदिनुपर्छ र उहाँहरूको अनुभवबाट सिक्नुपर्छ।
(विद्यालयबाट फर्कँदै गर्दा बसमा)
विद्यार्थी: हजुर, यहाँ बस्नुहोस्। म उभिन्छु।
ज्येष्ठ नागरिक: धन्यवाद नानी, तिम्रो सद्भावले मलाई ताजा बनायो।
पाठको सार
- 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ?' वादविवाद हो, जसमा पक्षमा कर्तव्य ठुलो र विपक्षमा अधिकार ठुलो भन्ने विषय छ।
- वक्ता चार जना — चिदानन्द चौधरी र पदम गुप्ता (पक्ष), भरत भण्डारी र श्रुति साह (विपक्ष)।
- नियम — प्रत्येकलाई पाँच मिनेट; भेदभावपूर्ण विचार निषेध; शिष्ट खण्डन; टिपोट नहेरी बोल्ने; निर्णायकको निर्णय अन्तिम।
- पक्षका तर्क — पूर्वीय ग्रन्थ, राम-सुकरात-बुद्ध, श्रवणकुमार, गान्धारी, युधिष्ठिर; नैतिक र वैधानिक कर्तव्य।
- विपक्षका तर्क — मन्डेला, नेपालका शहीद, जनआन्दोलन, संविधानका मौलिक हक; अधिकार जन्मसिद्ध।
- मूल सन्देश — अधिकार र कर्तव्य एकअर्काका पूरक हुन्; दुवैलाई सन्तुलनमा राख्नुपर्छ।
- व्याकरण — काल (भूत, वर्तमान, भविष्यत्) र पक्ष (सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण, अभ्यस्त, अज्ञात); पदयोग-पदवियोग; श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द।
- रचना — उद्घोषण, वादविवाद प्रस्तुति, पक्ष-विपक्षको अनुच्छेद, मौखिक सञ्चारको अभिनय।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- वादविवादको पहिलो वक्ता को हुन् ?
- प्रत्येक वक्ताका लागि कति समय तोकिएको छ ?
- वादविवादमा युधिष्ठिरको प्रसङ्ग कुन वक्ताको भनाइमा आएको छ ?
- विपक्षमा कुन विषय रहने छ ?
- निर्णायक मण्डलको निर्णय कस्तो हुन्छ ?
- 'कायापलट' को अर्थ के हो ?
उत्तर
१. चिदानन्द चौधरी।
२. पाँच मिनेट।
३. पदम गुप्ताको भनाइमा।
४. 'अधिकार ठुलो'।
५. अन्तिम।
६. ठुलो परिवर्तन।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)
- वादविवादमा वक्ताले पालना गर्नुपर्ने कुनै चार नियम लेख्नुहोस्।
- 'अधिकारबिनाको कर्तव्य नुनबिनाको तरकारी जस्तै हो' भन्नुको अर्थ के हो ?
- नैतिक र वैधानिक कर्तव्यको एक-एक उदाहरण दिनुहोस्।
- भरत भण्डारीले नेल्सन मन्डेलाको उदाहरण किन दिए ?
उत्तर
७. (१) प्रत्येक वक्तालाई पाँच मिनेट। (२) भेदभावपूर्ण विचार व्यक्त गर्न नपाइने। (३) विपक्षको खण्डन संयमित र शिष्ट हुनुपर्ने। (४) लिखित टिपोट हेरेर बोल्न नपाइने।
८. नुनबिना तरकारी मिठो हुँदैन; त्यसै गरी अधिकारबिना कर्तव्यले मान्छेलाई सन्तुष्टि वा शक्ति दिँदैन। अर्थात् कर्तव्य निभाउन पनि अधिकार चाहिन्छ।
९. नैतिक कर्तव्य — परोपकार, पाटीपौवा वा विद्यालय भवन बनाउनु। वैधानिक कर्तव्य — कानुनले तोकेको कर तिर्नु।
१०. अधिकार र स्वतन्त्रताका लागि मान्छे कति ठुलो त्याग गर्न सक्छ भन्ने देखाउन, र अधिकार नै सबैभन्दा ठुलो हो भन्ने आफ्नो तर्क पुष्टि गर्न उनले मन्डेलाको २७ वर्षको कारावासको उदाहरण दिए।
बोध र व्याख्या (४ अङ्क)
-
दिइएको वादविवादको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
कर्तव्यपालन गर्दा हरेक व्यक्ति जो जुन ठाउँमा छ त्यहीँ बिन्दुबाट गर्न सकिन्छ। कर्तव्यपालन पद वा ओहदामा रहेर वा नरहेर पनि गर्न सकिन्छ। संसारका कैयौँ आदर्श व्यक्ति आआफ्नो ठाउँमा रहेर नै कर्तव्य पालनको अग्निपरीक्षामा खारिएर खरो उत्रेका र महान् बनेका अनेकौँ दृष्टान्त पाइन्छन्।
(क) कर्तव्यपालन कुन ठाउँबाट गर्न सकिन्छ ? (ख) संसारका आदर्श व्यक्ति कसरी महान् बने ? (ग) यस अंशमा उल्लेख भएका दृष्टान्त कुन कुन वक्ताले प्रस्तुत गरेका छन् ? (घ) कर्तव्य पालन गर्नुपर्ने तपाईँको एउटा ठाउँ लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
(क) हरेक व्यक्ति जुन ठाउँमा छ त्यहीँबाट कर्तव्यपालन गर्न सक्छ; पद वा ओहदामा रहेर वा नरहेर पनि।
(ख) आआफ्नो ठाउँमा रहेर नै कर्तव्य पालनको अग्निपरीक्षामा खारिएर खरो उत्रिएपछि संसारका आदर्श व्यक्ति महान् बने।
(ग) राम, सुकरात र गौतम बुद्धका दृष्टान्त चिदानन्द चौधरीले प्रस्तुत गरे।
(घ) म विद्यार्थी भएकाले नियमित पढ्नु, कक्षामा अनुशासन पालन गर्नु र विद्यालय सफा राख्नु मेरो कर्तव्य हो।
- व्याख्या गर्नुहोस् : अधिकारको कुराले मात्र चिउरा भिज्दैन, चिउरा भिजाउन कर्तव्यकै रस जरुरी हुन्छ।
नमुना उत्तर
यो भनाइ चिदानन्द चौधरीको भाषणको अन्त्यमा आएको हो। चिउरा सुक्खा हुन्छ; त्यसलाई भिजाउन दही, दूध वा पानीजस्ता रस चाहिन्छ, केवल कुरा गरेर चिउरा भिज्दैन। त्यसै गरी अधिकारको कुरा गर्दैमा समाज सुन्दर हुँदैन, कर्तव्यपालनको रस पनि चाहिन्छ। यहाँ वक्ताले कर्तव्यको महत्त्व अधिकारभन्दा बढी हो भन्ने तर्कलाई ग्रामीण जीवनको सरल उपमाले पुष्टि गरेका छन्।
समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)
- वादविवादमा पक्ष र विपक्षका वक्ताले दिएका मुख्य तर्कको तुलना गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भूमिका. 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ?' वादविवादमा चार वक्ताले दुई पक्षबाट आआफ्ना तर्क राखेका छन्।
पक्षका तर्क. चिदानन्द चौधरीले पूर्वीय ग्रन्थ, विवेकानन्द र पाश्चात्य चिन्तकका कथन देखाई कर्तव्यलाई पूजा ठाने; राम, सुकरात र बुद्धलाई कर्तव्यपरायणताका उदाहरण बनाए। पदम गुप्ताले श्रवणकुमार, गान्धारी र युधिष्ठिरका कथा सुनाए, र नैतिक तथा वैधानिक कर्तव्यको वर्गीकरण गरे।
विपक्षका तर्क. भरत भण्डारीले अधिकारलाई स्वतन्त्रता र न्यायसँग जोडे; मन्डेला र नेपालका शहीदको उदाहरण दिए। श्रुति साहले व्यक्तित्व विकासका लागि अधिकारको अनिवार्यता देखाइन्, संविधानका मौलिक हक, अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम र रङ्गभेदविरुद्धको सङ्घर्षलाई प्रमाण बनाइन्।
समानता. चारै वक्ताले परिभाषा, दृष्टान्त, उपमा र खण्डन प्रयोग गरेका छन्।
भिन्नता. पक्षले नैतिकता र दायित्वमा जोड दिन्छ भने विपक्षले स्वतन्त्रता, न्याय र जन्मसिद्ध हकमा जोड दिन्छ।
निष्कर्ष. दुवैका तर्क सारगर्भित छन्; अन्ततः अधिकार र कर्तव्य एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्।
- 'अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ?' वादविवादको मुख्य सन्देश के हो ? आफ्नो विचारसहित लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
यस वादविवादको मुख्य सन्देश अधिकार र कर्तव्यबिच सन्तुलन राख्नुपर्छ भन्ने हो। वादविवादले पक्ष-विपक्षबिच बाँडेर देखाए पनि अन्त्यमा हरेक वक्ताको तर्कले एकअर्काको आवश्यकता नै पुष्टि गर्छ।
मेरो विचारमा अधिकारविनाको कर्तव्य बोझ हो र कर्तव्यविनाको अधिकार अराजकता। नागरिकले कर तिरेर (कर्तव्य) सडक, विद्यालय र अस्पताल पाउँछ (अधिकार)। विद्यार्थीले नियमित पढेर (कर्तव्य) शिक्षाको अधिकार पूर्ण रूपमा उपयोग गर्छ। त्यसैले दुवै ठुला छन्, र दुवैलाई सँगै लैजाने नागरिक नै असल नागरिक हुन्।
- कर्तव्यनिष्ठ नागरिकले समाजमा कस्तो भूमिका खेल्न सक्छ ? पाठका आधारमा लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
पाठका अनुसार कर्तव्यनिष्ठ नागरिकले पद वा ओहदामा नरहे पनि आफू भएको ठाउँबाट समाजलाई सभ्य बनाउँछ। घर वरिपरि सफा गर्ने नागरिकले सिङ्गो गाउँ-सहर सफा बनाउँछन्; किसानले मिहिनेतले अन्न फलाउँछन्; शिक्षकले निष्ठापूर्वक पढाउँछन्; कर्मचारीले मुस्कानसहित सेवा दिन्छन्। यसरी साना कर्तव्यपालनले ठुला परिणाम ल्याउँछन् र समाज सभ्य, सुव्यवस्थित र आदर्श बन्छ।
व्याकरण र रचना (२–४ अङ्क)
- 'गर्यो', 'गर्दै छ' र 'गरेको थियो' का काल र पक्ष लेख्नुहोस्।
- कोष्ठकको सङ्केतअनुसार खाली ठाउँ भर्नुहोस् : (क) अर्को वर्ष यति बेला तिमी परीक्षा ___ (दि : अपूर्ण भविष्यत्) (ख) विद्यार्थी पढाइसँगै खेलकुदमा पनि रुचि ___ (राख् : वर्तमान)।
- 'दिन' र 'दीन', 'कृति' र 'कीर्ति' लाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
१६. गर्यो — भूतकाल, सामान्य पक्ष; गर्दै छ — वर्तमानकाल, अपूर्ण पक्ष; गरेको थियो — भूतकाल, पूर्ण पक्ष।
१७. (क) दिँदै हुनेछौ। (ख) राख्छन्।
१८. दिन — हिजो दिनभर पानी पर्यो। दीन — दीन-दुःखीलाई सहयोग गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। कृति — देवकोटाका कृति अमर छन्। कीर्ति — असल काम गर्नेको कीर्ति फैलिन्छ।
Practise more: Nepali question bank