Unit 7 · पाठ · 19 min read
शत्रु - विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (कथा)
What the syllabus asks for 11
- पाठको परिचय
- लेखकको परिचय
- कथाको सारांश
- पात्र चित्रण
- कथाको विश्लेषण
- पाठबाट शब्दार्थ
- टुक्का, उखान र अनुकरणात्मक शब्द
- मुख्य भाव र सन्देश
- भाषाशैली
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन — कथा लेखन
'शत्रु' विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको मनोवैज्ञानिक कथा हो। कथामा बाहिर कुनै ठुलो घटना छैन — एक रात एक जनामाथि लट्ठी प्रहार हुन्छ, र उनी सोच्न थाल्छन्, 'मलाई कसले यसरी हान्यो होला ?' तर त्यही एउटा प्रश्नले उनको सारा जीवनको लेखाजोखा खोल्छ। जसलाई आफू शत्रुविहीन ठान्थे, उनले आफ्नै कामले जन्माएका दर्जनौँ शत्रु सम्झन्छन्।
यो कथाको सुन्दरता यसको शान्त बाहिरी रूप र चर्को भित्री द्वन्द्वमा छ। परीक्षामा कथासार, कृष्ण रायको चरित्र-चित्रण, कथाको सन्देश र समीक्षा सोधिन्छन्; भाषातर्फ अर्थ (भाव), पदयोग-पदवियोग र अनेकार्थी शब्द आउँछन्।
यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) कृष्ण रायको चरित्र, (२) कथाको सार र घटनाक्रम, (३) 'मध्यस्थ दुवै पक्षको समर्थक हुन सक्दैन' जस्ता भनाइको व्याख्या, (४) लट्ठी प्रहारपछि कृष्ण रायले शत्रु किटान गर्न नसक्नुको कारण, (५) आज्ञार्थ, इच्छार्थ, सम्भावनार्थ र सङ्केतार्थ, (६) अनेकार्थी र अनुकरणात्मक शब्द, पदयोग-पदवियोग, (७) कथा लेखन।
७.१ पाठको परिचय
| विषय | विवरण |
|---|---|
| विधा | कथा (मनोवैज्ञानिक) |
| लेखक | विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला |
| मुख्य पात्र | कृष्ण राय |
| सहायक वा उल्लिखित पात्र | रामे (नोकर), बलभद्र, नोकरी माग्न आएको युवक, गोविन्द पण्डित, गौरे जमदार, मास्टर, कन्हैया, पोष्यपुत्र, इन्स्पेक्टर |
| कथावाचक | तेस्रो पुरुष (सर्वज्ञ) |
| स्थान र समय | कृष्ण रायको घर, राती |
| मुख्य द्वन्द्व | आन्तरिक — 'म निर्दोष हुँ' भन्ने विश्वास र आफ्नै कर्मले जन्माएका शत्रुको सम्झनाबिच |
| मुख्य सन्देश | कर्म गर्दा हामीले नचाहे पनि अरूलाई चोट पुर्याइरहेका हुन्छौँ; आफूलाई निर्दोष ठान्नुअघि आत्मलोकन गर्नुपर्छ |
मनोवैज्ञानिक कथा के हो ? जुन कथामा बाहिरी घटनाभन्दा पात्रको मनको भित्री हलचल, सोच, शङ्का, डर र चेतनाको चित्रण प्रमुख हुन्छ, त्यसलाई मनोवैज्ञानिक कथा भनिन्छ। यहाँ घटना एउटै हो — लट्ठी प्रहार — बाँकी सबै कृष्ण रायको मनभित्र चलेको छ।
७.२ लेखकको परिचय
विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (वि.सं. १९७१–२०३९) नेपाली साहित्य र राजनीति दुवै क्षेत्रका सुप्रसिद्ध व्यक्तित्व हुन्। उनी नेपालका पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री पनि हुन्। साहित्यमा उनलाई नेपाली कथामा आधुनिक मनोवैज्ञानिक यथार्थवादको सुरुवात गर्ने कथाकार मानिन्छ।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९७१ (बनारस, भारत) |
| मृत्यु | वि.सं. २०३९ (काठमाडौँ) |
| पहिलो कथा | 'चन्द्रवदन' (वि.सं. १९९२, शारदा पत्रिका) |
| कथा सङ्ग्रह | दोषी चश्मा (२००६), श्वेतभैरवी (२०३९) |
| उपन्यास | तीन घुम्ती, नरेन्द्र दाइ, सुम्निमा, मोदिआइन, हिटलर र यहुदी, बाबु, आमा र छोरा |
| शैली | मनोविश्लेषणात्मक, घटनाभन्दा पात्रको चित्रणमा जोड |
| राजनीति | नेपाली कांग्रेसका नेता; वि.सं. २०१६ मा पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री |
साहित्यिक विशेषता. कोइरालाले घटनाको वर्णनभन्दा पात्रको चरित्र चित्रणमा जोड दिए। उनका कथामा मानवीय अन्तर्मनका कुण्ठित भाव प्रस्तुत हुन्छन्। उनी जीवनका अति साधारण कुरा र समाजले बेवास्ता गरेका साधारण घटनालाई टपक्कै टिपेर प्रस्तुत गर्न सिपालु थिए। उनले पाश्चात्य साहित्यमा प्रचलित मनोविश्लेषणवादी शिल्पलाई नेपाली साहित्यभित्र भित्र्याए।
पाठ्यपुस्तकले 'शत्रु' कुन सङ्ग्रहमा सङ्कलित हो भन्ने जानकारी दिएको छैन, र स्रोतहरू एकमत छैनन्। परीक्षामा 'शत्रु' कथा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको हो भन्ने जति नै लेख्नुहोस्। सङ्ग्रहको नाम सोधिँदैन।
७.३ कथाको सारांश
आफ्नै शब्दमा, घटनाक्रमअनुसार:
-
शान्त र भद्र कृष्ण राय। ४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सबैभन्दा भद्र मान्छे थिए। 'आँखामा राखे पनि नबिझाउने' भन्ने उखान उनकै लागि सुहाउँथ्यो। उनी १०-१२ वर्षदेखि गाउँबाहिर गएका थिएनन्। कसैलाई ऋण दिनु उनको सिद्धान्तविरुद्ध थियो — उनको मत थियो, ऋणको रुपैयाँ फर्कँदा झगडा बोकेर आउँछ। तर दुःख परेकाको सहायतामा उनी सधैँ तयार रहन्थे। गाउँमा कुनै झगडा परे उनी नै मध्यस्थ हुन्थे र उनको फैसलाले कसैलाई असन्तोष हुन्थेन।
-
सुखी जीवन। उनलाई धन, यश र सम्मान थियो। सन्तान थिएन, तर टाढाको भतिजालाई पालेर त्यो अभाव पूरा गरेका थिए। उनले सानोतिनो पुँजी कमाएका थिए, कसैलाई पिर नपारी। 'मेरो कोही वैरी छैन' भन्ने उनको सन्तोषको सबैभन्दा ठुलो कारण थियो।
-
एक रातको प्रहार। एक रात उनी सुत्ने प्रयत्न गरिरहेका थिए, मनमा धेरै विचार आइरहेका थिए। त्यसै बेला उनीमाथि लट्ठीको प्रहार भयो। संयोगले मुख्य चोट उनीमाथि परेन, लट्ठी भित्तामा लागेर भाँचियो। प्रहारकर्ता भागिसकेको थियो।
-
'मलाई कसले हान्यो होला ?' कृष्ण रायलाई सुरुमा यो घटनामा विश्वास भएन — तन्द्रा अवस्थाको भ्रमजस्तो लाग्यो। तर भित्तामा भाँचिएको लट्ठीको टुक्राले सत्य देखायो। उनी शङ्काको घेरामा पर्छन्।
-
शङ्काको सूची। पहिले उनले रामे नोकरलाई सम्झे — बिहान काम बिगार्दा उनले उसलाई हप्काएका थिए। रामे पुरानो नोकर भए पनि रिसाउँदा मान्छेको स्वभाव कसले जान्न सक्छ ? त्यसपछि बलभद्रलाई सम्झे — हिसाब गोलमाल गरेर ठग्न खोज्दा उनलाई उनले लज्जित पारेका थिए। फेरि नोकरी माग्न आएको स्वाभिमानी युवकलाई सम्झे — उनले उपदेश दिँदा अप्रिय शब्द भनेका थिए।
-
आफ्नै दुर्गुणको बोध। अकलुषित भनी ठान्ने कृष्ण रायलाई एउटा ठुलो दोष सम्झना आयो — समय-असमय अरूलाई आदेश र सल्लाह दिइरहने बानी। उनले यसलाई गुण ठानेर अङ्कमाल गरिरहेका रहेछन्।
-
मध्यस्थताको मूल्य। उनले गाउँमा धेरै झगडामा मध्यस्थता गरेका थिए, जसमा उनलाई गर्व थियो। तर गोविन्द पण्डित र गौरे जमदारको खेतको झगडामा उनले जमदारको पक्षमा न्याय दिनुपर्यो; यसले गोविन्द पण्डितलाई शत्रु बनाएको हुनुपर्छ। मास्टर र कन्हैयाको झगडामा न्याय कन्हैयाको पक्षमा हुँदा मास्टरले भनेका थिए — 'फैसला शिरमा राख्छु, तर कन्हैया कन्हैया नै हुन्।' यसबाट उनले ज्ञान पाए — 'मध्यस्थले एउटा न एउटाको शत्रु हुनैपर्छ।'
-
शत्रुको व्यापक जाल। उनले रेलको डब्बाको झगडा, हाटमा धक्का खाएर लडेको मान्छे, निकालिएका नोकर, उनको उन्नति देखिसहँदैनथे भन्ने गरिब तर ईर्ष्यालु दाजुभाइ — सबै सम्झे। आफ्नै पोष्यपुत्रमाथि पनि उनलाई भरोसा रहेन। 'दुनियाँमा कोही मित्र हुँदैनन्, सबै शत्रु, सबै बैरी नै हुन्छन्' भन्ने निष्कर्षमा पुगे।
-
इन्स्पेक्टरको प्रश्न। भोलिपल्ट जाँचका क्रममा पुलिस इन्स्पेक्टरले सोधे — 'तपाईँलाई कसैमाथि शङ्का छ ?' कृष्ण रायले गम्भीर भएर रामे, केदार, युवक, गोविन्द पण्डित, कन्हैया, मास्टर, बुधे, लीला, पुष्पराज, रामचन्द्र पराजुली — नामको लामो सूची सुनाए। जसको कोही शत्रु थिएन भन्ने ठान्थे, उसकै शङ्काको सूची लामो भयो — यही कथाको व्यङ्ग्य र समापन हो।
घटनाक्रमको तालिका:
| क्रम | घटना | कथाको भाग |
|---|---|---|
| १ | कृष्ण रायको भद्र र शान्त स्वभावको परिचय | आरम्भ |
| २ | ४५ वर्षसम्म शत्रु नहुनु | आरम्भ |
| ३ | एक रात लट्ठी प्रहार | द्वन्द्वको सुरुवात |
| ४ | आक्रमणकारीको पहिचान नहुनु | द्वन्द्व |
| ५ | रामे, बलभद्र र युवकप्रति शङ्का | द्वन्द्वको विस्तार |
| ६ | आफ्नै दुर्गुण र मध्यस्थताको बोध | चरम |
| ७ | धेरैमाथि शङ्का; सबै शत्रु जस्तो लाग्नु | चरम |
| ८ | इन्स्पेक्टरलाई नामको सूची सुनाउनु | अन्त्य |
७.४ पात्र चित्रण
कृष्ण राय — केन्द्रीय पात्र
| गुण | प्रमाण |
|---|---|
| भद्र, शान्त र सहयोगी | गाउँका सबैभन्दा भद्र मान्छे; दुःख परेको बेला गाउँलेको सहायतामा तयार |
| मध्यस्थ | गाउँका धेरै झगडामा निर्णय दिने |
| सम्पन्न | धन, यश र सम्मान |
| शत्रुविहीन ठान्ने | 'यस जीवनमा मैले कसैलाई शत्रु बनाइनँ' |
| शङ्कालु र विचलित | प्रहारपछि दर्जनौँमाथि शङ्का |
| आत्मलोकनमा पुग्ने | आफ्ना सल्लाह दिने बानीलाई दुर्गुण ठान्न पुग्नु |
| तत्त्वबोध गर्ने | शत्रु सबैका हुन्छन् भन्ने ज्ञान पाउनु |
चरित्रको प्रकार. कृष्ण राय गोल पात्र हुन् — कथाको सुरुमा 'शत्रुविहीन भद्र पुरुष' भए पनि अन्त्यमा 'शत्रुले घेरिएको तर आफूलाई बुझ्न थालेको मान्छे' बन्छन्। उनको चरित्र बदलिन्छ, बढ्छ। व्यक्ति पात्र पनि हुन् — कथाले उनलाई नामसहित, चरित्रका जटिलतासहित देखाउँछ।
शङ्का गरिएका पात्र
| पात्र | कृष्ण रायले शङ्का गर्नुको कारण |
|---|---|
| रामे (नोकर) | बिहान काम बिगार्दा हप्काएका थिए |
| बलभद्र | हिसाब गोलमाल गर्दा फेला पारी लज्जित पारेका थिए |
| युवक | नोकरी माग्न आउँदा उपदेश र कठोर शब्द भनेका थिए |
| गोविन्द पण्डित | खेतको झगडामा विपक्षमा न्याय दिएका थिए |
| मास्टर | कन्हैयाको पक्षमा न्याय दिँदा रिसाएका थिए |
| निकालिएका नोकर, ईर्ष्यालु दाजुभाइ, पोष्यपुत्र | उनको उन्नति देखिसहँदैनथे वा भरोसा थिएन |
चरित्र चित्रण लेख्दा (१) गुणको नाम, (२) कथाबाट प्रमाण, (३) त्यसले पात्रको चरित्रमा के भन्छ — तीनै कुरा लेख्नुहोस्। 'कृष्ण राय भद्र छन्' मात्र लेख्दा १ अङ्क पाइन्छ; 'गाउँका सबैभन्दा भद्र मान्छे भएकाले उनले १०-१२ वर्षदेखि गाउँबाहिर पाइला राखेका थिएनन्' लेख्दा पूरा अङ्क पाइन्छ।
७.५ कथाको विश्लेषण
(क) आरम्भ, मध्य र अन्त्य
| भाग | कुरा |
|---|---|
| आरम्भ | कृष्ण रायको भद्रता र शत्रुहीन जीवन |
| मध्य | लट्ठी प्रहार र शङ्काको सूची |
| चरम | मध्यस्थले शत्रु बनाउँछ भन्ने बोध |
| अन्त्य | इन्स्पेक्टरलाई सुनाइएको लामो नामावली |
(ख) द्वन्द्व
कथामा आन्तरिक द्वन्द्व प्रमुख छ। कृष्ण रायको एउटा मन भन्छ — 'म निर्दोष हुँ, मेरा शत्रु छैनन्।' अर्को मनले भन्छ — 'मैले यसलाई हप्काएँ, उसलाई लज्जित पारेँ, ऊ रिसाएको हुन सक्छ।' यही दुई मनको टक्कर कथाको मूल द्वन्द्व हो।
(ग) दृष्टिकोण
कथा तेस्रो पुरुष सर्वज्ञ दृष्टिकोणमा छ। कथाकारले कृष्ण रायको मनमा चलेका सबै विचार सुनाएका छन्, तर आफ्नो निर्णय पाठकलाई थोपरेका छैनन्।
(घ) वातावरण
कथाको वातावरण राति, शान्त गाउँ, तन्द्रा र रहस्य को छ। लट्ठीको आवाज र भाँचिएको टुक्राले साधारण रातलाई तनावपूर्ण बनाउँछ।
(ङ) शीर्षकको सार्थकता
'शत्रु' शीर्षकले कथाको केन्द्रीय जिज्ञासा बोक्छ: शत्रु को हो ? कथा पढ्दै जाँदा थाहा हुन्छ — शत्रु कुनै एक व्यक्ति होइन; मान्छेको जीवनशैली र निर्णयले अनजानमै जन्माउने भाव हो। त्यसैले शीर्षक छोटो भए पनि गहिरो र सार्थक छ।
(च) कथाको व्यङ्ग्य
सुरुमा कृष्ण राय 'कसैको शत्रु छैन' भन्छन्, अन्त्यमा 'दर्जनौँ मान्छे शत्रु हुन सक्छन्' भन्ने सूची दिन्छन्। यही उल्टो छेउ कथाको व्यङ्ग्य हो — जुन कुरा आफूले जीवनभर भनिरहे, घटनाको एकै रातले त्यसलाई उल्टाइदियो।
७.६ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| यत्न | प्रयास, जमर्को, कोसिस |
| बैरी | शत्रु, विरोधी |
| तन्द्रा | निद्रा लाग्नुअघिको आँखाको लठ्याइ, निद्राको पहिलो अवस्था |
| फसाद | असजिलो अवस्था, झमेला |
| अचाक्ली | धेरै, हुनुपर्नेभन्दा बढी |
| ईर्ष्या | डाहा |
| प्रतिशोध | बदला लिने मनको भावना, द्वेष |
| नाहक | कुनै प्रयोजनबिना, बिनासित्ती |
| दुष्परिणाम | खराब नतिजा |
| आफन्त | आफ्नो नातेदार |
| पोष्य | पालन-पोषण गर्नुपर्ने |
| मध्यस्थ | कसैको पक्षमा नलाग्ने, तटस्थ |
| अदब | आफूभन्दा ठुलाप्रतिको आदर, मर्यादा |
| कर्जा | निश्चित अवधिमा ब्याजसहित वा विनाब्याज फर्काउने गरी लिइएको रकम, ऋण |
| अकलुषित | निर्मल, दोषरहित |
| दुर्गुण | खराब गुण |
| आर्जन | कमाइ, प्राप्ति |
| अङ्कमाल | अँगालो |
| स्वाभिमान | आफ्नो आत्मसम्मान |
| धैर्य | सहनशीलता |
| फैसला | निर्णय |
| सान्त्वना | सम्झाइबुझाइ, ढाडस |
७.७ टुक्का, उखान र अनुकरणात्मक शब्द
| पदावली | अर्थ |
|---|---|
| आँखामा राखे पनि नबिझाउने | अत्यन्तै असल, कसैलाई कुनै हानि नगर्ने |
| राजद्वारे श्मशाने च | राजदरबार र चिहान — दुःख-सुखमा सँगै हुने |
| बैर साध्नु | बदला लिनु |
| शङ्काको घेरामा पर्नु | सन्देहको दायरामा आउनु |
| बिउँझे झैँ | निद्राबाट ब्युँझे जस्तै झसङ्ग |
अनुकरणात्मक शब्द
| शब्द | कुन आवाज वा स्थिति |
|---|---|
| जुरमुरिँदै | झसङ्ग उठ्ने स्थिति |
| गजक्क | जमेर बस्ने स्थिति |
| प्याट्ट | हिर्काउँदा आउने आवाज |
| धुरुधुरु | रुँदै गरेको अवस्था |
| टुलुटुलु | एकटकले हेरेको स्थिति |
| फटाफट | तुरुन्तै, जल्दी-जल्दी |
| स्याँस्याँ | हतारले सास फुल्ने आवाज |
| गुरुरु | तीव्र गतिमा दौडने स्थिति |
वाक्यप्रयोगको नमुना. 'कृष्ण राय जुरुक्क उठे र फटाफट बत्ती बाले।' 'कसैले प्याट्ट हिर्काएपछि चन्दुराम धुरुधुरु रुन थाले।'
७.८ मुख्य भाव र सन्देश
कथाको मूल भाव: साधारण र असल देखिने मान्छेले पनि आफ्ना कामले अनजानमै अरूलाई चोट पुर्याइरहेको हुन सक्छ; त्यसैले आफूलाई निर्दोष ठान्नुअघि आफ्ना कर्म र बोलीको आत्मलोकन गर्नुपर्छ।
| सन्देश | कथाको प्रमाण |
|---|---|
| आफ्नो व्यवहारको परीक्षण गर | आदेश र सल्लाह दिने बानी दुर्गुण रहेछ भन्ने बोध |
| निष्पक्ष पनि कसैको शत्रु बन्छ | 'मध्यस्थले एउटा न एउटाको शत्रु हुनैपर्छ' |
| कठोर शब्दले दीर्घकालीन घाउ बनाउँछ | नोकरी माग्न आएको युवकले 'इख लिइरहन्छन्' भन्ने कुरा |
| शङ्काले मान्छेलाई एक्ल्याउँछ | पोष्यपुत्रमाथि पनि भरोसा नरहनु |
| अकारण कोही शत्रु बन्दैन | 'मानौँ अकारण कोही कसैको शत्रु हुँदैन, तर झगडाको निहुँ कति सजिलै पाइन्छ !' |
७.९ भाषाशैली
- आत्मविश्लेषणको शैली: कथाको अधिकांश भाग कृष्ण रायको मनभित्र चलेको विचार हो।
- प्रश्नको प्रयोग: 'को मेरो शत्रु हुन सक्छ ?', 'मनुष्यको स्वभाव कसले जान्न सक्छ र ?' जस्ता प्रश्नले मनको अलमल देखाएका छन्।
- उखान र उक्ति: 'आँखामा राखे पनि नबिझाउने', 'राजद्वारे श्मशाने च', 'बैर साध्ने' आदि।
- सरल र स्वाभाविक भाषा: लेखकले गाउँको जीवनबाट लिएका शब्द प्रयोग गरेका छन्।
- व्यङ्ग्यात्मक अन्त्य: शत्रुविहीन भनिएका मान्छेको अन्त्यमा लामो सूची राखेर कथाले हल्का व्यङ्ग्य गर्छ।
- छोटा-लामा वाक्यको मिश्रण: चिन्तनका बेला वाक्य लामा, प्रहारका बेला छोटा।
७.१० पाठमा आधारित व्याकरण
(क) अर्थ (भाव) — आज्ञार्थ, इच्छार्थ, सम्भावनार्थ, सङ्केतार्थ, सामान्यार्थ
अर्थ भनेको वाक्यमा क्रियाले व्यक्त गर्ने वक्ताको मनको भाव हो।
| अर्थ | के जनाउँछ | धातु 'पढ्' का उदाहरण |
|---|---|---|
| सामान्यार्थ | साधारण कुरा भन्ने | उनी पढ्छन्। |
| आज्ञार्थ | आदेश, अनुरोध | तिमी पढ। / हजुर पढ्नुहोस्। |
| इच्छार्थ | कामना, आशीर्वाद | उनी राम्ररी पढून्। / बहिनी पनि पढोस्। |
| सम्भावनार्थ | अनुमान, सम्भावना | उनी पढ्लान्। / उनले पढे हुन्छ। |
| सङ्केतार्थ | सर्त, यदि भए भन्ने | उसले पढे पास हुन्थ्यो। / पढेको भए सफल हुन्थ्यो। |
रूपको तालिका (धातु 'गर्' का अर्थरूप):
| पुरुष | आज्ञार्थ | इच्छार्थ | सम्भावनार्थ | सङ्केतार्थ |
|---|---|---|---|---|
| म (प्रथम) | — | गरूँ | गरूँला | गरेको भए गर्थेँ |
| तँ / तिमी (द्वितीय) | गर् / गर | — | गर्लास् / गर्लौ | गरे गर्थ्यौ |
| उ / हजुर / उनी (तृतीय) | गरोस् / गर्नुहोस् | गरोस् / गरून् | गर्ला / गर्लान् | गरे गर्थ्यो |
पाठबाट उदाहरण. 'तैँले घिरौँलाको तरकारी टिपेर ले' (आज्ञार्थ), 'बहिनीले पनि खाओस्' (इच्छार्थ), 'दाजुले पनि खाऊन्' (इच्छार्थ), 'तिमीले पनि खाए है' (आज्ञार्थ — अनुरोध)।
आज्ञार्थ सुन्नेलाई सीधै भनिन्छ (तिमी जाऊ), अनि इच्छार्थ अरूका लागि शुभकामना वा कामना हो (उनी सुखी रहून्)। वाक्य बोल्दाको मनोभाव हेर्नुहोस् — आदेश कि कामना ?
सङ्केतार्थमा रूपान्तरण. 'आज पानी पर्ने छ, मकैबारी भिज्ने छ' → 'आज पानी परे मकैबारी भिज्छ।' वा 'आज पानी परे मकैबारी भिज्थ्यो।' पहिलो वाक्यको क्रियालाई 'भए' सर्तमा बदलेर दोस्रोसँग जोड्ने यही सङ्केतार्थ हो।
सम्भावनार्थमा रूपान्तरण. 'म हिउँदे बिदामा इलाम घुम्न जान्छु' → 'म हिउँदे बिदामा इलाम घुम्न जाउँला।' 'म चियाबारी घुम्छु' → 'म चियाबारी घुम्लान्।'
(ख) पदयोग र पदवियोग
जोड्ने कि छुट्याउने भन्ने कुराले अर्थ नै फेर्छ।
| जोडेर | छुट्याएर | अर्थको फरक |
|---|---|---|
| रामलाल मोहनलाई हेर्छ | राम लालमोहनलाई हेर्छ | रामलाल एक व्यक्ति; राम र लालमोहन दुई व्यक्ति |
| रामबहादुर छ | राम बहादुर छ | रामबहादुर एक व्यक्तिको नाम; राम बहादुर (साहसी) छ |
| किताब टेबलमाथि छन् | किताब टेबल माथि छन् | किताब टेबलको माथि; किताब र टेबल दुवै माथि |
| हरिप्रसाद खान्छ | हरि प्रसाद खान्छ | हरिप्रसाद एक व्यक्ति; हरि प्रसाद (खाना) खान्छ |
अशुद्ध अनुच्छेदको शुद्धीकरण:
अशुद्ध — मेरानिम्ति मेरो देशनै महान् छ भन्ने शीर्षकमा एक जना युवाले निबन्ध लेखेका छन्। निबन्ध प्रतियोगितामा त्यो निबन्ध प्रथम भए छ। निबन्ध न लेख्न लेख्न सकिँदैन।
शुद्ध — 'मेरा निम्ति मेरो देश नै महान् छ' भन्ने शीर्षकमा एक जना युवाले निबन्ध लेखेका छन्। निबन्ध प्रतियोगितामा त्यो निबन्ध प्रथम भएछ। निबन्ध नलेखी लेखन सिकिँदैन।
(ग) अनेकार्थी शब्द
एउटै शब्दले दुई वा बढी अर्थ दिएमा त्यसलाई अनेकार्थी शब्द भनिन्छ।
| शब्द | अर्थ १ | अर्थ २ |
|---|---|---|
| हार | गहना | पराजय |
| कर | महसुल | बाध्यता (कर लाग्नु), हात |
| सुर | धुन, मनसाय | देवता |
| बर | बरको रुख | दुलहा (वर) |
| गत | बितेको | दशा, अवस्था |
| रस | भोज्य वस्तुको तरल पदार्थ | भाव, स्वाद |
| फल | रुखको फल | परिणाम |
| पत्र | चिठी | रुखको पात |
| अर्थ | मतलब | धन |
| काल | समय | मृत्यु |
पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेदबाट. 'पूजा तिज पर्व मनाउन हिराको हार लगाएर आफ्नै सुर मा माइत हिँडिन्। आमाले गत साल जसरी भए पनि आउन कर गर्नुभएको थियो।' — यहाँ हार (गहना), सुर (मनसाय), कर (आग्रह वा बाध्यता), गत (बितेको) शब्दले एक-एकओटा अर्थ दिएका छन्।
७.११ रचना र लेखन — कथा लेखन
पाठ्यपुस्तकले दिइएका बुँदाबाट थप घटना निर्माण गरी १०० शब्दभन्दा नघटाई कथा लेख्न भनेको छ। बुँदा:
(क) शिक्षा र दीक्षा नामका साथीबिच झगडा हुनु र बोलचाल बन्द हुनु। (ख) शिक्षाका बुबा सडक दुर्घटनामा घाइते हुनु। (ग) शिक्षाले अरू कसैबाट यो समाचार सुन्नु। (घ) अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा पुग्दा दीक्षालाई त्यहाँ देख्नु। (ङ) दीक्षाले अस्पतालमा ल्याएर बुबाको उपचार गराएको कुरा शिक्षाले थाहा पाउनु।
कथा लेख्ने तरिका. (१) बुँदालाई क्रमबद्ध राख्ने, (२) बिचमा घटना थप्ने, (३) पात्रको मन देखाउने संवाद वा वाक्य थप्ने, (४) अन्त्यमा सन्देश छाड्ने।
नमुना कथा — 'मित्रताको मूल्य':
शिक्षा र दीक्षा सानैदेखिका साथी थिए। एक दिन परीक्षाको तयारीमा लिएको किताब फर्काउने कुरामा दुईबिच बहस भयो। शिक्षाले 'तिमी स्वार्थी हौ' भनी, दीक्षाले 'तिमी घमण्डी हौ' भनी। त्यसपछि दुवैले बोलचाल बन्द गरे।
दुई हप्तापछि बिहान शिक्षाले छिमेकीबाट सुनी, 'तिम्रा बुबा सडक दुर्घटनामा घाइते भएर अस्पताल पुगेका छन्।' उनको मुटु ढक्क फुल्यो। उनी हतारिँदै जिल्ला अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा पुगिन्। त्यहाँ बुबा उपचार कक्षको खाटमा थिए, र छेवैमा दीक्षा उभिएकी थिइन्।
दीक्षाले उपचार गर्ने स्वास्थ्यकर्मीलाई बुबाको विवरण लेखाएकी रहिछन्। बाटोमा दुर्घटना देखेर उनले नै अरूको सहयोगमा अस्पताल ल्याएकी रहिछन्, औषधी र उपचारको प्रबन्ध पनि गरिदिएकी रहिछन्। शिक्षाको आँखा रसायो।
'मलाई माफ गर, दीक्षा।' शिक्षाले दीक्षाको हात समाइन्। दीक्षा मुस्कुराई, 'साथी भनेको आपत्मा सहारा बन्ने रहेछ।' त्यस दिनदेखि दुवै पहिलेभन्दा नजिक भए।
नमुनाको विश्लेषण. आरम्भमा झगडा, मध्यमा दुर्घटना र अस्पताल, चरममा दीक्षालाई देख्नु, अन्त्यमा मेलमिलाप। सन्देश — साँचो मित्रता सानो झगडाभन्दा ठुलो हुन्छ।
बुँदामा नभएका घटना थप्नु नै यस अभ्यासको उद्देश्य हो। दिइएका बुँदा क्रमबद्ध लेख्नु पर्छ, तर बिचमा पात्रको संवाद, भाव र वातावरण थप्नुहोस्। न्यूनतम १०० शब्द पुर्याउनुहोस्।
पाठको सार
- 'शत्रु' विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको मनोवैज्ञानिक कथा हो।
- ४५ वर्षका कृष्ण राय भद्र र शान्त मान्छे हुन्; उनलाई आफ्नो कोही शत्रु छैन भन्ने विश्वास छ।
- एक रात उनीमाथि लट्ठी प्रहार हुन्छ; प्रहारकर्ता चिनिँदैन। उनले रामे, बलभद्र, युवक, गोविन्द पण्डित, मास्टर र कन्हैयासहित धेरैमाथि शङ्का गर्छन्।
- उनले बुझ्छन् — मध्यस्थले एउटा न एउटाको शत्रु हुनैपर्छ; आफ्नो उपदेश दिने बानी नै दुर्गुण रहेछ।
- इन्स्पेक्टरलाई उनले लामो नामावली सुनाउँछन् — यो कथाको व्यङ्ग्य हो।
- मूल सन्देश — मान्छे अनजानमै अरूलाई चोट पुर्याइरहेको हुन्छ; आफूलाई निर्दोष ठान्नुअघि आत्मलोकन गर्नुपर्छ।
- व्याकरण — आज्ञार्थ, इच्छार्थ, सम्भावनार्थ, सङ्केतार्थ र सामान्यार्थ; पदयोग-पदवियोग; अनेकार्थी र अनुकरणात्मक शब्द।
- रचना — बुँदाका आधारमा थप घटना बनाई कथा लेखन।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- 'शत्रु' कथाका लेखक को हुन् ?
- कृष्ण रायको उमेर कति थियो ?
- कृष्ण रायमाथि कुन वस्तुले प्रहार भयो ?
- कृष्ण रायले सुरुमा कुन नोकरमाथि शङ्का गरे ?
- 'मध्यस्थ' शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्।
- 'हार' शब्दका दुई अर्थ लेख्नुहोस्।
उत्तर
१. विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला।
२. ४५ वर्ष।
३. लट्ठीले।
४. रामेमाथि।
५. कसैको पक्षमा नलाग्ने, तटस्थ।
६. गहना र पराजय।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)
- कृष्ण रायले गर्व गर्ने कुरा के थियो ?
- कृष्ण रायले गोविन्द पण्डितमाथि किन शङ्का गरे ?
- कृष्ण रायलाई गाउँमा सम्मान गर्नुको कारण के हो ?
- 'मध्यस्थ दुवै पक्षको समर्थक हुन सक्दैन' भन्नुको तात्पर्य के हो ?
उत्तर
७. कृष्ण राय धेरै झगडामा मध्यस्थ भएकामा गर्व गर्थे; गाउँलेले उनीमाथि विश्वास गरेर उनलाई मध्यस्थ बनाउँथे।
८. गोविन्द पण्डित र गौरे जमदारको झगडामा कृष्ण रायले जमदारको पक्षमा न्याय दिनुपरेको थियो, त्यसले गोविन्द पण्डितलाई रिस उठेको हुनुपर्छ भन्ने उनले ठाने।
९. उनी गाउँका भद्र, शान्त र सहयोगी मान्छे थिए, गाउँमा झगडा पर्दा निष्पक्ष मध्यस्थता गर्थे र उनको फैसलाले कोही असन्तुष्ट हुँदैनथे। यही कारण उनको सम्मान थियो।
१०. मध्यस्थले निर्णय गर्दा एक पक्षको मात्र पक्षमा न्याय जाने भएकाले अर्को पक्ष असन्तुष्ट हुन्छ। त्यसैले दुवैलाई एकैसाथ खुसी पार्न सकिँदैन भन्ने तात्पर्य हो।
बोध र चरित्र चित्रण (४–५ अङ्क)
- 'शत्रु' कथाका कृष्ण रायको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
परिचय. विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको 'शत्रु' कथाका केन्द्रीय पात्र कृष्ण राय हुन्। उनी ४५ वर्षका गाउँका सबैभन्दा भद्र मान्छे हुन्।
भद्र, शान्त र सहयोगी. उनी १०-१२ वर्षदेखि गाउँबाहिर गएका थिएनन्। कसैलाई ऋण दिँदैनथे, तर दुःख परेको बेला गाउँलेको सहायतामा तयार रहन्थे।
मध्यस्थ. गाउँका धेरै झगडामा उनी मध्यस्थ हुन्थे र उनको फैसलामा कोही असन्तुष्ट हुँदैनथे।
सम्पन्न. धन, यश र सम्मान उनीसँग थियो।
शत्रु नभएको ठान्ने. उनी 'यस जीवनमा मैले कसैलाई शत्रु बनाइनँ' भन्थे।
शङ्कालु र विचलित. लट्ठी प्रहारपछि उनले रामे नोकर, बलभद्र, युवक, गोविन्द पण्डित, मास्टर र अरू धेरैमाथि शङ्का गरे।
आत्मलोकन गर्ने. आफ्नो समय-असमय सल्लाह दिने बानी पनि दुर्गुण रहेछ भन्ने उनले बुझे।
तत्त्वबोध गर्ने. 'मध्यस्थले एउटा न एउटाको शत्रु हुनैपर्छ' भन्ने सत्य उनले पाए।
निष्कर्ष. कृष्ण राय असल, तर आफूलाई नचिनेका मान्छे हुन्। उनी गोल, बदलिने र यथार्थ पात्र हुन्।
- व्याख्या गर्नुहोस् : कस्तो अचम्म, निर्दोष कुरामा पनि विषालु साँप जस्तो बैरी बनाउने साधन लुकिरहेको देखिन्छ।
नमुना उत्तर
यो भनाइ विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको 'शत्रु' कथाबाट लिइएको हो। कृष्ण राय आफ्ना विगतका कामलाई एकएक गरेर सम्झँदा यस निष्कर्षमा पुगेका छन्।
नोकरलाई हप्काउनु, युवकलाई उपदेश दिनु, झगडामा न्याय दिनु जस्ता कामलाई उनले निर्दोष ठान्थे। तर तिनै निर्दोष कामले कसैलाई चोट पुर्याएको हुन सक्छ, र त्यो चोटले विषालु साँपजस्तो शत्रु जन्माएको हुन सक्छ भन्ने बोध यहाँ व्यक्त भएको छ। साँप देखिँदा खतरा थाहा हुन्छ, तर यो शत्रुता लुकेको हुन्छ। यसले मान्छेले आफ्ना हरेक काम र बोलीमा सावधान हुनुपर्ने सन्देश दिएको छ।
- 'मध्यस्थ दुवै पक्षको समर्थक हुन सक्दैन' भन्ने कथनको व्याख्या गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
यो कथन कृष्ण रायको अनुभवबाट निस्केको निष्कर्ष हो। गोविन्द पण्डित र गौरे जमदारको झगडामा उनले जमदारको पक्षमा न्याय दिएपछि गोविन्द पण्डित रिसाए। मास्टर र कन्हैयाको झगडामा कन्हैयाको पक्षमा फैसला हुँदा मास्टरले असन्तुष्टि जनाए। यी दुई घटनाले मध्यस्थले न्याय गर्दा एक पक्षलाई खुसी र अर्कोलाई दुःखी बनाउने स्पष्ट पार्छन्। 'सबैलाई खुसी पार्ने न्याय' सम्भव छैन। त्यसैले मध्यस्थ एउटा न एउटा पक्षको शत्रु बन्न बाध्य हुन्छ।
समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)
- 'शत्रु' कथाका कृष्ण रायमाथि लट्ठी प्रहार भएपछि पनि उनले किन शत्रु किटान गर्न सकेनन्, तर्क दिएर पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भूमिका. कृष्ण रायमाथि लट्ठी प्रहार भएपछि उनले कसैलाई पनि निश्चित रूपमा शत्रु ठहर्याउन सकेनन्। यसका पछाडि केही कारण छन्।
पहिलो कारण — शत्रु धेरै हुनु. उनले रामे, बलभद्र, युवक, गोविन्द पण्डित, मास्टर, कन्हैया र अरू धेरैलाई सम्झे। प्रत्येकको उनीप्रति रिसाउने कारण थियो। धेरै सम्भावित आरोपीमध्ये एक जनालाई छुट्याउन सम्भव थिएन।
दोस्रो कारण — आफूलाई निर्दोष ठान्नु. उनले जीवनभर आफूलाई असल ठाने, त्यसैले आफ्ना कुनै काम कसैको शत्रुताको कारण बन्न सक्छ भन्ने कल्पना गरेका थिएनन्। अचानक सबै घटना सम्झँदा उनी अलमलमा परे।
तेस्रो कारण — प्रहारकर्तालाई नदेख्नु. अँध्यारो रात थियो, प्रहारकर्ता भागिसकेको थियो; कुनै प्रमाण बाँकी थिएन, लट्ठीको टुक्रा मात्र थियो।
चौथो कारण — सबैलाई शत्रु ठान्ने स्थिति. अन्त्यमा उनी 'दुनियाँमा कोही मित्र हुँदैनन्, सबै शत्रु हुन्छन्' भन्ने निष्कर्षमा पुगे। यस मानसिकतामा एक व्यक्ति मात्र छुट्याउन सकिँदैन।
निष्कर्ष. यसरी कृष्ण रायले धेरै शङ्का गरे, तर कुनै एक शत्रु किटान गर्न सकेनन्। यही कथाको मनोवैज्ञानिक सौन्दर्य हो।
- कृष्ण रायका मनमा उब्जिएका मानसिक उतारचढावलाई कथाका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
कृष्ण रायको मनमा चार तहको उतारचढाव आउँछ। पहिलो — प्रहार हुँदा अविश्वास: 'तन्द्रा अवस्थाको भ्रम जस्तो' लाग्नु। दोस्रो — विश्वास हुनासाथ शङ्का: रामे, बलभद्र, युवक, गोविन्द पण्डित आदि क्रमशः सम्झनु। तेस्रो — आत्मलोकन: आफ्नो सल्लाह दिने बानी दुर्गुण रहेछ भनी बुझ्नु। चौथो — निराशा र निष्कर्ष: 'दुनियाँमा कोही मित्र हुँदैनन्' भन्ने ठान्नु।
अन्त्यमा इन्स्पेक्टरको प्रश्नमा उनले लामो नामावली सुनाउँछन्; यसले शत्रुविहीन ठानिएको मान्छेको सोचमा आएको ठुलो परिवर्तन देखाउँछ। यो यात्रा आत्मविश्वासबाट आत्मसंशयतर्फको हो।
- 'शत्रु' कथाका मुख्य घटना नछुट्ने गरी कथासार लेख्नुहोस्।
माथि ७.३ को सारांश हेर्नुहोस्। कथासार लेख्दा भद्र र शत्रुविहीन कृष्ण राय → एक रात लट्ठी प्रहार → शङ्काको सूची (रामे, बलभद्र, युवक) → आफ्नै दुर्गुणको बोध → मध्यस्थताले शत्रु बनाउने ज्ञान → इन्स्पेक्टरको प्रश्न र नामावली — यी घटना क्रमले राख्नुहोस्।
व्याकरण (२ अङ्क)
- आज्ञार्थ र इच्छार्थ जनाउने क्रियाका दुई-दुईओटा वाक्य बनाउनुहोस्।
- 'किताब टेबलमाथि छन्' र 'किताब टेबल माथि छन्' मा के फरक छ ?
- कथाबाट दुई अनुकरणात्मक शब्द टिपेर वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तर
१७. आज्ञार्थ — तिमी पाठ पढ। हजुर यहाँ बस्नुहोस्। इच्छार्थ — सबै सुखी रहून्। तिमी सफल होऊ।
१८. पहिलो वाक्यमा 'टेबलमाथि' जोडिएकाले किताब टेबलको माथि छन् भन्ने अर्थ आउँछ। दोस्रोमा 'टेबल माथि' छुट्टिएकाले किताब र टेबल दुवै माथि छन् जस्तो अर्थ आउन सक्छ।
१९. जुरमुरिँदै — कृष्ण राय जुरमुरिँदै उठे। फटाफट — रामले फटाफट काम सकायो।
Practise more: Nepali question bank