Unit 8 · पाठ · 18 min read
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप - मुकुन्दशरण उपाध्याय (कविता)
What the syllabus asks for 7
- पाठको परिचय
- कविताको सारांश र श्लोकगत व्याख्या
- पाठबाट शब्दार्थ
- मुख्य भाव र सन्देश
- भाषाशैली, लय र अलङ्कार
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन — मुक्तक र गजल
'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' मुकुन्दशरण उपाध्यायको देशभक्ति र श्रमप्रधान गीतिकविता हो। कविले यसमा एउटा सरल नारा बारम्बार दोहोर्याएका छन् — 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ।' आज लाखौँ युवा विदेश गइरहेको सन्दर्भमा यो हरफको अर्थ अझ गहिरो भएको छ। कविता सुन्दा गीतजस्तै बग्छ, तर बुझ्दा देशप्रति हाम्रो जिम्मेवारीको घोषणापत्रजस्तै लाग्छ।
कविताका छओटा श्लोक छन् र प्रत्येक श्लोकमा चार पङ्क्ति छन्। यसमा देशको गौरव, भोक र नाङ्गोपनको वास्तविकता, पहाड र तराईको सम्भावना, नेपालको सभ्यता र हिमाल, र अन्त्यमा हामीले गर्नुपर्ने संकल्प क्रमशः आउँछन्।
यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) कविताको मूल भाव र 'श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ' भन्नुको अर्थ, (२) पहाड र तराईको कथनको आशय, (३) भाव विस्तार, (४) पङ्क्तिलाई गद्य क्रममा रूपान्तरण, (५) उद्देश्य-विधेय र उनीहरूको विस्तार, सरल-मिश्र-संयुक्त वाक्य, (६) श, ष र स को वर्णविन्यास, (७) गजल र मुक्तक लेखन।
८.१ पाठको परिचय
| विषय | विवरण |
|---|---|
| विधा | कविता (गीतिकविता) |
| कवि | मुकुन्दशरण उपाध्याय |
| श्लोक सङ्ख्या | छओटा (चार-चार पङ्क्ति) |
| लय | गेय लय; अन्त्यमा अन्त्यानुप्रास |
| टेक | 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ' |
| मुख्य विषय | देशभक्ति, श्रमको सम्मान, स्वदेशमै रोजगारी |
| मुख्य सन्देश | नेपाललाई बलियो बनाउन श्रम र सिप स्वदेशमै प्रयोग गर्नुपर्छ |
गीतिकविता के हो ? गेयता वा लयात्मकता भएको, भावनाको प्रधानता रहेको र धेरैजसो टेक वा दोहोरिने पङ्क्ति भएको कविता गीतिकविता हो। यो कवितामा 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ' दोहोरिने टेक हो।
| आधार | गीतिकविता | महाकाव्य |
|---|---|---|
| आकार | छोटो | लामो, धेरै सर्ग |
| भाव | एउटै भाव प्रधान | कथा, पात्र र घटना प्रधान |
| उदाहरण | नेपाली हाम्रो श्रम र सिप | शाकुन्तल |
पाठ्यपुस्तकले कविको जन्मसाल, जन्मस्थान वा अन्य रचनाबारे केही भनेको छैन। परीक्षामा कवि परिचय सोधिए 'मुकुन्दशरण उपाध्याय — देशभक्ति र श्रमको सन्देश दिने यस गीतिकविताका रचयिता' जति लेख्नुहोस्। पुष्टि नभएको साल वा कृति नलेख्नु सुरक्षित हुन्छ।
८.२ कविताको सारांश र श्लोकगत व्याख्या
यहाँ चार-चार पङ्क्तिको एक श्लोक मानिएको छ।
पहिलो श्लोक — नेपाल बाँचे गौरव बाँच्छ
नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँच्ने छ यसैले आऊ नेपाललाई बलियो बनाऔँ नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ।
आशय. नेपाल देश रहेसम्म मात्र नेपालीको गौरव र पहिचान रहन्छ; नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्यलाई जोगाउन देश बलियो हुनुपर्छ। त्यसैले हामी सबैले आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाउनुपर्छ।
शैली. 'बाँच्ने छ' र 'साँच्ने छ' मा अन्त्यानुप्रास छ। सुरुमै कविले देश र नेपालीको नातालाई एउटै तराजुमा राखेका छन्।
दोस्रो श्लोक — भोक र नाङ्गोपनको चिन्ता
नेपाल भोको रहन्छ सितो एउटैले नखाए नेपाल नाङ्गो रहन्छ टालो एउटैले नलाए यसैले आऊ खाना र नाना सबैलाई पुर्याऔँ नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ।
आशय. 'सितो' भनेको भातको एक दाना र 'टालो' भनेको कपडाको सानो टुक्रा हो। कविले एउटै सितो र एउटै टालोको कुरा गर्दै हरेक सानो योगदानको महत्त्व देखाएका छन्। हामी आफैँले अन्न उत्पादन गरेर नखाए र आफ्नै हातले कपडा बुनेर नलगाए देश भोको र नाङ्गो रहन्छ। त्यसैले खाना र नाना (कपडा) सबैलाई पुर्याउन सामूहिक प्रयास चाहिन्छ।
ध्यान दिनुहोस्. यहाँ 'सितो' र 'टालो' लघुतावाची शब्द हुन्, जसले सानोपनमार्फत ठुलो चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
तेस्रो श्लोक — पहाड र तराईको कथन
पहाड भन्छ पसिना पाए म स्वर्ग भुलाउँथेँ तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन झुलाउँथेँ के छ र गाह्रो होस्टेमा हैँसे सबैले मिलाए सबैले चोखो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए।
आशय. पहाडले भन्छ — मैले पसिना पाएँ भने म यति सुन्दर बनाइदिन्छु कि मान्छेले स्वर्गसमेत बिर्सन्छ। तराई भन्छ — मैले सिँचाइ पाएँ भने म सुनजस्तै बाली झुलाउँछु। यदि सबैले मिलेर सहकार्य गरे भने कुनै कुरा गाह्रो छैन, र सबैले शुद्ध श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए देश बन्छ।
शैली. पहाड र तराईलाई मान्छेजस्तै बोल्ने बनाइएकाले मानवीकरण छ। 'स्वर्ग भुलाउँथेँ' मा बढाइचढाइ छ, जसलाई अतिशयोक्ति भनिन्छ।
यो नेपाली लोकबोलीको शब्दावली हो, जसको भाव हो — मिलेर, एकआपसमा सहयोग गरेर काम गर्नु। पाठ्यपुस्तकले यसको अलग शब्दार्थ दिएको छैन, त्यसैले परीक्षामा यो हरफको आशय लेख्दा 'सबै मिलेर सहकार्य गर्दा काम सजिलो हुन्छ' भनेर लेख्नुहोस्।
चौथो श्लोक — नेपालको गौरवशाली सभ्यता
यो कस्तो देश सृष्टिकै बेला विज्ञान पाएको देवता ऋषि मनुष्य मिली वेदान्त गाएको मुन्धुम महान् धम्मपद महान् सम्पदा महान् विश्वमै छैन धरती महान् यो देश समान।
आशय. नेपाललाई कविले सृष्टिकै बेलादेखि ज्ञान-विज्ञान पाएको देश भनेका छन्। देवता, ऋषि र मान्छे मिलेर यहाँ वेदान्तको गान गरेका छन्। किराँतको धर्मशास्त्र मुन्धुम, बुद्धका उपदेशको ग्रन्थ धम्मपद र नेपालका सम्पदा सबै महान् छन्। संसारमा नेपालजस्तो महान् धरती अर्को छैन।
विशेषता. यहाँ धार्मिक विविधताको सम्मान छ — वेदान्त (हिन्दु दर्शन), मुन्धुम (किराँत धर्मशास्त्र), धम्मपद (बौद्ध)। यसले नेपालको सामाजिक एकता र सहिष्णुता देखाउँछ।
पाँचौँ श्लोक — हिमाल र पुर्खाको वन्दना
पूर्वले दियो विश्वकै लागि रहस्य विशाल अपूर्व शिरोमुकुट हाम्रो सर्वोच्च हिमाल ऋषिले सुने रहस्य यहीँ ब्युँझेर सखार हे धन्य पुर्खा प्रकाशपुञ्ज वन्दना हजार।
आशय. पूर्वी सभ्यताले संसारलाई विशाल रहस्य दियो। हाम्रो सर्वोच्च हिमाल नेपालको अनुपम मुकुट हो। यहीँ बिहानै ब्युँझेर ऋषिले रहस्य सुने। यस्ता पुर्खा प्रकाशको पुञ्ज हुन्, जसलाई हजार पटक वन्दना छ।
शैली. 'शिरोमुकुट' (हिमाल नै मुकुट) रूपक हो। 'प्रकाशपुञ्ज' पुर्खाका लागि दिइएको सम्मानसूचक उपाधि हो।
छैटौँ श्लोक — अन्तिम संकल्प
नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाऔँ कसरी आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाऔँ कसरी आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाऔँ नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ।
आशय. कवि नेपाल आमालाई सम्बोधन गर्दै भन्छन् — यो दिव्य आभा कसरी जगाउने ? आलस्य, निद्रा र हीनताभावलाई कसरी भगाउने ? आमा, हामीलाई केवल एक आशीर्वाद देऊ, हामी फेरि पसिना बगाउनेछौँ र आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनेछौँ।
शैली. यो श्लोक सम्बोधन र प्रश्न को शैलीमा छ। अन्त्यमा टेकको पुनरावृत्तिले कविताको संकल्प चरम बिन्दुमा पुगेको छ।
८.३ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| गौरव | इज्जत, सम्मान, प्रतिष्ठा |
| टालो | कपडाको सानो टुक्रा, वस्त्र |
| सितो | भातको एक दाना |
| नाना | कपडा, वस्त्र |
| सिँचाइ | जमिनमा कुलो वा अन्य कृत्रिम तरिकाले पानी लगाउने काम |
| सृष्टि | बनाउने वा पैदा गर्ने काम, सिर्जना |
| वेदान्त | वेदमा वर्णित सिद्धान्तको विवेचना गर्ने सिद्धान्त वा दर्शन |
| धम्मपद | बुद्धका उपदेश भएको ग्रन्थ |
| अपूर्व | अद्वितीय, अनुपम |
| सखार | बिहान सबेरै, झिसमिसे |
| प्रकाशपुञ्ज | एक ठाउँमा जम्मा भएको प्रकाश |
| आभा | कुनै वस्तु आदिमा देखा पर्ने चमक, झलक |
| श्रम | शारीरिक वा मानसिक परिश्रम |
| सिप | कुनै काम राम्ररी गर्न सक्ने क्षमता |
| चोखो | शुद्ध, पवित्र |
| रहस्य | गोप्य कुरा, लुकेको सत्य |
| आलस्य | अल्छीपन |
| हीनता | आफूलाई तल ठान्ने भाव |
लय मिल्ने शब्द जोडा (कविताबाट). बाँच्ने छ – साँच्ने छ; बनाऔँ – लगाऔँ; एउटैले नखाए – एउटैले नलाए; मिलाए – लगाए; पाएको – गाएको; विशाल – हिमाल; सखार – हजार; जगाऔँ – भगाऔँ।
८.४ मुख्य भाव र सन्देश
कविताको मूल भाव: नेपाल र नेपालीको गौरव, पहिचान र समृद्धि नेपालीको श्रम र सिप स्वदेशमै लाग्दा मात्र सम्भव छ; हरेक सानो योगदान, सबैको मेलमिलाप र पुर्खाको प्रेरणाले देशलाई बलियो बनाउन सकिन्छ।
| सन्देश | कविताको प्रमाण |
|---|---|
| देश बाँचे पहिचान बाँच्छ | 'नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ' |
| हरेक सानो योगदान महत्त्वपूर्ण छ | 'सितो एउटैले नखाए', 'टालो एउटैले नलाए' |
| प्रकृतिमा सम्भावना छ, पसिना चाहिन्छ | 'पहाड भन्छ पसिना पाए', 'तराई भन्छ सिँचाइ पाए' |
| सबै मिलेर काम गर्नुपर्छ | 'होस्टेमा हैँसे सबैले मिलाए' |
| सबै धर्म र संस्कृतिको सम्मान | वेदान्त, मुन्धुम, धम्मपद |
| पुर्खाको प्रेरणा लेऊ | 'हे धन्य पुर्खा प्रकाशपुञ्ज' |
| आलस्य छोड | 'आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाऔँ' |
श्रम र सिप स्वदेशमै किन ? (१) देशको उत्पादन बढ्छ, (२) बाहिर गएको सिप देशभित्र फर्कन्छ, (३) परिवार छुट्टिनु पर्दैन, (४) आत्मनिर्भरता बढ्छ, (५) विदेशी भरोसा घट्छ।
श्रम र सिप स्वदेशमै कसरी लगाउने ? कृषिमा आधुनिक प्रविधि, साना उद्योग, पर्यटन, जडीबुटी प्रशोधन, हस्तकला, डिजिटल सेवा, निर्माण र उद्यमशीलता — यी क्षेत्रमा युवाको श्रम र सिप लगाउन सकिन्छ। राज्यले तालिम, ऋण र बजारको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
कविताले विदेश गएर काम गर्नेलाई दोष दिएको छैन। यसको अर्थ हो — 'हाम्रो श्रम र सिपको पहिलो प्राथमिकता हाम्रै देश होस्।' विदेशबाट सिपसहित फर्कने र देशमै लगानी गर्नेलाई पनि यसले उत्तिकै सम्मान गर्छ।
८.५ भाषाशैली, लय र अलङ्कार
- गेय लय: हरफको अन्त्यमा समान ध्वनि र टेकले गाउन मिल्ने बनाएको छ।
- टेक (दोहोरिने पङ्क्ति): 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ' पहिलो, दोस्रो र अन्तिम श्लोकमा समान रूपमा आएको छ। तेस्रो श्लोकमा 'लगाए' भएर सामान्य परिवर्तन आएको छ। अर्थात् यो पङ्क्ति कवितामा चार पटक दोहोरिएको छ।
- आह्वान शैली: 'आऊ', 'लगाऔँ', 'बनाऔँ' — निर्देशनात्मक र सामूहिक भाषा।
- सरल शब्द: सितो, टालो, नाना, पसिना जस्ता ग्रामीण परिवेशका शब्द।
- सम्बोधन: 'नेपाल आमा', 'हे धन्य पुर्खा'।
| अलङ्कार | उदाहरण | कसरी बुझ्ने |
|---|---|---|
| मानवीकरण | पहाड भन्छ, तराई भन्छ | निर्जीव वस्तुले मान्छेझैँ बोलेको |
| रूपक | अपूर्व शिरोमुकुट हाम्रो सर्वोच्च हिमाल | हिमाल नै मुकुट मानिएको |
| अतिशयोक्ति | स्वर्ग भुलाउँथेँ, सुन झुलाउँथेँ | बढाइचढाइ गरी भनिएको |
| अनुप्रास | बाँच्ने छ – साँच्ने छ; विशाल – हिमाल; सखार – हजार | समान ध्वनिको आवृत्ति |
| पुनरावृत्ति | 'श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ' | एउटै पङ्क्तिको दोहोरो |
| सम्बोधन | 'नेपाल आमा', 'हे धन्य पुर्खा' | कसैलाई पुकारेर भनिएको |
८.६ पाठमा आधारित व्याकरण
(क) उद्देश्य र विधेय
वाक्य भनेको पूर्ण अर्थ दिने शब्दसमूह हो। हरेक वाक्यमा दुई मुख्य भाग हुन्छन् —
- उद्देश्य: जसको बारेमा भनिन्छ (प्रायः कर्ता)।
- विधेय: उद्देश्यको बारेमा के भनिन्छ (प्रायः क्रिया र त्यससँग जोडिने भाग)।
उद्देश्यलाई सजाउने पदलाई उद्देश्य विस्तार, विधेयलाई सजाउने पदलाई विधेय विस्तार भनिन्छ।
| वाक्य | उद्देश्य | उद्देश्य विस्तार | विधेय | विधेय विस्तार |
|---|---|---|---|---|
| हिँड्यो। | (ऊ) | — | हिँड्यो | — |
| पहाड भन्छ। | पहाड | — | भन्छ | — |
| ४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सबभन्दा भद्र मानिस थिए। | कृष्ण राय | ४५ वर्षका | मानिस थिए | गाउँका सबभन्दा भद्र |
| माइला घरकी साहिँली दिदी असाध्यै छिटो छिटो हिँडिन्। | दिदी | माइला घरकी साहिँली | हिँडिन् | असाध्यै छिटो छिटो |
| नेपाली किसानले भोलि खेतमा मकै रोप्नेछन्। | किसान | नेपाली | रोप्नेछन् | भोलि खेतमा मकै |
पहिले क्रिया खोज्नुहोस्। क्रियापदलाई 'कसले ?' सोध्नुहोस् — उत्तर नै कर्ता (उद्देश्य)। कर्ताका अगाडि-पछाडिका विशेषणहरू उद्देश्य विस्तार हुन्। बाँकी सबै पद विधेयभित्र पर्छन्।
(ख) वाक्यका प्रकार — सरल, मिश्र र संयुक्त
| प्रकार | कसरी बनेको | उदाहरण |
|---|---|---|
| सरल वाक्य | एउटा उद्देश्य र एउटा विधेय (एउटै उपवाक्य) | ऋषिले वेद लेखे। |
| मिश्र वाक्य | एउटा प्रधान उपवाक्य + एक वा बढी आश्रित उपवाक्य; सापेक्ष संयोजक (जुन–ती, जति–त्यति, भने, भन्ने) ले जोडिएको | ऋषिले जुन वेद लेखे त्यसमा ज्ञान छ। |
| संयुक्त वाक्य | दुई वा बढी स्वतन्त्र उपवाक्य; निरपेक्ष संयोजक (र, अनि, वा, अथवा, तर) ले जोडिएको | ऋषिले वेद लेखे र त्यसमा ज्ञान छ। |
पाठ्यपुस्तकका अनुच्छेदको विश्लेषण.
| अनुच्छेद | वाक्यको प्रकार | कारण |
|---|---|---|
| 'ऋषिले वेद लेखे। त्यो वेदमा ज्ञान छ। ऋषि हिमाली पाखामा बसे।' | सरल | प्रत्येक वाक्यमा एउटा क्रिया |
| 'ऋषिले जुन वेद लेखे त्यो वेदमा ज्ञान छ।' | मिश्र | सापेक्ष संयोजक 'जुन–त्यो' ले आश्रित उपवाक्य जोडेको |
| 'ऋषिले वेद लेखे र त्यो वेदमा ज्ञान छ।' | संयुक्त | निरपेक्ष संयोजक 'र' |
वाक्य परिवर्तन (पाठ्यपुस्तकका अभ्यास).
| मूल वाक्य | माग | परिवर्तित वाक्य |
|---|---|---|
| जब गडगडाएर पानी पर्यो तब बाढी आयो। | सरल | गडगडाएर पानी परेपछि बाढी आयो। |
| कुकुर भुक्छ। कुकुरले टोक्दैन। | मिश्र | जुन कुकुर भुक्छ त्यसले टोक्दैन। |
| ऊ राम्रो पढ्छ र सफल हुन्छ। | सरल | ऊ राम्ररी पढेर सफल हुन्छ। |
| घाम लाग्यो। न्यानो भयो। | संयुक्त | घाम लाग्यो र न्यानो भयो। |
| म धेरै हिँडेँ। मेरा खुट्टा दुखे। | मिश्र | म धेरै हिँडेकाले मेरा खुट्टा दुखे। |
| श्रमिकले श्रम गर्छन्। श्रमिकले जीविकोपार्जन गर्छन्। | संयुक्त | श्रमिकले श्रम गर्छन् र जीविकोपार्जन गर्छन्। |
सापेक्ष र निरपेक्ष संयोजक.
| प्रकार | शब्द | उदाहरण |
|---|---|---|
| सापेक्ष (जोडामा आउने) | जुन–ती, जति–त्यति, जब–तब, भने–भन्ने | जति मिहिनेत गर्छ त्यति फल पाउँछ। |
| निरपेक्ष (एक्लै आउने) | र, अनि, वा, अथवा, तर | उनी पढ्छन् तर काम पनि गर्छन्। |
(ग) 'श', 'ष' र 'स' को वर्णविन्यास
नेपालीमा तीनै वर्ण (श, ष, स) को उच्चारण प्रायः 'स' जस्तै हुने भएकाले लेख्दा गल्ती हुन्छ।
| वर्ण | कुन शब्दमा | उदाहरण |
|---|---|---|
| श | तत्सम शब्द; 'श' आदिमा हुने शब्द | शरीर, शिक्षा, शान्ति, श्रम, शिरोमुकुट, विशाल |
| ष | तत्सम; ट-वर्गसँग मिलेर बन्ने; ऋ पछि | कष्ट, स्पष्ट, कृष्ण, मनुष्य, ऋषि, आशिष, भाषा, विषय |
| स | नेपाली मौलिक वा तद्भव; सामान्य प्रयोग | सिप, सुन, सहर, पसिना, स्वदेश, संस्कृति, साहित्य, सृष्टि |
कविताबाट उदाहरण. श — श्रम, शिरोमुकुट, विशाल; ष — मनुष्य, ऋषि, आशिष; स — सिप, सुन, स्वदेश, संस्कृति।
अशुद्ध. 'उसा भनेको बिहान हो र निसा भनेको षाँझ हो। हाम्रो बशोबाश षहरमा छ। राती भयो भने गाउँबाट षहरमा शजिलैषँग पुग्न शकिँदैन। नत्र धेरै कश्टषहित अँध्यारामा षहर फर्कनुपर्छ।'
शुद्ध. 'उषा भनेको बिहान हो र निशा भनेको साँझ हो। हाम्रो वासस्थान सहरमा छ। राति भयो भने गाउँबाट सहरमा सजिलैसँग पुग्न सकिँदैन। नत्र धेरै कष्टसहित अँध्यारोमा सहर फर्कनुपर्छ।'
'शहर' र 'सहर' दुवै चलनमा छन्; तर पाठ्यपुस्तकमा 'सहर' लेखिएको छ। परीक्षामा जुन रूप दिइएको छ त्यही पछ्याउनुहोस् र शङ्का भए नेपाली बृहत् शब्दकोश हेर्नुहोस्। 'ष' लेख्नुपर्ने ठाउँमा 'स' लेख्नु ('कस्ट') वा 'स' लेख्नुपर्ने ठाउँमा 'ष' लेख्नु ('षहर') दुवै गल्ती हुन्।
८.७ रचना र लेखन — मुक्तक र गजल
(क) गजलको संरचना
गजल कविताको लघु रूप हो। यसको शाब्दिक अर्थ 'नारीसँगको प्रेमपूर्ण बातचित' हो, तर अहिले जुनसुकै विषयलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। यो श्रव्य काव्य भएकाले सङ्गीतमा पनि प्रयोग हुन्छ।
| अङ्ग | अर्थ |
|---|---|
| सेर | एउटै लय वा छन्दका दुई पङ्क्तिको जोडा |
| मिसरा | सेर बनाउने प्रत्येक पङ्क्ति; एउटा सेरमा दुईओटा मिसरा |
| मतला | गजलको पहिलो सेर; दुवै पङ्क्तिमा अन्त्यानुप्रास हुन्छ; विषयको प्रारम्भिक उठान |
| रदिफ | मतलाका दुवै पङ्क्ति र अन्य सेरका दोस्रा पङ्क्तिको अन्त्यमा दोहोरिने शब्द वा पदावली |
| काफिया | रदिफभन्दा अगाडिका शब्दमा हुने अन्त्यानुप्रास; यसलाई गजलको अनिवार्य अङ्ग मानिन्छ |
| मकता | रचनाकारको उपनाम दिइएको अन्तिम सेर |
| तखल्लुस | मकतामा राखिएको उपनाम; अनिवार्य मानिँदैन |
पाठ्यपुस्तकको गजलबाट विश्लेषण:
दुई आँखिभौँ त तयार छन्, तरबार पो किन चाहियो तिमी आफू मालिक भै गयौ, सरकार पो किन चाहियो।
यहाँ रदिफ — 'पो किन चाहियो'; काफिया — 'तरबार' र 'सरकार' (दुवैको अन्त्य 'आर' ध्वनि); दुवै पङ्क्ति मिलेकाले यो मतला हो।
नमुना गजल — 'सिप र श्रम'.
हातमा सिप छ, मनमा आँट छ, माटोमा सुन छ यही देशमा फल्ने सपनामा आफ्नै धुन छ।
पसिना बगाउने हातलाई सहरले होइन माटोले चिन्छ खेतको आलीमा फक्रने हाँसोको अर्कै गुन छ।
विदेशका बत्ती सुन्दर छन् रे, तर यहाँको आकाशमा आज पनि आफ्नै जुन छ।
नमुनाको विश्लेषण. रदिफ — 'छ'; काफिया — 'सुन', 'धुन', 'गुन', 'जुन' (अन्त्यमा 'उन' ध्वनि); पहिलो सेर मतला हो। यो गजलको छन्द मिलाउने काम अभ्यासले मात्र सजिलो हुन्छ।
(ख) मुक्तक
मुक्तक चार पङ्क्तिको मुक्त रचना हो, जसमा पहिलो, दोस्रो र चौथो पङ्क्तिको अन्त्यानुप्रास मिल्छ, तेस्रो पङ्क्ति स्वतन्त्र हुन सक्छ। एउटा मुक्तकले एउटा पूर्ण भाव दिन्छ।
नमुना मुक्तक — 'पसिनाको मूल्य':
पसिनाको मूल्य हुन्छ, फल आफैँ पाक्दछ सिपालु हातले माटोमा पनि सुन पलाउँछ सहरको बत्तीले पनि गाउँको सम्झना ल्याउँछ गाउँ फर्किँदा आमाको आँखामा खुसी झलक्छ।
यस मुक्तकमा 'पाक्दछ', 'पलाउँछ', 'झलक्छ' ले अन्त्यानुप्रास बनाएका छन्।
लेख्ने तरिका. (१) एउटै भाव रोज्नुहोस्। (२) अन्त्यमा मिल्ने शब्द पहिले टिप्नुहोस्। (३) चार पङ्क्तिमा भावलाई पूरा गर्नुहोस्। (४) टेक वा सन्देश अन्त्यमा राख्नुहोस्।
(ग) रेडियो वा टेलिभिजनबाट गीति कविता टिपोट
पाठ्यपुस्तकले रेडियो वा टेलिभिजनमा सुनेको गीति कविता टिपेर कक्षामा सुनाउन भनेको छ। गीति कविता टिप्दा (१) शीर्षक र रचनाकार, (२) टेकका पङ्क्ति, (३) एकदुई श्लोक र (४) तपाईँलाई किन मन पर्यो — यी चार कुरा लेख्नुहोस्।
पाठको सार
- 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' मुकुन्दशरण उपाध्यायको देशभक्ति र श्रमप्रधान गीतिकविता हो; छओटा श्लोक र चार-चार पङ्क्ति।
- टेक — 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ'।
- पहिलो श्लोक देश र नेपालीको गौरव; दोस्रो भोक र नाङ्गोपनको चिन्ता; तेस्रो पहाड र तराईको कथन; चौथो नेपालको सभ्यता; पाँचौँ हिमाल र पुर्खाको वन्दना; छैटौँ अन्तिम संकल्प।
- अलङ्कार — मानवीकरण (पहाड भन्छ, तराई भन्छ), रूपक (शिरोमुकुट हिमाल), अतिशयोक्ति, अनुप्रास र पुनरावृत्ति।
- मूल सन्देश — श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँदा नेपाल र नेपालीको गौरव बलियो हुन्छ।
- व्याकरण — उद्देश्य-विधेय र तिनका विस्तार; सरल, मिश्र र संयुक्त वाक्य; 'श', 'ष' र 'स' को वर्णविन्यास।
- रचना — गजल (सेर, मिसरा, मतला, रदिफ, काफिया, मकता, तखल्लुस) र मुक्तक।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताका रचयिता को हुन् ?
- कवितामा जम्मा कतिओटा श्लोक छन् ?
- पहाडले के पाए 'स्वर्ग भुलाउँथेँ' भनेको छ ?
- तराईलाई के चाहिएको छ ?
- 'सितो' को अर्थ के हो ?
- कवितामा कुन कुन धर्मशास्त्र वा ग्रन्थको नाम आएको छ ?
उत्तर
१. मुकुन्दशरण उपाध्याय।
२. छओटा श्लोक।
३. पसिना पाए।
४. सिँचाइ।
५. भातको एक दाना।
६. वेदान्त, मुन्धुम र धम्मपद।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)
- 'नेपाल भोको रहन्छ सितो एउटैले नखाए' भन्नुको आशय के हो ?
- 'के छ र गाह्रो होस्टेमा हैँसे सबैले मिलाए' ले के बुझाउँछ ?
- कवितामा धार्मिक विविधतालाई कविले कसरी चिनाएका छन् ?
- पहाडले पसिना खोज्नुको आशय खुलाउनुहोस्।
उत्तर
७. यसको आशय हामीले आफ्नै परिश्रमले अन्न उत्पादन गरेर नखाए देश भोको रहन्छ — अर्थात् हरेक सानो योगदानको महत्त्व छ भन्ने हो।
८. सबैले मिलेर सहकार्य गरे कुनै पनि काम गाह्रो हुँदैन भन्ने भाव बुझिन्छ।
९. कविले वेदान्त (हिन्दु दर्शन), मुन्धुम (किराँतको धर्मशास्त्र) र धम्मपद (बौद्ध ग्रन्थ) को नाम लिएर नेपालका धार्मिक र सांस्कृतिक विविधतालाई महान् ठहर्याएका छन्।
१०. पहाडी भूभागमा खेती गर्न गाह्रो हुने भएकाले मिहिनेतले मात्र त्यसलाई हराभरा र सुन्दर बनाउन सकिन्छ। पसिना नै पहाडलाई स्वर्ग बनाउने साधन हो भन्ने आशय हो।
बोध र भाव विस्तार (४ अङ्क)
-
दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
पहाड भन्छ पसिना पाए म स्वर्ग भुलाउँथेँ तराई भन्छ सिँचाइ पाए म सुन झुलाउँथेँ के छ र गाह्रो होस्टेमा हैँसे सबैले मिलाए सबैले चोखो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए।
(क) पहाडले पसिना खोज्नुको आशय खुलाउनुहोस्। (ख) तराईलाई सिँचाइ किन चाहिएको हो ? (ग) होस्टेमा हैँसे गर्दा देशलाई कस्तो फाइदा पुग्छ ? (घ) 'श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ' भन्ने भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
(क) पहाडी क्षेत्रको भौगोलिक अवस्था कठिन हुन्छ, त्यसैले मिहिनेत नगरी त्यहाँ उत्पादन हुँदैन। पसिना पाउने अर्थ मान्छेको परिश्रम पाउनु हो।
(ख) तराई उर्वर भूमि हो, तर वर्षायाममा मात्र पानीको भर पर्दा बाली कमजोर हुन्छ। सिँचाइ पाए बाह्रै महिना बाली लगाएर सुनजस्तै अन्न फलाउन सकिन्छ।
(ग) सबैले मिलेर सहकार्य गर्दा काम छिटो र सजिलो हुन्छ, उत्पादन बढ्छ र देश आत्मनिर्भर बन्छ।
(घ) श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँदा उत्पादन देशभित्रै रहन्छ, युवाले आफ्नै माटोमा रोजगारी पाउँछन्, परिवार टुक्रिँदैनन्, र देश विदेशीको भर पर्नुपर्दैन। त्यसैले यो भनाइ सही छ।
- भाव विस्तार गर्नुहोस् : नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ / नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँच्ने छ।
नमुना उत्तर
यो कवितांश मुकुन्दशरण उपाध्यायको 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताको पहिलो श्लोकबाट लिइएको हो। यसमा कविले देश र नेपालीको पहिचानबिचको अटुट सम्बन्ध देखाएका छन्।
कुनै जातिको गौरव, भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य सबै उसको देशसँग जोडिएका हुन्छन्। देश नै कमजोर भयो वा हरायो भने जातिको पहिचान पनि कमजोर हुन्छ। नेपाल जोगिए मात्र नेपाली भाषा बोलिन्छ, नेपाली संस्कृतिका चाडपर्व मनाइन्छन्, कला र साहित्यको जगेर्ना हुन्छ। त्यसैले नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्यको संरक्षण गर्न देशलाई बलियो बनाउनुपर्छ। यसका लागि हरेक नेपालीले आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाउनुपर्छ।
- कविताको पङ्क्तिलाई व्याकरणिक क्रममा मिलाएर लेख्नुहोस् : (क) पूर्वले दियो विश्वकै लागि रहस्य विशाल। (ख) नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाऔँ कसरी।
उत्तर
(क) पूर्वले विश्वकै लागि विशाल रहस्य दियो।
(ख) नेपाल आमा, हामी यो दिव्य आभा कसरी जगाऔँ ?
समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)
- श्रम र सिपलाई स्वदेशमै कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ, कविताका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भूमिका. मुकुन्दशरण उपाध्यायको 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताले देशको समृद्धिका लागि श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ।
उपयोगका बाटा.
पहिलो, कृषि। पहाडले पसिना पाए स्वर्ग बनाउँछ र तराईले सिँचाइ पाए सुन फलाउँछ — अर्थात् आधुनिक कृषि, सिँचाइ र प्रविधिमा श्रम लगाउन सकिन्छ।
दोस्रो, खाद्य र वस्त्र उत्पादन। 'खाना र नाना सबैलाई पुर्याऔँ' भनेर कविले अन्न र कपडाको आत्मनिर्भरतातिर सङ्केत गरेका छन्। साना उद्योग र घरेलु उत्पादनले यसमा सघाउँछन्।
तेस्रो, सहकार्य। 'होस्टेमा हैँसे सबैले मिलाए' ले समूह, सहकारी र सामुदायिक काममा जोड दिन्छ।
चौथो, संस्कृति र पर्यटन। वेदान्त, मुन्धुम र धम्मपदजस्ता सम्पदा, सर्वोच्च हिमाल र ऋषिमुनिका ठाउँ पर्यटन र सांस्कृतिक उद्यमका आधार बन्न सक्छन्।
पाँचौँ, आलस्य र हीनताभावको त्याग। कविले 'आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाऔँ' भनेका छन्; आत्मविश्वासी युवाले स्वदेशमै अवसर देख्न सक्छन्।
निष्कर्ष. श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँदा आर्थिक वृद्धि, पहिचान र आत्मनिर्भरता तीनै प्राप्त हुन्छन्। राज्यले तालिम र बजारको व्यवस्था गर्नुपर्छ, र हामी सबैले यो अठोट मनमा राख्नुपर्छ।
- कवितामा नेपाली धरतीको महानता कसरी वर्णन गरिएको छ ?
नमुना उत्तर
कविले नेपाली धरतीको महानता सृष्टिको सुरुदेखि विज्ञान पाएको देश भन्ने, देवता, ऋषि र मान्छेले मिलेर वेदान्त गाएको देश भन्ने र मुन्धुम, धम्मपद तथा सम्पदा महान् भएको देश भन्ने आधारमा वर्णन गरेका छन्। 'विश्वमै छैन धरती महान् यो देश समान' भन्दै संसारमा यसको तुलना नै नभएको कुरा भनेका छन्। सर्वोच्च हिमाललाई 'अपूर्व शिरोमुकुट' भन्नु र पुर्खालाई 'प्रकाशपुञ्ज' भनी वन्दना गर्नुले पनि यस महानताको पुष्टि गर्छ।
व्याकरण र रचना (२–४ अङ्क)
- 'ऋषिले जुन वेद लेखे त्यो वेदमा ज्ञान छ' वाक्यको उद्देश्य, विधेय र प्रकार लेख्नुहोस्।
- 'घाम लाग्यो। न्यानो भयो।' लाई संयुक्त वाक्यमा बदल्नुहोस्।
- 'श', 'ष' र 'स' प्रयोग भएका तीन-तीनओटा शब्द कविताबाट लेख्नुहोस्।
- 'श्रम' शीर्षकमा चार पङ्क्तिको मुक्तक लेख्नुहोस्।
उत्तर
१६. यो मिश्र वाक्य हो। प्रधान उपवाक्य — 'त्यो वेदमा ज्ञान छ'; आश्रित उपवाक्य — 'ऋषिले जुन वेद लेखे'। प्रधान उपवाक्यको उद्देश्य 'ज्ञान', विधेय 'छ'।
१७. घाम लाग्यो र न्यानो भयो।
१८. श — श्रम, शिरोमुकुट, विशाल। ष — मनुष्य, ऋषि, आशिष। स — सिप, सुन, स्वदेश।
१९. माथि ८.७ (ख) को नमुना हेर्नुहोस्; चार पङ्क्तिमा पहिलो, दोस्रो र चौथो पङ्क्तिको अन्त्य मिलाउनुहोस्।
Practise more: Nepali question bank