Unit 12 · पाठ · 21 min read
पाब्लो पिकासो (जीवनी)
What the syllabus asks for 10
- जीवनी भनेको के हो ?
- पिकासोको जीवन — मुख्य घटना
- पाठको सारांश
- पाठबाट शब्दार्थ
- मुख्य भाव र सन्देश
- विश्लेषण र भाषाशैली
- पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन
- सुनाइ — लिङ्गे पिङ
'पाब्लो पिकासो' स्पेनमा जन्मिएर फ्रान्समा बसेका विश्वप्रसिद्ध चित्रकारको जीवनी हो। बिसौँ शताब्दीको सबैभन्दा प्रभावशाली कलाकारमध्ये गनिने पिकासोले थोरै रङ र अनौठा रेखाले मानवको पीडा, प्रेम र युद्धको क्रूरता देखाए। पाठले जन्मदेखि मृत्युसम्मका मुख्य घटना, कलाका कालखण्ड (नीलो, गुलाबी, घनवादी), अमर कृति 'गुएर्निका', रमाइला प्रसङ्ग र 'तीस वर्षको मिहिनेत' को सन्देश समेटेको छ। यो जीवनीको अध्ययनपछि विद्यार्थीले जीवनीको स्वरूप चिन्ने, प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष कथन बदल्ने, 'ज्ञ' र 'ग्य' छुट्याउने र आफ्नो व्यक्तिवृत्त बनाउने सीप सिक्छन्।
यस पाठबाट चारथरी प्रश्न आउँछन् — (१) जीवनीका घटनाको क्रम र मिति (जन्म, पहिलो चित्र, पेरिस, नीलो र गुलाबी कालखण्ड, गुएर्निका, मृत्यु), (२) पिकासोको योगदान र जीवनबाट पाइने सन्देश, (३) दिइएको अनुच्छेदबाट बुँदाटिपोट र सारांश, (४) प्रत्यक्ष कथनलाई अप्रत्यक्षमा (वा उल्टो) बदल्ने व्याकरण। पुस्तककै वाक्य कण्ठ गर्नुभन्दा घटना, मिति र सन्देश बुझ्नुहोस्।
१२.१ जीवनी भनेको के हो ?
कुनै प्रेरक व्यक्तिको जीवनका महत्त्वपूर्ण घटना समेटेर तयार पारिने गद्य विधा जीवनी हो। जीवनीमा व्यक्तिको चारित्रिक विशेषता तथ्यका साथ प्रस्तुत गरिन्छ; उसका सङ्घर्ष, जीवनका उतारचढाव र उल्लेख्य कार्य वर्णन गरिन्छ। जीवनी पढ्दा विद्यार्थीमा मनोबल बढ्छ, सच्चरित्र विकास हुन्छ, जीवनको लक्ष्य निर्धारण गर्न सहयोग पुग्छ, सकारात्मक सोच र इमानदारिता जाग्छ।
| विशेषता | अर्थ |
|---|---|
| तथ्यपरकता | मिति, स्थान र घटना सही हुनुपर्छ |
| क्रमबद्धता | प्रायः जन्मदेखि मृत्युसम्म कालक्रमअनुसार |
| प्रेरणा | पाठकले सिक्ने र अनुकरण गर्ने सन्देश |
| तृतीय पुरुष | 'उनी', 'पिकासो' जस्ता शब्दले वर्णन |
| आत्मजीवनीभन्दा फरक | आफ्नो जीवन आफैँ लेखे आत्मजीवनी, अरूले लेखे जीवनी |
यो जीवनीको लेखकको नाम पाठ्यपुस्तकमा भेटिँदैन; यसैले परीक्षामा लेखकको नाम सोधिँदैन — सोधिने कुरा विषय, घटना र सन्देश हुन्।
१२.२ पिकासोको जीवन — मुख्य घटना
१२.२.१ जन्म र बाल्यकाल
पाब्लो पिकासोको जन्म २५ अक्टोबर १८८१ मा स्पेनको दक्षिणी सहर मलागा मा भएको हो। (पाठ्यपुस्तकको छापामा यो सन् '१५०१' जस्तो देखिन्छ; यो छपाइको गल्ती हो — पिकासो उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा जन्मिएका हुन्, पाठको पहिलो अनुच्छेदले पनि यही भन्छ।) मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका उनी जन्मदा औसत शिशुभन्दा सानो थिए; पाठअनुसार नर्सले उनलाई मृत सम्झेर छाडिन्, तर काका डन साल्भाडोरले जीवित छ भनी जानकारी दिएपछि उनले जीवन पाए। आमा मारिया पिकासो लोपेज र बुबा जोसे रुइज ब्लास्को हुन्। बुबा स्थानीय विद्यालयमा कलाका शिक्षक थिए, जसले पिकासोलाई सानैदेखि चित्रकलाको प्रारम्भिक तालिम घरमै दिए।
१२.२.२ प्रतिभाको उदय
- नौ वर्षको उमेरमा आफ्नो पहिलो चित्र 'पिकाडोर' बनाए — साँढेको लडाइँमा घोडा चढेको मान्छेको चित्र।
- पन्ध्र वर्ष पुग्दा 'कम्युनियन' चित्र पूरा गरे — यसमा आमा, बुबा र बहिनीको चित्रण छ।
- पिताले छोराको प्रतिभा आफूभन्दा ठुलो देखेर आफ्ना चित्रकलाका सामान छोरालाई सुम्पिए र चित्रकलाबाट सन्न्यास लिए भन्ने प्रसङ्ग पाठमा छ।
- पछि उच्च शिक्षाका लागि म्याड्रिडको कला प्रतिष्ठानमा पठाइए; त्यहाँको वातावरणबाट विरक्त भएपछि औपचारिक पढाइ छाडेर पूर्णकालीन कलासाधनामा लागे।
- सात वर्षकी बहिनी कोन्चिटाको मृत्युको घटना उनको जीवनमा कहालीलाग्दो थियो; त्यसपछि परिवार बार्सिलोना सर्यो।
- सन् १९०० मा युरोपको कलाको राजधानी मानिने पेरिस गए; त्यहाँ पत्रकार तथा कवि म्याक्स ज्याकबसँग पहिलो भेट भयो र उनले पिकासोलाई भाषा र साहित्य सिक्न मदत गरे।
पाठ्यपुस्तकका केही सन् छपाइको गल्तीले बिग्रिएका छन् (जस्तै जन्मको सन् '१५०१')। परीक्षामा यही ठुला मिति मात्र सम्झनुहोस् — जन्म १८८१, पेरिस १९००, नीलो काल १९०१–०४, गुलाबी काल १९०४–०६, गुएर्निका १९३७, मृत्यु १९७३ — र पुस्तकको बिग्रिएको अङ्क जस्ताको तस्तै नसार्नुहोस्।
१२.२.३ कलाका कालखण्ड
नीलो काल (सन् १९०१ देखि १९०४). पारिवारिक र आर्थिक सङ्कटले उनमा मानसिक तनाव र असामान्य अवस्था सिर्जना गर्यो। उनले मुख्य रूपमा नीलो र त्यसैसँग हरियो रङमा कठोर धर्कासहित एकरङ्गी (मोनोक्रोमेटिक) चित्र बनाए। गरिब र बहिष्कृत मानिसको शान्त र व्यग्र मनस्थितिलाई नीलो रङमा देखाए। एक्लोपन, गरिबी र चरम अभाव यी चित्रका विषय बने — गरिबीले आक्रान्त महिला, दुधे बालकसँगका आमा, दृष्टिविहीन। यस्ता विषय खोज्न उनी जेलमा थुनिएका मानिस हेर्न जान्थे, बाटामा भिख मागिरहेका भिखारीसँग घन्टौँ बस्थे। यस्ता चित्र सुरुमा सम्पन्न वर्गले रुचाएनन् र तुरुन्तै बिक्री भएनन्, तर पछि करोडौँ मूल्यमा बिके।
गुलाबी काल (सन् १९०४ देखि १९०६). यस बेला उनी प्रेमिका फर्नान्डो ओलिभरसँग थिए, आर्थिक अवस्था सप्रिएको थियो र कलाले बजार पाएको थियो। चित्रमा शान्त पृष्ठभूमि र खुसीपूर्ण वातावरण आयो; सुन्तला र गुलाबी रङ प्रयोग भए। विषय सर्कसका नायक र हेपिएका मानिस थिए। यसलाई उनकै जीवनको प्रतिबिम्ब भनिन्छ।
घनवादी काल. घनवाद (क्युबिज्म) मा वस्तुलाई एउटै दृष्टिकोणबाट नदेखाई टुक्रा टुक्रा पारेर धेरै कोणबाट देखाइन्छ र ती टुक्रालाई फेरि अमूर्त रूपमा जोडिन्छ। पाठ्यपुस्तकले घनवाद प्रयोग भएको कालखण्डलाई 'निग्रो काल' पनि भनेको छ।
पुस्तकमा आएको 'निग्रो काल' शब्द कलाको इतिहासमा अफ्रिकी मूर्ति र मुखौटाको प्रभाव परेको कालखण्ड जनाउन प्रयोग भएको हो। आजको लेखनमा 'निग्रो' शब्दले अपमान गर्ने भएकाले यसलाई 'अफ्रिकी प्रभावको काल' भन्न सकिन्छ; तर पाठ्यपुस्तककै सन्दर्भ सोधिएमा पुस्तकको शब्द र आशय लेख्न सकिन्छ।
१२.२.४ प्रमुख कृति र योगदान
| कृति / योगदान | विवरण |
|---|---|
| गुएर्निका (सन् १९३७) | स्पेनको बास्क क्षेत्रको सहर गुएर्निकामा नाजीहरूले गरेको हवाई हमलापछिको वातावरण देखाउने ठुलो चित्र; यसलाई हालसम्मकै सबैभन्दा महान् युद्धविरोधी चित्र मानिन्छ |
| 'वुमन अफ अल्जियर्स' (सन् १९५५) | तेल चित्र; लिलामीमा करिब १८० मिलियन डलरमा बिक्री भएर संसारको सबैभन्दा महँगो चित्रको कीर्तिमान बनाएको (पाठ्यपुस्तकमा छापिएको सङ्ख्या अस्पष्ट छ) |
| चित्र, मूर्ति, सेरामिक, रेखाचित्र | हजारौँ सङ्ख्यामा — जीवनभरिको अथक सिर्जना |
| विषयको विविधता | भिखारी, जेलमा थुनिएका, हेपिएका, सीमान्तकृत र मानसिक समस्या भएका मानिस, महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र |
पाठका अनुसार पिकासोले कलामार्फत 'बन्दुकभन्दा कलम र कुर्ची बलियो हुन्छ' भन्ने सन्देश दिए र युद्धलाई खरो व्यङ्ग्य गरे; त्यसैले नाजीहरूले उनलाई जर्मनीमा चित्र प्रदर्शन गर्न दिएनन्। पिकासोका कला संसारभरिका प्रमुख सङ्ग्रहालयमा भेटिन्छन्।
१२.२.५ दुई रमाइला प्रसङ्ग
पहिलो प्रसङ्ग. साथीले हाँसेहाँसोमा सोधे — "आफ्नो घरका भित्तामा आफ्नै चित्र किन नराखेको नि ? तिमीलाई आफ्ना चित्र मन पर्दैन ?" पिकासोले जवाफ दिए — "मलाई मेरा चित्र निकै मन पर्छन्, तर ती निकै महँगोमा बिक्छन्; म ती महँगा चित्र किन्न सक्दिनँ।"
दोस्रो प्रसङ्ग. एक प्रशंसक महिलाले चित्र बनाइदिन अनुरोध गरिन्। पिकासोले १० सेकेन्डमै एउटा चित्र बनाएर 'यो मिलियन डलरको चित्र हो' भने। बजारमा गएर मूल्य बुझ्दा त्यो साँच्चै मिलियन डलरकै रहेछ। महिलाले ती १० सेकेन्डको कला सिकाइदिन आग्रह गर्दा पिकासोले मुस्कुराउँदै भने — "जुन चित्र मैले १० सेकेन्डमा बनाएँ, त्यसका पछाडि ३० वर्षको कडा मिहिनेत छ।"
१२.२.६ अन्तिम जीवन र सम्मान
आमाले सानो छँदा 'सिपाही बने जनरल, धर्मगुरु बने पोप' हुने भनेकामा पिकासोले भनेका छन् — 'म आमाले भनेका मान्छेजत्तिकै लगनशील भएँ र पिकासो बनेँ।' जीवनको पूर्वार्धमा आर्थिक र पारिवारिक समस्या भोगे पनि उत्तरार्धमा आफ्ना कलाकृति बेचेर प्रशस्त आर्थिक उपार्जन गरे। पाठ्यपुस्तकअनुसार उनले अन्तर्राष्ट्रिय लेनिन पुरस्कारबाट दुई पटक सम्मान पाएका थिए। ९१ वर्ष बाँचेर सन् १९७३ को अप्रिल मा उनको देहावसान भयो, तर कलामार्फत उनी अजर र अमर रहे।
पाठ्यपुस्तकमा 'लेनिन पुरस्कार' का वर्ष १९५० र १९६१ दिइएको छ; अन्य स्रोतले पिकासोले शान्तिसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान १९५० को दशक र १९६२ मा पाएको भनेका छन्। परीक्षामा पुस्तककै वर्ष (१९५० र १९६१) लेख्नुहोस्।
१२.३ पाठको सारांश
स्पेनको मलागामा सन् १८८१ मा जन्मिएका पाब्लो पिकासो बिसौँ शताब्दीका सबैभन्दा प्रभावशाली कलाकार भए। बुबा कलाका शिक्षक थिए; सानैदेखि घरमै चित्रकला सिके। नौ वर्षको उमेरमा 'पिकाडोर' र पन्ध्रमा 'कम्युनियन' बनाएपछि उनको प्रतिभा चिनियो। पेरिसमा पुगेर कला जगत्मा स्थान बनाउँदै गर्दा नीलो कालमा गरिबी र एक्लोपनका चित्र बनाए, गुलाबी कालमा सर्कस र प्रेमले भरिएका चित्र बनाए, र घनवादमा वस्तुलाई टुक्रा पारेर अमूर्त रूपमा प्रस्तुत गरे। 'गुएर्निका' ले युद्धको क्रूरतालाई विश्वसामु देखायो। उनले ३० वर्षको मिहिनेतले १० सेकेन्डमा चित्र बनाउन सकिने सन्देश दिए। ९१ वर्षको उमेरमा सन् १९७३ मा उनको निधन भयो।
१२.४ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| झङ्कार | वीणा, गितार आदि तारका बाजा बज्दा सुनिने सुमधुर ध्वनि |
| विलक्षण | अनौठो, असाधारण |
| क्यानभास | चित्र बनाइने कपडा, चित्रपट |
| पोट्रेट | मुहार चित्र |
| व्यग्र | व्याकुल, विह्वल |
| आक्रान्त | आक्रमण गरिएको, घेराउमा परेको, पराजित |
| अवसाद | मनमा हुने पछुताउ, उत्साह वा आशाको अभाव |
| मोनोक्रोमेटिक | धेरै रङ नमिसाई बनाइएको एकरङ्गी |
| घनवाद | चित्रकला र मूर्तिकलामा हरेक चिजलाई ज्यामितीय आकारका रूपमा देखाउने शैली |
| सेरामिक | माटोबाट बनेका शिल्पयुक्त भाँडा |
| साक्ष्य | आफैँले देखेको प्रमाण |
| तैल चित्र | तेल रङबाट बनाइने चित्र |
| लिलाम बिक्री | सबैभन्दा बढी मूल्य बोल्नेलाई सामान बेच्ने काम |
| पोप | ईसाई धर्मका प्रधान गुरु |
| दीर्घ | लामो |
| अजर, अमर | कहिल्यै बुढो नहुने, कहिल्यै नमर्ने |
१२.५ मुख्य भाव र सन्देश
- प्रतिभालाई अवसर र परिश्रम चाहिन्छ। 'हरेक बालबालिकामा विशिष्ट सिर्जना शक्ति र प्रतिभा हुन्छ; उचित अवसर पाएमा र लगनशील भएमा जीवनलाई सार्थक बनाई संसारलाई चहकिलो ज्योति छर्न सक्छ' — यो पाठको केन्द्रीय सन्देश हो।
- कला सीमा नाघ्ने भाषा हो। पिकासोले थोरै रङ र रेखाले युद्ध, पीडा र प्रेम बोले।
- कला समाजको पक्षमा उभिनुपर्छ। गरिब, हेपिएका र पीडितलाई कलाको विषय बनाउनु साँचो कलाकारको धर्म हो।
- सफलताको पछाडि वर्षौँको साधना हुन्छ। '१० सेकेन्डको चित्रका पछाडि ३० वर्ष' भन्ने पङ्क्तिले छोटो समयको सफलतालाई लामो अभ्यासको नतिजा देखाउँछ।
- कलम र कुर्ची बन्दुकभन्दा बलियो हुन्छ। हिंसाभन्दा सिर्जनाको शक्ति ठुलो हुन्छ।
१२.६ विश्लेषण र भाषाशैली
१२.६.१ पाठको संरचना
| भाग | मुख्य विषय |
|---|---|
| सुरुको अनुच्छेद | पिकासोको प्रतिभाको भूमिका; बिसौँ शताब्दीका महान् कलाकार |
| दोस्रो | जन्म, बाल्यकाल, पारिवारिक पृष्ठभूमि |
| तेस्रो | बाल्य र किशोर प्रतिभा; पेरिस प्रस्थान |
| बिचका अनुच्छेद | नीलो र गुलाबी काल, घनवाद |
| त्यसपछि | गुएर्निका, महँगो चित्र, योगदान |
| अन्तिम | रमाइला प्रसङ्ग, सन्देश, सम्मान र मृत्यु |
१२.६.२ भाषाशैली
भाषा तथ्यपरक, वर्णनात्मक र प्रेरक छ। 'कलाकारिताको आगो ओकले', 'चहकिलो ज्योति छर्न', 'कलाका जादुले' जस्ता अलङ्कारिक वाक्यांशले जीवनीलाई सजीव बनाएका छन्। धेरै स्थानमा 'थिए', 'भए' जस्ता भूतकालका क्रियापदले जीवनीको ऐतिहासिक स्वर कायम राखेका छन्। 'कम्युनियन', 'पोट्रेट', 'क्यानभास', 'सेरामिक', 'मिलियन डलर' जस्ता आगन्तुक शब्दले कलाको अन्तर्राष्ट्रिय भाषा देखाएका छन्।
१२.७ पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- पिकासोको जन्म कहाँ भएको थियो ? [१]
- पिकासोले आफ्नो पहिलो चित्र कुन उमेरमा बनाए ? [१]
- 'कम्युनियन' चित्रमा कसको चित्रण गरिएको छ ? [१]
- पिकासोको 'नीलो काल' कुन सन्का बिचको हो ? [१]
- गुएर्निका चित्र कुन घटनामा आधारित छ ? [१]
- पिकासोको मृत्यु कुन सन्मा भएको हो ? [१]
उत्तर
१. स्पेनको मलागामा।
२. नौ वर्षको उमेरमा।
३. आमा, बुबा र बहिनीको।
४. सन् १९०१ देखि १९०४ का बिच।
५. नाजीहरूले गुएर्निका सहरमा गरेको हवाई हमलाको घटनामा।
६. सन् १९७३ मा।
छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- पिकासोका कलाकृतिमा कस्ता विषयवस्तुले स्थान पाएका थिए ? [२]
- पिकासोको बाल्यकाल कस्तो परिवेशमा बित्यो ? [२]
- पिकासोले आफ्नै चित्र किन किन्न सकेनन् भनेका थिए ? [२]
- '१० सेकेन्डमा चित्र' प्रसङ्गले के सिकाउँछ ? [२]
उत्तर
७. भिखारी, जेलमा थुनिएका, दुःख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छे, गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्ति, गरिबीले आक्रान्त महिला, आमा र बच्चा, सर्कसका नायक, महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र, तथा युद्धको क्रूरता।
८. उनको बाल्यकाल मध्यमवर्गीय परिवारमा कला शिक्षक बुबाको सान्निध्यमा बित्यो। सानैदेखि घरमै चित्रकलाको तालिम पाए; परिवार एक सहरबाट अर्को सहर सर्यो। बहिनी कोन्चिटाको मृत्युले उनको बाल्यकालमा दुःख पनि थप्यो।
९. आफ्ना चित्र उनलाई मन परे पनि ती यति महँगोमा बिक्थे कि उनी आफैँ किन्न सक्दैनथे — यो उनको हाँसो र व्यङ्ग्यमा दिइएको कलात्मक जवाफ थियो।
१०. छोटो समयमा बनेको कलाको पछाडि वर्षौँको साधना र अभ्यास हुन्छ भन्ने सिकाउँछ; सफलताका लागि लगनशीलता र धैर्य चाहिन्छ।
छोटो उत्तर (४ अङ्क)
- पिकासोको जीवनबाट पाइने जीवनोपयोगी सन्देश उल्लेख गर्नुहोस्। [४]
- पिकासोले कलाकारिताको क्षेत्रमा पुर्याएको योगदानको चर्चा गर्नुहोस्। [४]
नमुना उत्तर
११. पिकासोको जीवनबाट (१) हरेक बालबालिकामा प्रतिभा हुन्छ, उचित अवसर र लगनशीलता भए त्यो खिल्छ; (२) आर्थिक र पारिवारिक सङ्कट आए पनि आफ्नो साधना नछाडे सफलता मिल्छ; (३) कलाले समाजका पीडितको आवाज बन्न सक्छ; (४) सफलताका पछाडि लामो मिहिनेत हुन्छ भन्ने जीवनोपयोगी सन्देश पाइन्छ।
१२. पिकासोले बिसौँ शताब्दीको कलामा नयाँ शैली र दृष्टि ल्याए। नीलो र गुलाबी कालका चित्रले मानवीय संवेदना देखाए, घनवादले वस्तुलाई हेर्ने तरिका नै फेरे, र गुएर्निकाले कलालाई युद्धविरोधको हतियार बनायो। उनले चित्र, मूर्ति, सेरामिक र रेखाचित्र सबैमा हजारौँ कृति सिर्जना गरेर विश्वकलाको आधुनिक कालको सुरुवात गर्न योगदान दिए।
पाठगत बोध (५ अङ्क)
- दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपी सारांश लेख्नुहोस् : [५]
प्रेरक व्यक्तित्वका जीवनका महत्त्वपूर्ण घटना समेटेर तयार पारिने गद्य विधा नै जीवनी हो। राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा ख्याति प्राप्त व्यक्तित्वको जीवनीबाट विद्यार्थीले सत्प्रेरणा प्राप्त गर्छन्। जीवनीमा व्यक्तिका चारित्रिक विशेषतालाई तथ्यपरक रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। व्यक्तिका सङ्घर्ष वा जीवनका उतारचढाव तथा उल्लेख्य कार्यको वर्णन गरिएको हुन्छ। विद्यार्थीमा मनोबल विकास गर्नु, सच्चरित्र विकास गर्नु, जीवनको लक्ष्य निर्धारण गर्न सहयोग गर्नु आदि यसका प्रयोजन रहन्छन्। जीवनी पठनबाट विद्यार्थीमा सकारात्मक सोच, इमानदारिता, सामाजिक व्यवहार, मानवीय भावना आदिको समेत विकास हुन्छ।
नमुना उत्तर
बुँदाटिपोट. १. जीवनी प्रेरक व्यक्तिका महत्त्वपूर्ण घटना समेटेर लेखिने गद्य विधा हो। २. यसमा व्यक्तिको चारित्रिक विशेषता, सङ्घर्ष र उल्लेख्य कार्य तथ्यका साथ आउँछन्। ३. यसले मनोबल, सच्चरित्र र जीवनको लक्ष्यनिर्धारणमा सहयोग गर्छ। ४. जीवनी पढ्दा सकारात्मक सोच, इमानदारिता र मानवीय भावनाको विकास हुन्छ।
सारांश. जीवनी प्रेरक व्यक्तिका जीवनका महत्त्वपूर्ण घटना र चारित्रिक विशेषता तथ्यका साथ प्रस्तुत गर्ने विधा हो। यसले विद्यार्थीमा मनोबल, सच्चरित्र र लक्ष्य निर्धारणको क्षमता बढाउँछ तथा सकारात्मक सोच र मानवीय भावना जगाउँछ।
- व्याख्या गर्नुहोस् : [५]
(क) हरेक बालबालिकामा विशिष्ट सिर्जना शक्ति र प्रतिभा हुन्छ, उचित अवसर र लगनशीलता भए एउटा कलाकार बन्न सक्छ, जीवनलाई सार्थक बनाउन सक्छ र संसारलाई चहकिलो ज्योति छर्न सक्छ। (ख) बन्दुकभन्दा कलम र कुर्ची बलियो हुन्छ।
नमुना उत्तर
(क) यो पङ्क्ति 'पाब्लो पिकासो' जीवनीको अन्त्यतिरको सन्देश हो। लेखकको भनाइ छ — प्रत्येक बालबालिकाभित्र केही न केही विशेष क्षमता लुकेको हुन्छ; सही अवसर र निरन्तर प्रयास पाए त्यो फक्रन्छ र आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँदै समाज र संसारलाई उज्यालो दिन सक्छ। पिकासो आफैँ यसका उदाहरण हुन्; सानैदेखि बुबाको मार्गदर्शन, निरन्तर अभ्यास र आफ्नो साधनाबाट उनी संसारका महान् कलाकार बने। (ख) यो पङ्क्तिले हिंसा र शक्तिभन्दा विचार र सिर्जनाको शक्ति ठुलो हुन्छ भन्छ। पिकासोले बन्दुक, बम र युद्धको विरोधमा रङ र रेखाको प्रयोग गरे; 'गुएर्निका' ले युद्धको क्रूरतालाई जति प्रभावकारी रूपमा देखाउन सक्यो त्यो हतियारले सकेन। यहाँ 'कलम' ले लेखन र 'कुर्ची' ले चित्रकला (कलाकारको सामग्री) दुवैलाई सङ्केत गर्छन्।
१२.८ पाठमा आधारित व्याकरण
१२.८.१ प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष कथन (उक्ति परिवर्तन)
पाठ्यपुस्तकको उदाहरणमा पिकासोको प्रसङ्ग दुई तरिकाले लेखिएको छ।
(क) प्रत्यक्ष कथन. साथीले हाँसेहाँसोमा पिकासोलाई भनेछन्, "आफ्नो घरका भित्तामा आफ्ना चित्र किन नराखेको नि, के तिमीलाई आफ्ना चित्र मन पर्दैनन् ?"
(ख) अप्रत्यक्ष कथन. एक जना साथीले पाब्लो पिकासोलाई आफ्ना चित्र मन नपरेर आफ्ना घरको भित्तामा आफ्ना चित्र नराखेको हो र भनी प्रश्न गरेछन्।
वक्ताले भनेको कुरा जस्ताको तस्तै उद्धरण चिह्नभित्र राखिए प्रत्यक्ष कथन हुन्छ। वक्ताको कुराको भावलाई आफ्नै शब्दमा सारेर लेखिए अप्रत्यक्ष कथन हुन्छ। यसमा उद्धरण चिह्न हुँदैन र पुरुष, काल र शब्द फेरिन्छन्।
| परिवर्तनको क्षेत्र | प्रत्यक्ष → अप्रत्यक्ष |
|---|---|
| उद्धरण चिह्न | हटाइन्छ |
| पुरुष | म → आफू / ऊ / उनी; तिमी → ऊ / उनी |
| सङ्केत शब्द | यो → त्यो; यहाँ → त्यहाँ; आज → त्यस दिन; भोलि → भोलिपल्ट |
| काल | प्रायः वक्ताको कालअनुसार (वर्तमानबाट भूतमा) |
| प्रश्नवाचक | 'भनी सोधे' वा 'कि' जोडिन्छ |
| आज्ञा | 'भनी आदेश दिए / अनुरोध गरे' जोडिन्छ |
| जोड्ने शब्द | भनी, भनेर, भन्ने, कि |
मूल अनुच्छेद. चित्रमाया बिहान १० बजेतिर पवनप्रसादको पसलमा पुगिन्। उनले भनिन्, "शङ्खधर साख्वाको यो तैलचित्रको मूल्य कति हो ?" पवनप्रसादले भने, "यो चित्रको मूल्य ७५ हजार हो।" चित्रमायाले यो चित्र त निकै महँगो रहेछ भनिन्। पसले पवनले यो चित्र लैजाने भए मिलाएर दिउँला भने। चित्रमायाले भनिन्, "७० हजारमा दिनुहुन्छ ?" पवनप्रसादले भने, "हुन्छ लैजानुहोस्, बिहानको पहिलो ग्राहक भएकाले यति रकममा पाउनुभयो।"
प्रत्यक्ष कथनका वाक्य. (१) "शङ्खधर साख्वाको यो तैलचित्रको मूल्य कति हो ?" (२) "यो चित्रको मूल्य ७५ हजार हो।" (३) "७० हजारमा दिनुहुन्छ ?" (४) "हुन्छ लैजानुहोस्, बिहानको पहिलो ग्राहक भएकाले यति रकममा पाउनुभयो।"
अप्रत्यक्ष कथनका वाक्य (पहिलेदेखि भएका). चित्रमायाले यो चित्र त निकै महँगो रहेछ भनिन्। पसले पवनले चित्र लैजाने भए मिलाएर दिने भने।
प्रत्यक्ष → अप्रत्यक्ष. (१) चित्रमायाले त्यो तैलचित्रको मूल्य कति हो भनी पवनप्रसादलाई सोधिन्। (२) पवनप्रसादले त्यो चित्रको मूल्य ७५ हजार हो भनी जवाफ दिए। (३) चित्रमायाले ७० हजारमा दिन सक्नुहुन्छ कि भनी सोधिन्। (४) पवनप्रसादले ठिक छ, लैजान सक्नुहुन्छ, बिहानको पहिलो ग्राहक भएकाले त्यति रकममा पाउनुभयो भने।
अप्रत्यक्ष → प्रत्यक्ष. चित्रमायाले भनिन्, "यो चित्र त निकै महँगो रहेछ।" पसले पवनले भने, "यो चित्र लैजाने भए मिलाएर दिउँला।"
मूल संवाद. मुगु : हेलो पाल्पाज्यू, सन्चै हुनुहुन्छ ? पाल्पा : अँ सन्चै छु, तपाईंलाई कस्तो छ ? मुगु : मलाई सन्चै छ। अहिले के गर्दै हुनुहुन्छ ? पाल्पा : म त पाल्पाली ढाका बुन्दै छु; तपाईं के गर्दै हुनुहुन्छ नि ? मुगु : म पनि राडीपाखी बुन्दै छु।
अप्रत्यक्ष कथन. मुगुले पाल्पासँग उनको सन्चो सोधे। पाल्पाले आफू सन्चै रहेको र मुगुलाई कस्तो छ भनी सोधे। मुगुले आफू सन्चै रहेको र पाल्पा अहिले के गर्दै छन् भनी सोधे। पाल्पाले आफू पाल्पाली ढाका बुन्दै रहेको र मुगु के गर्दै छन् भनी सोधे। मुगुले आफू पनि राडीपाखी बुन्दै रहेको जनाए।
(१) उद्धरण चिह्न हटाउनुहोस्। (२) 'म' र 'तिमी' लाई वक्ताको सम्बन्धअनुसार तृतीय पुरुष (ऊ, उनी, आफू) मा बदल्नुहोस्। (३) प्रश्नवाचक वाक्यमा 'भनी सोधे' र आज्ञार्थमा 'भनी आदेश दिए' जोड्नुहोस्।
१२.८.२ 'ज्ञ' र 'ग्य' को वर्णविन्यास
'ज्ञ' र 'ग्य' को उच्चारण नेपालीमा प्रायः मिल्दोजुल्दो सुनिन्छ — दुवै 'ग्य' जस्तो उच्चारण हुन्छ। तर लेख्दा दुईको प्रयोग फरक छ।
| अक्षर | कहाँ प्रयोग हुन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| ज्ञ | संस्कृत मूलका 'जान्नु' अर्थका शब्द | ज्ञान, विज्ञान, अज्ञानी, ज्ञानी, यज्ञ, आज्ञा, प्रतिज्ञा, सर्वज्ञ |
| ग्य | भाग्य, योग्य जस्ता शब्दमा; अङ्ग्रेजी आगन्तुक शब्दमा | भाग्य, योग्य, भोग्य, आरोग्य, व्यङ्ग्य; ग्यास, ग्यालन, ग्यारेज |
अशुद्ध. ग्यानप्रसाद ज्ञालेन लिएर विग्यान ग्यवालीको पसलमा माटितेल लिन गएछन्। एसीमा ज्ञास सकिएर ज्ञारेजमा गएका रहेछन्। मिस्त्रीले भनेछ, "गाडीमा ज्ञास सकिएछ।" विग्यान सर भने गाडीको मिस्त्रीलाई गाडीबारे सोधे। चलाउने मान्छेमा गाडीसम्बन्धी ग्यान पनि हुनुपर्छ। अग्यानी भइयो भने दुःख पाइन्छ।
शुद्ध. ज्ञानप्रसाद ग्यालन लिएर विज्ञान ज्ञवालीको पसलमा माटितेल लिन गएछन्। गाडीमा ग्यास सकिएर ग्यारेजमा गएका रहेछन्। मिस्त्रीले भनेछ, "गाडीमा ग्यास सकिएछ।" विज्ञान सर भने गाडीको मिस्त्रीलाई गाडीबारे सोधे। चलाउने मान्छेमा गाडीसम्बन्धी ज्ञान पनि हुनुपर्छ। अज्ञानी भइयो भने दुःख पाइन्छ।
(नियम: 'ज्ञान', 'विज्ञान', 'अज्ञानी', 'ज्ञवाली' मा 'ज्ञ'; 'ग्यास', 'ग्यालन', 'ग्यारेज' अङ्ग्रेजी आगन्तुक शब्द भएकाले 'ग्य'।)
१२.८.३ आगन्तुक शब्द पहिचान
अभ्यास ३. "किताब, कापी, कलम बोकेर सधैँ विद्यालय जाने हामी आज परियोजना कार्यका लागि निस्किने भयौँ। बिहान करिब नौ बजे साथीको फोन आएपछि माइक्रोबस चढ्न म घरबाट निस्केँ…"
| आगन्तुक शब्द | स्रोत |
|---|---|
| किताब, कलम | अरबी-फारसीबाट |
| कापी, फोन, माइक्रोबस, क्यामेरा, थर्मस, गार्डेन, परियोजना (नवनिर्मित) | मुख्यतः अङ्ग्रेजी |
| डम्फू, मादल | नेपालकै अन्य भाषा |
| समयबजी, योमरी, बारा | नेवारी भाषाका खाने परिकार |
१२.९ रचना र लेखन
१२.९.१ व्यक्तिवृत्त
कुनै पनि नौकरी वा तालिममा आवेदन दिँदा आफ्नो परिचय एकै ठाउँ देखाउने कागजलाई व्यक्तिवृत्त भनिन्छ। यसमा सीमित र प्रमाणित कुरा मात्र लेखिन्छ।
नाम : सुमन श्रेष्ठ जन्ममिति : वि.सं. २०६६ पुस १४ जन्मस्थान : गण्डकी प्रदेश, कास्की जिल्ला, पोखरा महानगरपालिका, वडा नं. ८ अस्थायी ठेगाना : बागमती प्रदेश, काठमाडौँ आमाबुबा : सरस्वती श्रेष्ठ र हरिप्रसाद श्रेष्ठ राष्ट्रियता : नेपाली सम्पर्क : मोबाइल नम्बर र इमेल ठेगाना
शैक्षिक विवरण
| तह | शिक्षालय | नतिजा |
|---|---|---|
| माध्यमिक शिक्षा परीक्षा | श्री जनजागृति माध्यमिक विद्यालय | उत्कृष्ट श्रेणी |
| कक्षा १२ | नमुना क्याम्पस | प्रथम श्रेणी |
तालिम तथा पुरस्कार - नेतृत्व विकाससम्बन्धी तीन महिने तालिम - जिल्लास्तरीय अन्तरविद्यालय वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा प्रथम स्थान
अनुभव - विद्यालयको बाल क्लबमा सचिव (दुई वर्ष)
घोषणा. माथि लेखिएका विवरण सत्य छन् भनी घोषणा गर्दछु।
(हस्ताक्षर) सुमन श्रेष्ठ
१२.९.२ पत्रकारिताको अनुच्छेदबाट बोध
पाठ्यपुस्तकको अभ्यास १३ मा पत्रकारिताबारे अनुच्छेद दिइएको छ। यसको सार यस्तो छ — पत्रकारिता समाजका सत्य घटना र सूचना सम्प्रेषण गर्ने सशक्त माध्यम हो; यसले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक विकासक्रमलाई प्रतिबिम्बित गर्छ र जनमत सिर्जना गर्छ। लोकतन्त्रमा प्रेस जगत्लाई कार्यकारिणी, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकापछि चौथो अङ्ग मानिन्छ। सरकारले जनताको प्रत्यक्ष मत पाएर चुनिन्छ भने प्रेस जगत्ले पनि जनताबाटै शक्ति आर्जन गर्छ।
पुस्तकका प्रश्नको उत्तर
(अ) पत्रकारिता के हो ? समाजका सत्य घटना र सूचना सम्प्रेषण गर्ने सशक्त माध्यम। (आ) प्रेस जगत्ले कोबाट शक्ति आर्जन गर्छ ? जनताबाट। (इ) पत्रकारिताले के काम गर्छ ? विषयको पक्ष-विपक्षमा जनमत सिर्जना गर्ने, समाजका राम्रा-नराम्रा घटनालाई समाचार बनाउने। (ई) प्रेस जगत्को भूमिका किन अपरिहार्य ? सुयोग्य नागरिक समाज निर्माण गर्न, समाजलाई गतिशील बनाउन र कल्याणकारी राज्य स्थापना गर्न; साथै सरकारलाई समय समयमा खबरदारी गर्न। अप्रत्यक्ष कथन (अ). लेखकले पत्रकारितालाई समाजको दर्पण भनिन्छ भने। प्रत्यक्ष कथन (आ). विज्ञले भने, "प्रजातन्त्रमा जनता र सरकारबिच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ।"
१२.१० सुनाइ — लिङ्गे पिङ
सुनाइ पाठ १२ दसैँमा हालिने लिङ्गे पिङबारे छ। 'दसैँको टीकाको दिन एकछिन भए पनि धर्ती छोड्नुपर्छ, अर्थात् धरतीमा टेक्नुहुँदैन' भन्ने परम्परागत कथन छ। यसैलाई चरितार्थ गर्दै दसैँमा गाउँसहर जताततै लिङ्गे पिङ हालिन्छ र खेलिन्छ; यो नेपालीको मौलिक परम्परा हो। पिङ बनाउँदा खरबारीमा गई बाबियो काटेर ल्याइन्छ, पाको मान्छेलाई बाबियोको लठ्ठा बाट्न लगाइन्छ, काठ वा बाँसका खाँबा गाडिन्छ र पिङ बनाइन्छ। यो सबैको मनोरञ्जन गर्ने साधन हो; यो सांस्कृतिक परम्पराको जगेर्ना र सामाजिक सद्भाव कायम राख्ने माध्यम हो। आजभोलि बाबियोको सट्टा नाइलन जस्ता साधनको प्रयोग गरी आधुनिक पिङ बनाउने चलन छ र नयाँ पुस्ताले यसलाई संरक्षण र संवर्धन गर्नु जरुरी छ।
पुस्तकका प्रश्नको उत्तर
खाली ठाउँ. (क) दसैँमा लिङ्गे पिङ हालेर खेल्ने चलन नेपालीको परम्परा हो। (ख) सांस्कृतिक परम्पराको जगेर्ना र सामाजिक सद्भाव कायम राख्ने माध्यम हो। (ग) अहिलेका युवापुस्तालाई आफ्ना परम्परागत मान्यता, सिप र प्रविधितर्फ थप आकर्षित गर्नुपर्छ। (घ) आजभोलि बाबियोको सट्टा नाइलन जस्ता साधनको प्रयोग गरी पिङ बनाउने चलन छ। प्रश्नोत्तर. (क) 'दसैँको टीकाको दिन एकछिन भए पनि धरतीमा टेक्नुहुँदैन' भन्ने परम्परागत कथन छ। (ख) पिङ बनाउने प्रक्रिया — बाबियो काट्ने, लठ्ठा बाट्ने, खाँबा गाड्ने, पिङ बनाएर खेल्ने। (घ) पुस्ताले पिङको परम्परालाई जीवन्त राख्न चाडपर्वमा सामूहिक रूपमा पिङ हाल्नुपर्छ र आधुनिक साधनसँगै परम्परागत सिप सिक्नुपर्छ।
पाठको सार
- 'पाब्लो पिकासो' स्पेनमा जन्मिएका (सन् १८८१, मलागा) बिसौँ शताब्दीका महान् चित्रकारको जीवनी हो; उनको निधन सन् १९७३ मा भयो।
- नौ वर्षमा 'पिकाडोर' र पन्ध्रमा 'कम्युनियन' बनाएपछि प्रतिभा देखियो; पेरिसमा पुगेर कला जगत्मा स्थापित भए।
- नीलो काल (१९०१–०४), गुलाबी काल (१९०४–०६) र घनवादका चरणमा उनका कला फरक रङ र विषयमा विकसित भए।
- 'गुएर्निका' विश्वको सबैभन्दा महान् युद्धविरोधी चित्र मानिन्छ।
- '१० सेकेन्डको चित्रका पछाडि ३० वर्षको मिहिनेत' ले साधनाको महत्त्व देखाउँछ।
- प्रत्यक्ष कथनलाई अप्रत्यक्षमा बदल्दा उद्धरण चिह्न हट्छ, पुरुष र सङ्केत शब्द फेरिन्छन्।
- 'ज्ञ' ज्ञान जनाउने संस्कृत शब्दमा र 'ग्य' भाग्य, योग्य र अङ्ग्रेजी आगन्तुक शब्दमा प्रयोग हुन्छ।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- पिकासोका पिताको पेसा के थियो ? [१]
- घनवाद भनेको के हो ? [१]
- पिकासोले जर्मनीमा चित्र प्रदर्शन गर्न किन पाएनन् ? [१]
- पिकासोको मृत्यु कति वर्षको उमेरमा भयो ? [१]
- 'ज्ञ' प्रयोग भएको कुनै एक शब्द लेख्नुहोस्। [१]
उत्तर
१. स्थानीय विद्यालयमा कलाका शिक्षक।
२. चित्र र मूर्तिमा वस्तुलाई टुक्रा पारेर धेरै कोणबाट देखाउने कला-शैली।
३. उनले कलामार्फत युद्धलाई खरो व्यङ्ग्य गरेकाले नाजीहरूले रोके।
४. ९१ वर्षको उमेरमा।
५. ज्ञान (विज्ञान, अज्ञानी, ज्ञानी आदि)।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ र ४ अङ्क)
- नीलो काल र गुलाबी कालबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [२]
- पिकासोको जीवनीले 'हरेक बालबालिकामा प्रतिभा हुन्छ' भन्ने सन्देशलाई कसरी पुष्टि गर्छ ? [४]
- तलको कथनलाई अप्रत्यक्षमा बदल्नुहोस् — शिक्षकले निमालाई भने, "तिमी कविता लेख्दै गयौ भने पछि कवि बन्ने छौ।" [२]
उत्तर
६. नीलो कालमा नीलो रङ, गरिबी, एक्लोपन र दुःख प्रधान थिए; गुलाबी कालमा सुन्तला-गुलाबी रङ, सर्कसका पात्र र प्रेमपूर्ण, खुसी वातावरण प्रधान थिए।
७. पिकासोको बाल्यकालमा बुबाले घरमै चित्रकलाको तालिम दिए, उनी नौ वर्षमै पहिलो चित्र बनाउन सफल भए र पन्ध्रमा 'कम्युनियन' बनाए। पछि आर्थिक सङ्कटमा पनि निरन्तर कलाअभ्यास गरे र संसारभरि प्रसिद्ध भए। यसले अवसर र लगनशीलता पाएमा कुनै पनि बालबालिकाको प्रतिभा खिल्छ भन्ने पुष्टि गर्छ।
८. शिक्षकले निमालाई कविता लेख्दै गएमा पछि कवि बन्ने कुरा भने।
पाठगत बोध (५ अङ्क)
- पिकासोको जीवनी पढेर तपाईंले आफ्नो जीवनमा के सिक्नुभयो ? लेख्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
पिकासोको जीवनीबाट मैले चारओटा कुरा सिकेँ। पहिलो, प्रतिभा सबैमा हुन्छ तर त्यसलाई अभ्यासले मात्र खिलाउन सकिन्छ। दोस्रो, गरिबी र दुःख आए पनि साधना छाडिनु हुँदैन; पिकासोले आफ्नै कठिनाइलाई 'नीलो काल' का चित्रमा बदले। तेस्रो, कला केवल सुन्दरता होइन, समाजको पीडा देखाउने साधन पनि हो। चौथो, १० सेकेन्डको चित्रका पछाडि ३० वर्षको मिहिनेत भएझैँ मेरो पढाइ र अभ्यासले पनि केही वर्षपछि नतिजा दिन्छ भन्ने विश्वास बलियो भयो।
- आफ्नो व्यक्तिवृत्त तयार गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्। [५]
व्यक्तिवृत्तका शीर्षक — नाम, जन्ममिति, ठेगाना, आमाबुबा, राष्ट्रियता, सम्पर्क, शैक्षिक विवरण, तालिम तथा पुरस्कार, अनुभव र घोषणा। प्रत्येक कुरा सही र छोटो लेख्नुहोस्; नपुगेको कुरा बढाइचढाइ नगर्नुहोस्।
Practise more: Nepali question bank