आयाम (कथा)

'आयाम' बिना थिङको आधुनिक सामाजिक कथा हो। सहरको व्यस्त चोकछेउको कार्यालयमा काम गर्ने याङ्जी, उनकी सासू (कथामा 'आमा'), घरेलु कामदार शन्तमाया र कार्यालयका प्रमुख सुरजका जीवनबाट कथाले एकल महिलाको सङ्घर्ष, पुनर्विवाहको प्रश्न र सासू-बुहारीबीचको आमा-छोरीजस्तो सम्बन्धलाई देखाउँछ। 'आयाम' अर्थात् आफ्नो जीवनको नयाँ पाटो, नयाँ पक्ष वा कोण। कथाको अन्त्य 'मातृवात्सल्यको अभिनव आयाम' मा हुन्छ — सासू र बुहारीबीचको सम्बन्धले एउटा नयाँ अर्थ पाउँछ। यो पाठबाट कथाको विश्लेषण, उखान-टुक्का, समावेशक-समावेश्य शब्द, वाक्य संश्लेषण-विश्लेषण, लेख्य चिह्न र 'र' का विविध रूप सिक्नुहुन्छ।

१६.१ कथाकारको परिचय

बिना थिङ नेपाली साहित्यकी कथाकार र कवि हुन्। उनी तामाङ समुदायकी हुन्; पेसाले शिक्षिका छन् र साहित्यिक जगत्मा 'सुनगाभा' उपनामले पनि चिनिन्छिन्।

कृति	विधा
छुकी	कथासङ्ग्रह
रातो घर (२०७२)	कवितासङ्ग्रह
याम्बुनेर (२०७७)	कथासङ्ग्रह — मूलतः राज्यले सीमान्तमा पारेका समुदायका सङ्घर्षका कथा

'याम्बु' तामाङ भाषामा काठमाडौँलाई भनिन्छ; 'याम्बुनेर' अर्थात् याम्बुको किनारमा रहेको समुदाय। उनका कथामा नारीको पीडा र खुसी, सामाजिक चेतना, सीमान्तीकरण र समाजको विभेदविरुद्धको सङ्घर्ष मुख्य स्वर हुन्। उनको लेखनमा यथार्थ र कल्पनाको मिश्रण पाइन्छ।

१६.२ कथाको परिवेश

कथा सहरी परिवेश मा घटेको छ। कार्यालयको झ्यालबाट देखिने व्यस्त चोकको दृश्य, भित्तामा टाँगिएको घडी, कम्प्युटरको स्क्रिन, डाटा र डकुमेन्ट, स्कुटी, रेस्टुराँ, टिभीको रिमोट, 'डिनर' र 'जन्मदिन' जस्ता शब्दले आधुनिक सहरी जीवन देखाउँछन्। यही परिवेशमा ग्रामीण र श्रमिक वर्गकी शन्तमाया (भोर्ले गाउँपालिकाकी, तामाङ) पनि छिर्छिन् — उनको भाषामा तामाङ भाषाको प्रभाव छ: 'मो', 'मोलाई', 'गार', 'ता'। यसले सहर र गाउँ, मध्यम र श्रमजीवी वर्गको भेटघाट देखाउँछ।

कथा पहिलो पुरुष (म पात्र — याङ्जी) बाट भनिएको छ; त्यसैले याङ्जीको मनको भावना, सोच र प्रेम सीधै पाठकसम्म पुग्छन्।

१६.३ पाठको सारांश

कथा याङ्जीको कार्यालयको झ्यालबाट सुरु हुन्छ। सहरको व्यस्त चोकको दृश्य उनका आँखामा आउँछ। घडीका सुईको नीरस नाच देख्दा उनलाई केही तरङ्ग आउँदैन। त्यही दिन उनको जन्मदिन हो; बिहान घरबाट निस्कँदा आमाले भन्नुभएको थियो — 'साँझको भान्छा विशेष बनाउँछु, छिट्टै घर आऊ।' आमा करिब ४९ वर्षकी, बाटुलो मुहारकी, चिम्सा आँखा र नरम छालाकी हुनुहुन्छ। घरमा आमा र याङ्जी दुवै जागिरे छन्; याङ्जी निजी कार्यालयमा, आमा सरकारी कार्यालयमा।

आमा याङ्जीकी सासू हुन् — पछि यो खुल्छ। दुई वर्षअघि याङ्जी २४ वर्षकी हुँदा उनी कसैसँग बोल्न नचाहने, कौसीमा घन्टौँ बस्ने, एक्लो र हताश थिइन्। आमाले उनलाई जागिरका लागि दरखास्त हाल्न उत्प्रेरित गरे; पत्रिकाको तेस्रो पृष्ठमा घरेलु कामदार व्यवस्थापन कार्यालयको सहायक व्यवस्थापकको विज्ञापन देखाएर 'तिमीले जागिर वा व्यवसाय गर्नुपर्छ याङ्जी' भने। याङ्जी प्रमाणपत्र बोकेर चोकको दाहिने मोडको चार तले खैरो भवनमा पुगिन् र प्रमुख व्यवस्थापक सुरज कुमारसँग अन्तर्वार्ता दिइन्। उनले त्यसै दिन थाहा पाइन् — सुरज सञ्चालक पनि हुन्; ओलिपल्टदेखि उनले सहव्यवस्थापकको जिम्मेवारी सम्हालिन्।

कार्यालयले घरेलु कामका लागि कामदार र घरधनीबीच सम्पर्क गराउँछ। एक दिन शन्तमाया तामाङ आइन् — ३० वर्षकी, श्रीमान् गुमाएकी (२३ वर्षमा), दुई छोराछोरीकी आमा, पहिले ज्यामी काम गरेकी। घाम, पानी र ठेकेदारको डरले उनी घरभित्र काम चाहन्थिन्। डाक्टर दम्पतीको घरमा उनले काम पाइन्; पारिश्रमिक र चाडबाडको थप रकम-कपडाले उनी खुसी भइन्। केही समयपछि उनी अनुहारमा चिल्लोपन र शरीरमा मासु बढेर आइन्। उनले खुसीसाथ भनिन् — 'मोइले ब्या गारेँ मिस', डाक्टर दम्पतीका चालक ४१ वर्षका सानु तामाङसँग। सानुकी पत्नी तीन वर्षअघि बितेकी थिइन् र उनका दुई छोरी थिए। शन्तमायाले एक्लो हुँदाको हैरानी र अहिले साथ हुँदाको सुरिलो लय सुनाइन्।

यता याङ्जीभित्र पनि परिवर्तन थियो। पुसको एक दिन उनले आफ्नो मनको कुरा आमालाई भन्नैपर्ने घडी आएको महसुस गरिन्। वर्ष दिनअघिदेखि सुरज र उनको सम्बन्ध थियो; सुरजले दुई महिनादेखि 'आमालाई भन' भनिरहेका थिए तर याङ्जीको मनमा आतङ्क थियो। त्यही साँझ सुरजसँग बाहिर खाना खाएर घर फर्किइन्। आमा टिभी रिमोट थिचिरहनुभएको थियो; मुहार गम्भीर। याङ्जीले क्षमा मागिन् र एकै सासमा भनिन् — 'म प्रेममा छु; यो मसँग बिहे गर्न चाहन्छ।'

आमाले रिमोट थिचेर टिभी बन्द गर्नुभयो; कोठामा शून्यता छायो। त्यसपछि आमाले याङ्जीको चिउँडो उचालेर भित्तामा टाँसिएको फोटोतिर हेर्नुभयो — त्यो कमलको थियो, उनको छोराको। आमाले भन्नुभयो — 'याङ्जी, त्यो दुर्घटनामा कमल नवितेको भए तिमी मेरी बुहारी नै रहन्थ्यौ। अहिले तिमी मेरी छोरी हौ। म महसुस गर्न सक्छु, एक्लो बाँच्न कति सकस हुन्छ। मैले कमलको बुबाविना बिताएको यो १९ वर्षले बोध गराएको छ। तिमी कसँग भावी जीवन बिताउन तयार छ्यौ भने रोक्ने कुरै छैन। तर एउटा सर्त छ।' सर्त थियो — दुवैले बिहेपछि पनि आमासँगै बस्नुपर्ने; बुढेसकालमा आमालाई छाडेर जान नपाइने। याङ्जीले 'म सारा सर्त मान्छु आमा' भनिन्। उनले आमालाई गम्लङ्ग अँगालेर हिक्क-हिक्क रोइन्, र 'मातृवात्सल्यको अभिनव आयाममा प्रेमको महासागरमा डुबिन्।'

१६.४ पात्र र चरित्रचित्रण

१६.४.१ याङ्जी — मुख्य पात्र

• संवेदनशील र आत्मसङ्घर्षी। पतिको मृत्युपछि एक्लो र हताश जीवनबाट उठेर जागिर खान सुरु गर्छिन्।
• इमानदार र साहसी। आमासँग झूट बोलिरहन नसकेर अन्त्यमा 'म प्रेममा छु' भन्ने साहस गर्छिन्।
• कृतज्ञ। आमाप्रति गहिरो सम्मान; 'आमा मेरो उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो' भन्छिन्।
• अतीतप्रति सम्मान। कमललाई बिर्सिएकी छैनन्; सुरजमा कमलको प्रतिछाया देख्छिन्।
• आत्मनिर्भर। पहिले 'घरेलु महिला', अब कार्यालयकी सहव्यवस्थापक।

१६.४.२ आमा (सासू) — सहायक तर निर्णायक

• उदार र आधुनिक सोचकी। छोरो गुमाउँदा पनि बुहारीको भविष्य सोच्छिन्।
• अनुभवी। आफू १९ वर्षदेखि एक्लै बसेकी, एक्लोपनको सकस जान्दछिन्।
• प्रेरक। याङ्जीलाई जागिरका लागि उत्प्रेरित गर्नेदेखि पुनर्विवाहको सहमतिसम्म निर्णायक भूमिका।
• स्नेही तर सर्तसहित। बुढेसकालमा आमालाई छाड्न नपाइने सर्त — मायाको आफ्नै माग।

१६.४.३ शन्तमाया तामाङ — सहायक पात्र

• श्रमिक वर्गकी सङ्घर्षशील महिला। २३ वर्षमै विधवा भएकी, ज्यामी काम गरेर दुई सन्तान हुर्काउने।
• सरल र निश्छल। 'मोइले ब्या गारेँ मिस' भन्दै खुसी लुकाउन नसक्ने।
• जीवनको सुरिलो लय भेटेकी। पुनर्विवाहपछि चिल्लो अनुहार, खुसी र आत्मविश्वास।

१६.४.४ याङ्जी र शन्तमायाको तुलना

आधार	याङ्जी	शन्तमाया
वर्ग	शिक्षित, मध्यम वर्ग	श्रमिक, ग्रामीण पृष्ठभूमि
भाषा	मानक नेपाली	तामाङ-प्रभावित नेपाली
वैधव्य	कमलको मृत्युपछि एक्लो	२३ वर्षमै श्रीमान् गुमाएकी
सहयोग	सासू आमाको प्रोत्साहन	सहकर्मी सुनमायाको सहयोग; कार्यालयको मद्दत
पेसा	सहव्यवस्थापक	घरेलु कामदार
पुनर्विवाह	सुरजसँग बिहे गर्ने निर्णय	सानु तामाङसँग बिहे गरेकी
समानता	दुवैले साथी र आफन्तको सहयोगमा नयाँ जीवन सुरु गर्न सफल भए

१६.४.५ सुरज

कार्यालयका सञ्चालक र प्रमुख व्यवस्थापक। सचेत, विश्वासिलो कामदारको आपूर्ति गर्ने काममा गम्भीर। याङ्जीप्रति कोमल र सम्मानजनक; 'मेरो सम्बन्धलाई निकास दिनुपर्छ' भन्ने सीधा कुरा गर्ने, तर याङ्जीलाई आफ्नै गतिमा निर्णय गर्न समय दिने। उनी कमलको प्रतिछायाजस्तै लाग्छन् — यसले याङ्जीले अतीतलाई अस्वीकार नगरी नयाँ सुरुवात गरेको देखाउँछ।

१६.५ विषयवस्तु, उद्देश्य र सन्देश

विषयवस्तु. एकल महिलाको जीवन, पुनर्विवाहको प्रश्न र सासू-बुहारीबीच आमा-छोरीको सम्बन्ध।

उद्देश्य. (१) विधवा वा एकल महिलाको पुनर्विवाहलाई सकारात्मक रूपमा हेर्न समाजलाई प्रेरित गर्नु। (२) सासू-बुहारी सम्बन्धलाई तनावको नभई मायाको आयाममा देखाउनु। (३) श्रम र आत्मनिर्भरताले महिलाको जीवन बदल्न सक्छ भन्ने देखाउनु। (४) परिवारभित्र संवाद र सहमतिको महत्त्व बताउनु।

सन्देश. सहानुभूति र संवाद भए जीवनका सबै नयाँ आयाम सुन्दर बन्न सक्छन्। समाजले विधवालाई एक्लो पार्नुभन्दा उसको नयाँ जीवनको स्वागत गर्नुपर्छ; परिवारले पनि उसको खुसी बुझ्नुपर्छ। 'जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दोरहेछ' भन्ने कथाको पङ्क्तिले सानो स्नेह र प्रशंसाको शक्ति देखाउँछ।

१६.६ कथाका तत्त्व र शैली

तत्त्व	'आयाम' मा
कथानक	आरम्भ — झ्यालको दृश्य र जन्मदिन; विकास — याङ्जीको अतीत, जागिर, शन्तमायाको प्रसङ्ग; चरम — आमासँग प्रेमको स्वीकारोक्ति; अन्त्य — आमाको सर्त र सहमति
पात्र	याङ्जी, आमा, शन्तमाया, सुरज; सहायक — सानु, कमल, डाक्टर दम्पती
परिवेश	सहरी, कार्यालय, चोक, घर; उपपरिवेश — ग्रामीण श्रमिक जीवन
दृष्टिबिन्दु	प्रथम पुरुष (म पात्र)
भाषाशैली	आत्मकथात्मक, बिम्बात्मक, काव्यात्मक वर्णन; तामाङ-प्रभावित संवाद
उद्देश्य	पुनर्विवाह र सम्बन्धको नयाँ आयाम

काव्यात्मक बिम्ब र वर्णन.

• 'घडीका सुई आआफ्नै लयमा सामूहिक नृत्यमा मस्त थिए।' — घडीको मानवीकरण।
• 'मैले अनुहारमा जति सक्दो गुलाफ फुलाएँ।' — मुस्कानको रूपक।
• 'आमाले अनुहारमा बाबर पकाउनुहुन्थ्यो। सेतो, फराकिलो, नरम र स्वादिलो बाबर।' — आमाको मुस्कानको खाद्य बिम्ब (बाबर पिठोको रोटीजस्तो परिकार)।
• 'आतङ्कको तुवाँलो मडारिरहेको थियो।' — मनको डरको धमिलो बिम्ब।

कथामा 'समय लगातार उकालो उक्लिरहेको' जस्तो वाक्यले भित्तामा घडीको सुईको गति मात्र होइन, याङ्जीको मनमा चलेको प्रतीक्षा र छटपटी पनि देखाउँछ।

१६.७ पाठबाट शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
अपवाद	नियमसँग नमिल्ने कुरा
क्षोभ	आपत्तिजनक व्यवहार आदिबाट उत्पन्न हुने व्याकुलतासहितको रिस
लबज	बोली
बडेमा	अति ठुलो
हैरानी	दिक्दारी, सास्ती
हताश	निराश
आभास	भान, झझल्को
सिनित्त	केही नरहने गरी हटाइएको
पारिश्रमिक	काम गरेबापत दिइने धन, ज्याला
अघाह	अति धेरै, अथाह
चिरन्तन	प्राचीन कालदेखिको, सदा रहने
क्षितिज	पृथ्वी र आकाश जोडिएको जस्तो देखिने स्थान
घपेडी	कामको दबाब, अत्यधिक परिश्रमबाट हुने थकान
अभिनव	नयाँ, अनौठो
उकुसमुकुस	छटपटी, अत्यास

१६.८ पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर

अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)

1. 'आयाम' कथाका लेखक को हुन् ? [१]
2. याङ्जीको जन्मदिनमा आमाले के गर्ने भनेकी थिइन् ? [१]
3. शन्तमायाले कोसँग बिहे गरिन् ? [१]
4. सुरज कुमार को हुन् ? [१]
5. आमाले राखेको सर्त के थियो ? [१]
6. कथामा आमाको मुस्कानको तुलना केसँग गरिएको छ ? [१]

उत्तर

१. बिना थिङ।

२. साँझको भान्छा विशेष बनाउने।

३. डाक्टर दम्पतीका चालक सानु तामाङसँग।

४. कार्यालयका प्रमुख व्यवस्थापक र सञ्चालक।

५. बिहेपछि पनि याङ्जी र सुरज दुवै आमासँगै बस्नुपर्ने।

६. बाबर (सेतो, फराकिलो, नरम र स्वादिलो रोटी) सँग।

छोटो उत्तर (२ र ४ अङ्क)

7. 'आयाम' कथाको प्रारम्भ र अन्त्य कुन कुन घटनाबाट भएको छ ? [२]
8. कथामा मुख्य र सहायक भूमिका भएका पात्रको नाम लेख्नुहोस्। [२]
9. कथामा सहरी परिवेश झल्काउने कुरा के के हुन् ? [२]
10. 'मिहिनेती हात' भन्नुको आशय के हो ? [२]
11. शन्तमाया खुसी हुनुको कारण के थियो, तर्क गर्नुहोस्। [४]

उत्तर

७. कथा कार्यालयको झ्यालबाट देखिने व्यस्त चोक र जन्मदिनको दिनको वर्णनबाट सुरु हुन्छ र याङ्जीले आमाको अँगालोमा 'मातृवात्सल्यको अभिनव आयाम' मा डुबेको घटनामा टुङ्गिन्छ।

८. मुख्य पात्र — याङ्जी, आमा, सुरज र शन्तमाया; सहायक — सानु तामाङ, कमल (दिवङ्गत), डाक्टर दम्पती, कार्यालयको भाइ।

९. व्यस्त चोक, कार्यालय, कम्प्युटर, डाटा-डकुमेन्ट, चार तले भवन, स्कुटी, रेस्टुराँ, टिभी रिमोट, डिनर, घरेलु कामदार व्यवस्थापन कार्यालय।

१०. बगैँचा, भान्सा, बाथरुम, कौसी जताततै काम गर्न सक्ने श्रमशील, मेहनती र फुर्तिला हात भएको व्यक्ति।

११. शन्तमाया खुसी हुनुका कारण धेरै थिए। पहिलो, उनले घरभित्र सुरक्षित काम पाइन् — घाम, पानी र ठेकेदारको डर रहेन। दोस्रो, डाक्टर दम्पतीले समयमा पारिश्रमिक, चाडबाडमा थप रकम र कपडा दिए। तेस्रो र सबैभन्दा ठुलो कारण — उनले आफूजस्तै एक्लो सानु तामाङसँग बिहे गरिन् र एक्लोपनको सकसबाट मुक्त भइन्। यसले उनलाई मनको साथ र सुरक्षा दियो।

व्याख्या (४ अङ्क)

12. व्याख्या गर्नुहोस् : [४]

(क) आमा मेरो उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो। (ख) जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दोरहेछ।

नमुना उत्तर

(क) यो कथाको प्रथम पुरुष पात्र याङ्जीको आमाप्रतिको कृतज्ञताको अभिव्यक्ति हो। पतिको मृत्युपछि एक्लो र निराश जीवन बिताइरहेकी याङ्जीलाई आमाले नै जागिर खान उत्प्रेरित गर्नुभयो। जब-जब याङ्जी अप्ठ्यारोमा पर्थिन्, आमाको शान्त मुहार र न्यानो स्वरले उनको मनको क्षोभ मेटिन्थ्यो। 'केन्द्रबिन्दु' शब्दले उनका सबै प्रेरणा आमाबाटै आउँथे भन्ने बुझाएको छ। (ख) सुरज सरले एक दिन 'तिमीलाई हरियो कर्था र टीका खुब सुहाउँछ' भनेपछि याङ्जीले निकै हलुका महसुस गरेकी थिइन्। यो छोटो प्रशंसाले उनको दिनभरिको मन हलुङ्गो बनायो। यसको अर्थ हो — ठुला उपहार वा कामले मात्र होइन, स्नेहपूर्ण एउटा वाक्य वा मुस्कानले पनि मान्छेको जीवनमा खुसी भर्न सक्छ।

पाठगत बोध (५ अङ्क)

13. 'आयाम' कथाका आधारमा याङ्जी र शन्तमायाले जीवनमा भोगेका सङ्घर्षको वर्णन गर्नुहोस्। [५]

नमुना उत्तर

याङ्जी र शन्तमाया दुवैले श्रीमान् गुमाएर एक्लो जीवनको पीडा भोगेका छन्। याङ्जी कमलको दुर्घटनामा मृत्युपछि कौसीमा घन्टौँ एक्लै बस्ने, साथी-आफन्त-छिमेकीबाट टाढा हुने र आफैँबाट पनि टाढा हुने अवस्थामा पुगिन्। आमाको प्रेरणाले जागिर खाएपछि उनको जीवन बदलियो। शन्तमायाले २३ वर्षको उमेरमै श्रीमान् गुमाएर दुई सन्तान हुर्काउन घाम, पानी र ठेकेदारको डर सहेर ज्यामी काम गर्नुपर्‍यो। दुवैको सङ्घर्ष फरक वर्ग र पृष्ठभूमिको भए पनि मनोवैज्ञानिक एक्लोपन र आर्थिक चुनौती साझा थिए। अन्त्यमा सहयोग र सहानुभूतिले दुवैलाई नयाँ जीवनको बाटो देखायो।

14. सासू र बुहारीका रूपमा रहेका आमा र याङ्जीबीचको सम्बन्धलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ, 'आयाम' कथाका आधारमा लेख्नुहोस्। [५]

नमुना उत्तर

आमा र याङ्जीबीचको सम्बन्ध नेपाली समाजमा प्रचलित सासू-बुहारी सम्बन्धभन्दा फरक र उदाहरणीय छ। आमाले याङ्जीलाई बुहारीभन्दा छोरीका रूपमा हेर्नुभयो। छोराको मृत्युपछि पनि उनले बुहारीलाई घरबाट पन्छाएनन्, बरु जागिरतर्फ उत्प्रेरित गरे र पुनर्विवाहको सहमति दिए। याङ्जीले पनि आमासँग मन खोलेर सबै कुरा भनिन् र उनको सर्त स्वीकारिन्। दुवैले अर्काको एक्लोपनलाई बुझेका छन्। तसर्थ यो सम्बन्ध स्नेह, सम्मान र सहअस्तित्वमा आधारित छ र समाजका लागि एउटा आदर्श नमुना हो।

15. 'आयाम' कथाले नेपाली समाजको कस्तो विषयवस्तु उठान गरेको छ ? तपाईंलाई त्यो कस्तो लाग्यो, चर्चा गर्नुहोस्। [५]

नमुना उत्तर

कथाले एकल महिलाको जीवन र पुनर्विवाहको प्रश्न उठान गरेको छ। नेपाली समाजमा विधुरले छिट्टै बिहे गर्न पाउने तर विधवालाई अझै पनि अनेक बन्देज लगाइने चलन छ। यस कथाले त्यसविरुद्ध आवाज उठाएको छ — शन्तमायाले सानुसँग, याङ्जीले सुरजसँग नयाँ जीवन सुरु गरेका छन्। साथै घरेलु कामदारको सुरक्षित काम, महिलाको आत्मनिर्भरता र सासू-बुहारी सम्बन्धलाई सकारात्मक ढङ्गले देखाइएको छ। मलाई कथा समयसापेक्ष, मार्मिक र आशावादी लाग्यो; पुराना बन्धनलाई मायाले जित्न सकिन्छ भन्ने सन्देश मन परेको छ।

१६.९ पाठमा आधारित व्याकरण

१६.९.१ उखान-टुक्का

कथाको अभ्यासमा दिइएका उखान-टुक्काको अर्थ र प्रयोग तल दिइएको छ।

उखान	अर्थ
अल्छीको ओठमा आहानको झुप्पा	अल्छी मान्छे काम नगर्ने तर कुरा धेरै गर्ने
आफू भलो त जगतै भलो	आफू असल भए संसार असल देखिन्छ
उचालेको कुक्कुरले मृग मार्दैन	अरूको प्रोत्साहनमात्रले अयोग्यले ठुलो काम गर्न सक्दैन
एक हातले ताली बज्दैन	झगडा वा काम दुईतर्फको सहभागिताले मात्र हुन्छ
के निहुँ पाऊँ ? कनिका बुकाऊँ	झगडाको बहाना खोजिरहेको अवस्था
शोक न सुर्ता भोक न भकारी	कुनै चिन्ता र जिम्मेवारी नभएको अवस्था

टुक्का	अर्थ
डाँडो काट्नु	टाढा जानु; विवाह गरेर जानु; मर्नु
फुत्ती खेल्नु	छोटो समयका लागि देखिएर हराउनु (पाठमा घामको सन्दर्भमा); चञ्चल रूपले उफ्रनु
कानमा तेल हाल्नु	नसुनेझैँ गर्नु
बलेको आगोमा घिउ थप्नु	भएको झगडा वा सङ्कटलाई अझ बढाउनु
घाँटी हेरी हाड निल्नु	आफ्नो सामर्थ्य हेरी काम गर्नु
लङ्का हाँक्नु	डिङ्ग हाँक्नु; बढाइचढाइ गर्नु

१६.९.२ समावेशक र समावेश्य शब्द

समावेशक भनेको धेरै कुरालाई आफूभित्र समेट्ने सामान्य (ठुलो) शब्द हो; समावेश्य भनेको त्यस ठुलो शब्दभित्र पर्ने विशेष (साना) शब्द हो।

समावेशक	समावेश्य
फूल	सयपत्री, मखमली, गोदावरी, बाबरी
फलफूल	आँप, मेवा, कटहर, केरा, जुनार
तरकारी	काउली, मूला, गाजर, आलु
साग	रायो, तोरी, चम्सुर, पालुङ्गो
बाली	धान, मकै, कोदो, गहुँ
पशु	गाई, भैँसी, बाख्रा, घोडा
भाषा	नेपाली, तामाङ, नेवारी, मैथिली
विषय	नेपाली, अङ्ग्रेजी, गणित, विज्ञान

१६.९.३ वाक्य संश्लेषण र विश्लेषण

वाक्य संश्लेषण — दुई वा बढी सरल वाक्यलाई जोडेर एउटै छरितो वाक्य बनाउने प्रक्रिया। वाक्य विश्लेषण — जोडिएको लामो वाक्यलाई टुक्राएर छुट्टाछुट्टै सरल वाक्य बनाउने प्रक्रिया — संश्लेषणको ठिक उल्टो।

प्रक्रिया	उदाहरण
विश्लेषण (लामो → धेरै छोटा)	सफल बिहानै उठेर शौचालय गई नित्यकर्म सकेर नास्ता लिई लेख्न बसेको देखेर उसकी आमा खुसी हुनुभयो। → सफल बिहानै उठे। सफल शौचालय गए। सफलले नित्यकर्म गरे। सफलले नास्ता खाए। सफल लेख्न बसे। सफलकी आमाले देख्नुभयो। सफलकी आमा खुसी हुनुभयो।
संश्लेषण (धेरै छोटा → एउटा)	माथिका सात सरल वाक्यलाई जोडेर पहिलो लामो वाक्य बन्छ।

संश्लेषणका उपाय. (क) पूर्वकालिक क्रिया (-एर, -ई, -दै) प्रयोग गर्ने — उठेर, गई, सकेर, लिई। (ख) 'र', 'तर', 'अनि' जस्ता संयोजकले जोड्ने। (ग) 'जो/जुन … त्यो' प्रयोग गरी उपवाक्य बनाउने। (घ) विशेषण वा नामपदले क्रिया समेट्ने। (ङ) कर्ता एउटै भए बारम्बार दोहोर्‍याउन नपर्ने।

१६.९.४ लेख्य चिह्न

चिह्न	नाम	प्रयोग	उदाहरण
।	पूर्णविराम	वाक्य पूरा भएपछि	आमा हुनुहुन्थ्यो।
,	अल्पविराम	छोटो रोकाइ, सूची	आमा, बुबा, दाजु आए।
;	अर्धविराम	दुई सम्बन्धित उपवाक्यबीच	म सक्छु; तर गर्दिनँ।
?	प्रश्नवाचक	प्रश्नको अन्त्यमा	तिमी कहाँ जान्छौ ?
!	उद्गार	हर्ष, पीडा, आश्चर्य	उफ् ! कस्तो कष्ट।
( )	कोष्ठक	थप जानकारी	याङ्जी (कथाकी नायिका)
—	निर्देश चिह्न	व्याख्या वा सूचीअगाडि	शब्दभेद — नाम, सर्वनाम
" "	उद्धरण चिह्न (दोहोरो)	अर्काको भनाइ जस्ताको तस्तै	"आज भन्छु"
' '	उद्धरण चिह्न (एकल)	शब्द वा शीर्षक	'आयाम' कथा
/	विकल्पबोधक	विकल्प देखाउन	ठिक/बेठिक
-	योजक	जोडिएका शब्द	भाइ-बहिनी
…	लोप चिह्न	छुटेको वा टुङ्गिएको भावना	म त…

१६.९.५ 'र' का विविध रूप

'र' अक्षर नेपाली लेखनमा चारओटा रूपमा देखिन्छ।

रूप	कसरी लेखिन्छ	उदाहरण
स्वतन्त्र 'र'	शब्दमै पूरै अक्षर	राम, रात, राम्रो, रातो
रेफ (र्)	अर्को अक्षरको माथि अर्धचन्द्र चिह्नका रूपमा	धर्म, कर्म, दुर्गा, सूर्य, पूर्ण, कर्ण, हर्ष
पदेन (्र)	अर्को अक्षरमा तल जोडिने चिह्न	क्रम, प्रकाश, ट्रक, ट्रेन, ड्रम, ड्रामा, प्रगति, श्रद्धा
'रु' / 'रू'	उकार-ऊकार लागेको रूप	रुपैयाँ, रुमाल, रुनु; रूप, रूख

१६.१० बोध अभ्यास — बालसाहित्य

पाठ्यपुस्तकको अभ्यास १३ मा बालसाहित्यबारे अनुच्छेद छ — बालबालिकाका निम्ति लेखिएको र बालबालिकाद्वारा रोजिएको साहित्य बालसाहित्य हो; विषयवस्तु छनोट गर्दा बालकको उमेर, रुचि, आवश्यकता र मनोविज्ञानमा ध्यान दिनुपर्छ; घुमफिर, खेलकुद, संस्कृति, सहयोग, मायाममता, मेलमिलाप, सम्मान र पुरस्कारका प्रसङ्गले कौतुहल सिर्जना गर्छन्; यसले बालजिज्ञासा शान्त पार्छ, सिर्जनात्मक क्षमता, आत्मविश्वास र राष्ट्रप्रेम बढाउँछ।

पुस्तकका प्रश्नको उत्तर

(क) बालसाहित्यको विषयवस्तु छनोट गर्दा बालकको उमेर, रुचि, आवश्यकता र मनोविज्ञानमा ध्यान दिनुपर्छ। (ख) घुमफिर, खेलकुद, संस्कृति, सहयोग, मायाममता, मेलमिलाप, सम्मान र पुरस्कारका प्रसङ्गले बालबालिकामा कौतुहल सिर्जना गर्छन्। (ग) सूचनाको ज्ञान र सिर्जनशील सीपको प्रवर्धन गर्दै बालबालिकामा अन्तर्निहित प्रतिभा प्रस्फुटन गर्न बालसाहित्यको आवश्यकता पर्छ। (घ) विशेषता. रोचक प्रस्तुति, बालजिज्ञासाको समाधान, आत्मविश्वास र राष्ट्रप्रेम जगाउने, कला-संस्कृति र लोकसंस्कृतिको हस्तान्तरण, शब्दभण्डार र भाषिक क्षमता बढाउने। संश्लेषण/विश्लेषण (ख). (अ) पहिलो र दोस्रो वाक्य — 'बालबालिकाका निम्ति लेखिएको र बालबालिकाद्वारा रोजिएको साहित्य बालसाहित्य हो र यसको विषयवस्तु छनोट गर्दा बालकको उमेर, रुचि, आवश्यकता, मनोविज्ञान आदिलाई ध्यान दिनुपर्छ।' (आ) अन्तिम वाक्य — तीन सरल वाक्य: 'बालसाहित्य सूचनाको ज्ञान दिन्छ। यसले सिर्जन सीप बढाउँछ। यसले बालबालिकाभित्रको प्रतिभा प्रस्फुटन गर्न मदत गर्छ।'

१६.११ रचना र परियोजना कार्य

अभ्यास. तपाईंलाई मन परेको शीर्षकमा एउटा कथा लेख्नुहोस्।

१६.१२ सुनाइ — भाषाशैली

सुनाइ पाठ १६ भाषाशैलीबारे छ। भाव अभिव्यक्त गर्ने माध्यम भाषा हो भने भाषिक अभिव्यक्तिको तरिका शैली हो। विशेष किसिमले कुनै काम गर्ने प्रणाली, पद्धति, कामगराइको ढाँचा, परिपाटी, छाटकाँट आदिलाई शैली भनिन्छ। शैली एक साधन मात्र हो तर सबै साहित्यिक कृतिमा यसको महत्त्व हुन्छ। भाषाको स्वाभाविक सुन्दरता, सशक्तता, साहित्यिक उच्चता र लेखकको योग्यताबाट शैलीको जन्म हुन्छ। शाब्दिक प्रयोग र भाषिक उच्चताका दृष्टिले शैली सरल र अलङ्कृत गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। यस्तै शैलीलाई वर्णनात्मक, आत्मकथनात्मक, हास्यमय, व्यङ्ग्यमय आदिमा विभाजन गरेको पाइन्छ। शैली रचनाकारको व्यक्तित्वको परिचायक भएकाले व्यक्तिपिच्छे फरक हुन्छ। शैलीले सामान्य भाषाको विचलन गरी विशिष्टता प्रदान गर्छ भने शैली सौन्दर्यबोधक तत्त्व पनि हो।

पुस्तकका प्रश्नको उत्तर

ठिक/बेठिक. (क) भाषाको स्वाभाविक सुन्दरता, सशक्तता, साहित्यिक उच्चता र लेखकको योग्यताबाट शैलीको जन्म हुन्छ — ठिक। (ख) साहित्यिक कृतिमा शैलीको महत्त्व हुँदैन — बेठिक। (ग) शैलीलाई वर्णनात्मक, आत्मकथनात्मक, हास्यमय, व्यङ्ग्यमय आदिमा विभाजन गरिन्छ — ठिक। (घ) शैली सौन्दर्यबोधक तत्त्व पनि होइन — बेठिक। प्रश्नोत्तर. (क) भाषिक अभिव्यक्तिको तरिका शैली हो। (ख) शैली एउटा साधन र सौन्दर्यबोधक तत्त्व हो। (ग) सरल र अलङ्कृत। (घ) भाषाको स्वाभाविक सुन्दरता, सशक्तता, साहित्यिक उच्चता र लेखकको योग्यताबाट।

पाठको सार

• 'आयाम' बिना थिङको प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुको सामाजिक कथा हो; याङ्जी, आमा, शन्तमाया र सुरज यसका प्रमुख पात्र हुन्।
• याङ्जीले पतिको मृत्युपछिको एक्लोपनबाट जागिर र आमाको प्रेरणाले जीवन फेरिन्; अन्त्यमा सुरजसँग बिहेको अनुमति आमासँग पाउँछिन्।
• शन्तमायाले पनि विधवा भएपछि घरेलु कामदार भएर चालक सानु तामाङसँग बिहे गरेर नयाँ जीवन सुरु गर्छिन्।
• सासू-बुहारी सम्बन्ध आमा-छोरीको हुन सक्छ भन्ने सन्देश कथाको मूल बल हो।
• उखान-टुक्का, समावेशक-समावेश्य, वाक्य संश्लेषण-विश्लेषण, लेख्य चिह्न र 'र' का रूप व्याकरणका मुख्य बुँदा हुन्।

अभ्यास

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

1. समावेशक शब्द भनेको के हो ? [१]
2. 'तिमी' लाई उद्धरणमा राख्दा कुन चिह्न प्रयोग हुन्छ ? [१]
3. 'ट्रक' मा 'र' को कुन रूप छ ? [१]
4. सुरजले याङ्जीलाई आमालाई के भन्न भनेका थिए ? [१]
5. कथाको दृष्टिबिन्दु कुन हो ? [१]

उत्तर

१. धेरै कुरालाई आफूभित्र समेट्ने सामान्य शब्द।

२. उद्धरण चिह्न (" ")।

३. पदेन (्र)।

४. उनीहरूबीचको सम्बन्धबारे — बिहे गर्ने निर्णय।

५. प्रथम पुरुष (म पात्र याङ्जी)।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ र ५ अङ्क)

6. 'आँधिबेहरी र हुरी जस्तो समय' भन्नुको आशय के हो ? [३]
7. 'आयाम' शीर्षकको सार्थकता पुष्टि गर्नुहोस्। [५]

उत्तर

६. कमलको मोटरसाइकल दुर्घटनामा मृत्यु हुँदाको अचानक र भयानक अवस्था — आँधी, बेहरी र हुरीले घर भत्काएझैँ याङ्जीको सुन्दर संसार अचानक तहसनहस भएको भाव।

७. 'आयाम' को अर्थ नयाँ पाटो वा कोण हो। कथाभरि याङ्जीको जीवनको नयाँ आयाम खुल्छ — विधवाबाट प्रेमिका र भावी पत्नी, घरेलु महिलाबाट सहव्यवस्थापक। शन्तमायाको जीवनको पनि नयाँ आयाम देखिन्छ। सबैभन्दा ठुलो आयाम सासू-बुहारी सम्बन्धको हो — आमा र याङ्जीको सम्बन्ध 'मातृवात्सल्यको अभिनव आयाम' मा पुग्छ भनी कथाले टुङ्गिन्छ। त्यसैले शीर्षक कथाको मूल भाव र अन्त्य दुवैसँग मेल खान्छ।