Unit 11 · पाठ · 21 min read
कर्तव्य (कथा)
What the syllabus asks for 12
- कथाकारको परिचय
- कथाको पृष्ठभूमि
- पाठको सारांश
- पाठबाट शब्दार्थ
- कथानकको विकास
- पात्र र चरित्रचित्रण
- विषयवस्तु, उद्देश्य र सन्देश
- कथाका तत्त्व र शैली
- पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन — बुँदाबाट कथा
- सुनाइ — मकै खेती
'कर्तव्य' गुरुप्रसाद मैनालीको प्रसिद्ध सामाजिक कथा हो। जेठा र कान्छा दुई दाजुभाइबीच बाबुको जिउनी खेतका नाममा मुद्दा लडाइँ हुन्छ; कानुनले कान्छालाई जिताउँछ, दाजु हार्छन्। तर वर्षौँपछि कान्छाको छोराको बिहेमा नबोलाइए पनि दाजु आफैँ पुगेर ठुलोबाबुको कर्तव्य निभाउँछन्, र अन्त्यमा बिरामी भाइलाई उपचारका लागि देश लिएर हिँड्छन्। कथाले सिकाउने कुरा सरल छ तर गहिरो — अधिकारभन्दा माथि कर्तव्य हुन्छ, र जित भनेको सधैँ अदालतको फैसलामा हुँदैन।
कक्षा १० मा कथाबाट पाठगत बोधका ५ अङ्कका प्रश्न, व्याख्या र समीक्षात्मक प्रश्न सोधिन्छन्। निम्न तीन कुरा तयारी गर्नुहोस् — (१) कथाका पात्र (गङ्गाधर, मुरलीधर, श्रीधर, कमला, शशीधर) र तिनका चरित्र, (२) कथानकको सुरु र अन्त्य (गङ्गाधरको मृत्युबाट सुरु, मुरलीधरले भाइलाई उपचारका लागि लगेकोमा अन्त्य), (३) 'मुरलीधर र श्रीधरमध्ये कसको पक्ष लिनुहुन्थ्यो ?' जस्ता प्रश्नमा आफ्नो तर्कसहितको राय।
११.१ कथाकारको परिचय
गुरुप्रसाद मैनाली नेपाली आधुनिक कथाका प्रवर्तक मानिन्छन्।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९५७ भदौ २३ |
| जन्मस्थान | धनकुटा (पुख्र्यौली घर काभ्रेपलाञ्चोकको कानपुर) |
| बाबु र आमा | काशीनाथ मैनाली र काशीरूपादेवी |
| पेसा | निजामती सेवा, न्यायसेवा; न्यायाधीश पनि भए |
| पहिलो कथा | 'नासो' — वि.सं. १९९२ मा 'शारदा' पत्रिकामा प्रकाशित |
| निधन | वि.सं. २०२८ जेठ २५ |
उनले जम्मा एघारओटा कथा लेखे। प्रमुख कथा हुन् — नासो, पराल्को आगो, सहिद, छिमेकी, कर्तव्य, बिदा, प्रायश्चित्त, प्रत्यागमन, पापको परिणाम, चिताको ज्वाला आदि। न्यायाधीश भएर काम गर्दा उनले घरझगडा, अंशबण्डा र गाउँघरका मुद्दा देखे; ती अनुभवले उनका कथाको विषय बने। 'कर्तव्य' मा अंशबण्डाको मुद्दा नै कथाको मेरुदण्ड हुनुमा यही पृष्ठभूमि देखिन्छ।
कथागत प्रवृत्ति. (क) साधारण पारिवारिक घटनाबाट सुरु हुने, (ख) गाउँले परिवेश, (ग) पात्र सुरुमा गल्ती गरे पनि अन्त्यमा सत्मार्गमा आउने (आदर्शवादी अन्त्य), (घ) उखान-टुक्का र बोलीचालीको भाषा, (ङ) पूर्वीय नैतिकता र कर्तव्यबोधको जोड।
मैनालीको पहिलो कथा 'नासो' हो, 'कर्तव्य' होइन। परीक्षामा 'नेपाली आधुनिक कथाका प्रवर्तक' र 'नासो' जोडेर लेख्नुहोस्। जन्मवर्ष र जन्मस्थान सम्झन गाह्रो भए वि.सं. १९५७ र धनकुटा मात्र लेख्दा पुग्छ।
११.२ कथाको पृष्ठभूमि
कथा नेपालको पहाडी गाउँको परिवेशमा बुनिएको छ। उतिबेला गाउँको मुखिया वा तालुकदार ग्रामपिता जस्तो मानिन्थ्यो — उसले अन्नपैसा दिन्थ्यो, झगडा मिलाउँथ्यो र चाडपर्वमा घरको आँगनमा उभिनु नै शुभ मानिन्थ्यो। कथाभित्र दुईथरी न्याय आमनेसामने छन्: धर्मको न्याय (बुढापाकाले मानेको, बाले 'आधा आधा' भनेको सुनेकाले) र ऐनको न्याय (ठिटाले मानेको, लिखत नभए बाबुसँग बस्ने छोराको एकलौटी हुने)। कथाले यही द्वन्द्वलाई जिउनी खेतको झगडाका रूपमा देखाउँछ।
कथाको अन्त्यतिर 'देश' शब्द आउँछ — 'तिमीलाई देशतिर औषधी गराउन लैजान्छु'। गाउँघरका मान्छेका लागि 'देश' भनेको तराई-मधेस र भारततिरको समथर भूभाग हो, जहाँ वैद्य र उपचारको सुविधा बढी भेटिन्थ्यो। यो प्रयोगले कथाको समयखण्ड र समाजको बनोट चिनाउँछ।
११.३ पाठको सारांश
लगातार नौ दिन ज्वरो आएर मुखिया गङ्गाधर को मृत्यु हुन्छ। उनी आफ्नो विपुल सम्पत्तिलाई 'जनताको थाती' मान्थे र आफूलाई त्यसको सञ्चालकमात्र ठान्थे। गरिबको चुलोमा आगो नबलेको सुन्नासाथ अन्नपैसा दिन्थे, तिर्ने भाका सोध्नेलाई 'सके तिर्नू, नसके तिमीहरूकै हो' भन्थे। उनको निधनमा दश गाउँ रोयो; कसैले भन्यो 'कसैको मरण होस् त यस्तै होस्'।
गङ्गाधरका दुई छोरा थिए — जेठा मुरलीधर र कान्छा श्रीधर। मुरलीधर सच्चा ब्राह्मण, पूजापाठी पण्डित थिए र बाबुसँग छुट्टिएर बसेका थिए। श्रीधर राजनीतिक पार्टीका सदस्य र ग्राम विकासका प्रधान थिए; दसौँ श्रेणीसम्म अङ्ग्रेजी पढेका, सुरुवाल-कुर्ता लाउने, आधा अङ्ग्रेजी र चौथाइ संस्कृत मिसाएर बोल्ने मान्छे। पूजापाठलाई उनी दासत्वको चिह्न भन्थे। बाबुले छुट्टै जिउनी राखेको 'पिपले' भन्ने सय मुरी खेतका बारेमा क्रिया सकिएलगत्तै दाजुभाइबीच विवाद चल्यो। श्रीधरको तर्क — बाबुसँग बस्ने छोराको ऐनअनुसार एकलौटी हुन्छ। मुरलीधरको तर्क — मर्ने बेलामा बाले 'दुवै छोरा बराबर, आधा आधा खानू' भनेका थिए।
काम सिद्धिएको ४५ दिनमा गाउँका मानिस भेला भएर निर्णय गर्न बसे। बुढापाकाले धर्मको न्याय गरे (आधा आधा), ठिटाले ऐनको (बाबुसँग बस्नेको)। टुङ्गो लागेन, सभा विसर्जन भयो। मुरलीधरले अदालतमा नालिस दिए; गाउँ दुई भागमा बाँडियो। श्रीधर प्रशासनमा धाक जमाउने मान्छे भएकाले र अदालतले मौखिक बकपत्रभन्दा लिखितलाई बढी महत्त्व दिने भएकाले कानुनले श्रीधरलाई जिताइदियो। मुरलीधर हारे।
केही समयपछि श्रीधर बिरामी परे। तपनी ज्वरो, खोकी र छाती दुख्ने रोगले उनको शरीर हाडछालामात्र बाँकी भयो। यसैबेला धनी कुटुम्बले श्रीधरका पन्ध्र वर्षका छोरा शशीधर लाई छोरी दिन आए। श्रीधरले दाजुलाई चार वर्ष बोलाएका थिएनन्; छोराको बिहेमा पनि दाजु र भतिजीलाई बोलाएनन्।
बिहेको दिन मुरलीधर झ्यालबाट घरमा बाजा बज्न लागेको सुन्छन्, सजिएको मण्डप र दुलाहा बनेको शशीधरलाई तामदानमा बसेको देख्छन्। बरियातमा एउटा पनि बुढापाको छैन, श्रीधर ओछ्यानमा। 'कुलको जेठो सन्तान, मेरो पिण्डपानीको दाता' भन्ने मनले, कुलको मर्यादा सम्झेर उनले पत्नी कमलाको आपत्तिलाई नटेरी दोसल्ला कसेर बरियातपछि लाग्छन्। कमलाले 'नबोलाईकन त कुकुर पनि नजाओस्' भन्दा उनको उत्तर थियो — 'कुकुर अज्ञानी पशु, बोलाएपछि मात्र जान्छ; मानिस ज्ञानवान्, बखतमौका विचार गरेर आफैँ पनि जानुपर्छ।'
कन्याको घरमा उनी फलैँचामा सुटुक्क बसे। दुलहीका बाबुले 'सम्धी देखिनुभएन' भनेर सोधे; मुरलीधर उठे, मण्डपमा गएर आशीर्वाद दिँदै शशीधरको पछाडि बसे र बाबुको स्थान लिए। पुरोहितले मन्त्र उच्चारण गर्दा अशुद्ध ठाउँ सच्याइदिए। 'त्यस्ता महापुरुषका सन्तान कर्तव्य किन छोड्थे' भनी कन्यापक्षका बुढापाकाले प्रशंसा गरे। भोलिपल्ट दुलही अन्माएपछि उनी बरियातसँगै घर फर्के। भाइले दाज्यू बिहेमा गएको सुनेर आँसु झारे।
एक महिनापछि शशीधर ठुलाबालाई भेट्न आयो र बाबुले पठाएको सन्देश सुनायो — जिउनीको पिपले खेतमा जताबाट मन परे नापेर आधा खेत कमाउनू। मुरलीधर मुसुमुसु हाँसेर बोले — 'आधा खेत मैले कमाए तिमीहरू के खान्छौ नि बा ?'
चौधपन्ध्र दिनपछि श्रीधरकी सानी छोरी रमाले आएर भनी — ठुलाबा, बालाई व्यथाले च्यापेको छ, बोलाउनुभएको छ। मुरलीधर पढाइरहेको पाठ छोडेर दौडिए। भाइले आँसु झार्दै गोडामा लागे — 'दाज्यू, मैले जीवनमा हजुरप्रति धेरै अत्याचार गरेको छु; यस अज्ञानीको अपराध क्षमा गरेर यी नाबालक छोराछोरीको शरण लिइदिनुहोला।' चार वर्षपछि दुई भाइको त्यो पुनर्मिलन दुःखलाग्दो थियो। मुरलीधरले भाइलाई सम्झाए, 'यहाँका वैद्यको भर गरेर बस्नुहुँदैन, तिमीलाई देशतिर औषधी गराउन लैजान्छु।' सात दिनपछि उनी भाइलाई लिएर देशतिर हिँडे भन्ने सुनियो — यहीँ कथा टुङ्गिन्छ।
११.४ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विपुल | अति धेरै, प्रशस्त |
| फिराद | अदालत वा अधिकारीसमक्ष न्याय पाउन गरिने उजुर, नालिस |
| देहावसान | मृत्यु, शरीरको अन्त्य |
| जिउनी | अंशबण्डा गर्दा आमाबुबाले आफ्ना लागि छुट्याइराखेको सम्पत्ति |
| निसाफ | अदालतले दिने न्याय, अदालती निर्णय |
| रोबरवाफ | तडकभडक, धाक |
| तपनी | मन्द ज्वरो |
| मेधावी | तीक्ष्ण बुद्धि भएको |
| असमञ्जस | दोधारको अवस्था, अनिर्णय |
| ताम्दान | दुलहा बसाएर बोक्ने डोली |
| गन्धर्व | गाउने-बजाउने कलामा प्रवीण, गानबजाना पेसा भएको व्यक्ति |
| कुल | बाबुपुर्खादेखि चल्दै आएको थर, वंश |
| असत्ती | असज्जन, दुष्ट स्वभावको |
| जोरीपारी | आफ्नो प्रगतिमा डाह गर्ने छरछिमेकका मान्छे |
| बरणी | विवाहमा जन्ती आइपुग्दा दुलहीका बाबुले गर्ने पूजा |
| ऋचा | वेदका मन्त्र |
| वैद्य | आयुर्वेदिक उपचार गर्ने व्यक्ति |
| पथ्यपरेज | रोगीले खानुपर्ने र नखानुपर्ने कुराको नियम |
| कोलाहल | हल्लाखल्ला, अत्यासलाग्दो अवस्था |
| अनिष्ट | हानिकारक, अशुभ |
११.५ कथानकको विकास
| चरण | घटना |
|---|---|
| आरम्भ | मुखिया गङ्गाधरको मृत्यु; दश गाउँको शोक |
| विकास | जिउनी खेतमा दाजुभाइको विवाद; गाउँको सभा; अदालतमा मुद्दा |
| घुम्ती | श्रीधरको जित र बिमारी; शशीधरको बिहे |
| चरम | मुरलीधर नबोलाइकन बिहेमा पुगेर बाबुको स्थान लिन्छन् |
| समाधान | खेत फिर्ता प्रस्तावको अस्वीकार; भाइको क्षमायाचना; उपचारका लागि देशतिर यात्रा |
कथाले घटनाको क्रम सीधा राखेको छ (कालक्रमिक)। न फ्ल्यासब्याक छ, न जटिल सङ्केत। यही सहजताले ग्रामीण परिवेशको वातावरण जीवन्त बनाएको हो।
११.६ पात्र र चरित्रचित्रण
११.६.१ मुरलीधर — नायक
- धार्मिक र आदर्शवादी। धोती, लबेदा, पटुका, रातो मखमली टोपी र चन्दनसहित हिँड्ने मुरलीधर पूजापाठ र धर्मसंस्कृतिमा विश्वास गर्छन्।
- क्षमाशील र कर्तव्यनिष्ठ। मुद्दा हार्दा पनि भाइप्रतिको कर्तव्य भुल्दैनन्।
- कुलमर्यादाप्रति सजग। 'बाबुबाजेको मानमर्यादा डुब्न लाग्यो' भनी बोलाएको होस् वा नहोस्, जान्छन्।
- विवेकशील। 'बखतमौका विचार' गर्ने मानिस हुन्; आफ्नो अधिकार (खेत) भन्दा सम्बन्ध ठुलो ठान्छन्।
- मुसुमुसु हाँस्ने स्वभाव। खेतको प्रस्ताव सुन्दा, बरियातमा गएर बस्दा — दुवै ठाउँमा उनको शान्त हाँसोले असल मन देखाउँछ।
११.६.२ श्रीधर — प्रतिनायक
- आधुनिक र प्रगतिवादी भन्ने तर व्यवहारमा स्वार्थी — जिउनीका लागि दाजुसँग मुद्दा लडे।
- प्रशासनमा धाक जमाउन जान्ने; भनेजस्तो नभए 'बजारमा ढ्वाङ फुकेर पर्चा बाँड्ने'।
- 'आधा अङ्ग्रेजी, चौथाइ संस्कृत, चौथाइ नेपाली' मिसाउने — भाषामै आडम्बर छ।
- रोगले थलिएपछि पश्चात्ताप गर्ने, क्षमा माग्ने। उनी पूर्ण खलनायक होइनन्; परिस्थितिले उनलाई मानवीय बनाउँछ।
११.६.३ अन्य पात्र
| पात्र | भूमिका |
|---|---|
| गङ्गाधर | दयालु मुखिया, नैतिक आदर्शको स्रोत |
| कमला | मुरलीधरकी पत्नी; भाइप्रति कठोर तर पतिको अगाडि झुक्ने — 'बोलाउनै नदिएकाको घर किन जाने ?' भन्ने स्वाभाविक मानवीय प्रतिक्रिया |
| शशीधर | मेधावी, सोझो किशोर; ठुलाबाको स्नेह पाउँछ |
| रमा | श्रीधरकी सानी छोरी; ठुलाबालाई बोलाउन पठाइने सन्देशवाहक |
| बुढापाका र ठिटा | गाउँका दुई पुस्ता — परम्परा र आधुनिकताका प्रतिनिधि |
११.७ विषयवस्तु, उद्देश्य र सन्देश
विषयवस्तु. अंशबण्डा र जिउनी खेतको विवादबाट सुरु भई सहोदरको कर्तव्यमा टुङ्गिने पारिवारिक कथा।
उद्देश्य. (१) अधिकारभन्दा कर्तव्य ठुलो हुन्छ भन्ने देखाउनु। (२) कानुनी जित र नैतिक जितबीचको फरक चिनाउनु। (३) आधुनिकताको नाममा परम्परा र सम्बन्धलाई तुच्छ ठान्ने प्रवृत्तिको आलोचना गर्नु। (४) क्षमा र पश्चात्तापले मानिसलाई जोड्छ भन्ने सन्देश दिनु।
सन्देश. मुरलीधरले मुद्दा हारे, खेत गुमाए; तर खेत फिर्ता आउँदा पनि लिएनन्। उनले सम्बन्ध जोगाए। त्यसैले साँचो जित आफ्नो हक पाउनुमा होइन, आफ्नो कर्तव्य निभाउनुमा हुन्छ भन्ने सन्देश कथाको सार हो।
११.८ कथाका तत्त्व र शैली
| तत्त्व | 'कर्तव्य' मा |
|---|---|
| कथानक | कालक्रमिक, एकै केन्द्रीय घटना (अंश र कर्तव्य) |
| पात्र | मुरलीधर (मुख्य), श्रीधर (प्रतिपक्षी), अन्य सहायक |
| परिवेश | ग्रामीण पहाडी समाज; दश गाउँ, फलैँचा, चौतारा, मण्डप, कन्याको घर |
| दृष्टिबिन्दु | तृतीय पुरुष (सर्वज्ञ) |
| भाषाशैली | सरल बोलीचाली, उखान-टुक्का, छोटा संवाद |
| उद्देश्य | कर्तव्यबोध र क्षमाको सन्देश |
भाषाका सुन्दर प्रयोग. (क) 'गाउँका धन्वन्तरि अस्ताए' — दयालु वैद्यजस्ता मुखियाको मृत्यु अर्थ दिने प्रतीकात्मक पङ्क्ति। (ख) 'न्यायको बत्ती निभ्यो, अनाथअशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो' — रूपक। (ग) 'बुढापाकाले धर्मको न्याय गरे, ठिटाले ऐनको' — दुई न्यायको सन्तुलित व्यङ्ग्य। (घ) 'भोज सम्झेर गाउँका सारा कुकुर पनि त्यहीँ जम्मा भएका थिए' — सभा-भोजको लोकजीवनको व्यङ्ग्य। (ङ) 'कुकुर अज्ञानी पशु' — मानिस र पशुबीचको विवेकको तुलना।
११.९ पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- 'कर्तव्य' कथाका लेखक को हुन् ? [१]
- कथामा कतिजना पात्र प्रमुख छन् ? [१]
- गङ्गाधरको मृत्यु कसरी भयो ? [१]
- 'पिपले' के हो ? [१]
- शशीधर कति वर्षको थियो ? [१]
- कथा कुन पुरुष दृष्टिबिन्दुमा लेखिएको छ ? [१]
उत्तर
१. गुरुप्रसाद मैनाली।
२. मुख्य रूपमा दुईजना — मुरलीधर र श्रीधर; अन्य सहायक पात्र गङ्गाधर, कमला, शशीधर, रमा।
३. लगातार नौ दिन ज्वरो आएर।
४. गङ्गाधरले आफ्नो जिउनीका लागि राखेको सय मुरीको राम्रो खेत।
५. पन्ध्र वर्षको।
६. तृतीय पुरुष (सर्वज्ञ)।
छोटो उत्तर (२ र ४ अङ्क)
- 'कर्तव्य' कथाको सुरु र अन्त्य कुन कुन घटनाबाट भएको छ ? [२]
- कथामा ग्रामीण समाजको परिवेश झल्काउने तथ्य के के हुन् ? [२]
- मुरलीधरले खेत किन लिएनन् ? [२]
- श्रीधरले दाजुलाई छोराको बिहेमा किन बोलाएनन् होला ? [२]
उत्तर
७. कथा गङ्गाधरको मृत्यु र उनका गुणको वर्णनबाट सुरु भई मुरलीधरले बिरामी भाइलाई उपचारका लागि देशतिर लगेको घटनामा टुङ्गिन्छ।
८. मुखिया र ग्रामपिताको प्रथा, फलैँचा र चौतारामा बस्ने चलन, बुढापाकाको मान्यता, अंशबण्डा र जिउनी खेत, जन्त-बरियात, मण्डप-यज्ञ, वैद्य-पथ्यपरेज, 'देश' सँगको सम्बन्ध।
९. खेत लिनु भनेको भाइको परिवार भोकै राख्नु हुन्थ्यो। उनका लागि खेतभन्दा भाइको परिवारको पालनपोषण ठुलो कर्तव्य थियो; त्यसैले खेत आधा आधा गर्ने प्रस्ताव अस्वीकार गरे।
१०. श्रीधरले अदालतमा जिते पनि दाजुको चित्त दुखाएकोमा मनमा अपराधबोध थियो र दाजु बोलाउँदा नआउने सम्भावनाको डर पनि थियो; साथै आधुनिक सोचको अहङ्कार र चार वर्षको दूरी पनि कारण हुन सक्छ।
व्याख्या (४ अङ्क)
- व्याख्या गर्नुहोस् : [४]
(क) उनको देहावसानले न्यायको बत्ती निभ्यो, अनाथअशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो, गाउँका 'धन्वन्तरि' अस्ताए। (ख) कुकुर अज्ञानी पशु हुनाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस चाहिँ ज्ञानवान् हुनाले बखतमौका विचार गरेर आफैँ पनि जानुपर्छ।
नमुना उत्तर
(क) यो कथाको सुरुमा गङ्गाधरको मृत्युपछि गाउँलेको शोक वर्णन गर्ने पङ्क्ति हो। 'न्यायको बत्ती' भनेर मुखियाले न्याय बाँड्ने मान्छे थिए भन्ने देखाइएको छ। 'आशास्तम्भ' ले गरिब, असहायको भर परेको मान्छे ढलेको भन्छ भने 'धन्वन्तरि' ले उनी वैद्यजस्तै दुःखको औषधि थिए भन्ने जनाउँछ। यहाँ तीनओटा रूपकले गङ्गाधरको लोकप्रियता र उनको मृत्युले गाउँलाई परेको रिक्ततालाई देखाएका छन्। (ख) यो मुरलीधरले पत्नी कमलालाई भनेको कुरा हो। कमलाले 'नबोलाई कुकुर पनि जाँदैन' भन्दा उनले जवाफ दिएका छन् — कुकुरसँग विवेक हुँदैन, तर मानिसमा ज्ञान र विवेक हुन्छ, त्यसैले अवसर र आवश्यकता बुझेर बोलाएको नपर्खी पनि सहोदरको कर्तव्य निभाउन जानुपर्छ। यसले उनको आत्मसम्मानको भन्दा कर्तव्यबोधको प्राथमिकतालाई देखाउँछ।
पाठगत बोध (५ अङ्क)
- 'कर्तव्य' कथामा श्रीधर र मुरलीधरमध्ये तपाईं कसको पक्ष लिनुहुन्थ्यो, किन ? [५]
नमुना उत्तर
म मुरलीधरको पक्ष लिन्थेँ, तर पूर्ण रूपमा होइन। कारण यस्ता छन्। पहिलो, जिउनी खेतको मुद्दामा कानुनी रूपमा श्रीधर ठिक भए पनि नैतिक रूपमा उनले दाजुको भावना बुझेनन्; बाले दुवैलाई बराबर दिन खोजेको कुरा धेरैले सुनेको थियो। दोस्रो, हार्दा पनि मुरलीधरले बदला लिएनन्, बरु भतिजको बिहेमा गएर बाबुको कर्तव्य निभाए। तेस्रो, खेत फिर्ता प्रस्तावलाई उनले अस्वीकार गरे — यो अधिकारभन्दा सम्बन्धलाई माथि राख्ने उदाहरण हो। तर मुरलीधरले पत्नी कमलाको आपत्तिलाई नमानी नबोलाइकन जानु व्यावहारिक रूपमा सबैका लागि सजिलो उदाहरण होइन। श्रीधरले पछि पश्चात्ताप गरेकाले उनीप्रति पनि सहानुभूति राख्न सकिन्छ। यी सबै कुरा विचार गर्दा कथाको सन्देश बोकेर मुरलीधरको पक्ष लिनु उचित हुन्छ।
- 'कर्तव्य' कथाले नेपाली समाजको वास्तविकतालाई कसरी दर्साएको छ, विवेचना गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
कथाले नेपाली गाउँको सामाजिक र सांस्कृतिक यथार्थ चित्रण गरेको छ। पहिलो, मुखिया वा तालुकदारले गाउँको अभिभावकको भूमिका निर्वाह गरेको देखाइएको छ। दोस्रो, सम्पत्तिको झगडा र अंशबण्डाको विवाद गाउँको साझा समस्या हो; यहाँ त्यसले दाजुभाइको सम्बन्ध बिगारेको छ। तेस्रो, बुढापाका र ठिटा पुस्ताबीच परम्परा र आधुनिकताको द्वन्द्व छ — एकले धर्म र वचन हेर्छ, अर्काले ऐन र लिखत। चौथो, बिहेको विधि, जन्ती-बरियात, मण्डप, कन्यादान र पुरोहित जस्ता संस्कारले परम्परागत समाज झल्किन्छ। पाँचौँ, उपचारका लागि वैद्य र 'देश' तिर जाने चलनले स्वास्थ्य सेवाको अभावलाई देखाएको छ। यी सबैले कथालाई समाजको जीवन्त दस्तावेजजस्तै बनाएका छन्।
- 'कर्तव्य' कथामा तपाईंलाई कुन कुन कुरा मन पर्यो, कारणसहित प्रतिक्रिया दिनुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
मलाई मुरलीधरको क्षमाशीलता र सन्तुलन सबैभन्दा मन पर्यो — कानुनमा हारेर पनि उनले तितोपन पालेनन्। दोस्रो, 'कुकुर अज्ञानी पशु...' जस्ता संवादले कथाको भाषा चुटिलो र अर्थपूर्ण भएको छ। तेस्रो, कथाको अन्त्यमा सम्पत्तिको होइन, सम्बन्धको जित भएको छ; यसले आजका पारिवारिक झगडामा पनि बाटो देखाउँछ। चौथो, गङ्गाधरको 'सम्पत्ति जनताको थाती' भन्ने सोच आजका नेता र धनीका लागि पनि प्रेरणादायी छ।
११.१० पाठमा आधारित व्याकरण
११.१०.१ उखान र टुक्का
कथाको अभ्यासमा उखान-टुक्का सोधिएको छ। उखान पूरा वाक्यजस्तै अनुभवजन्य भनाइ हो भने टुक्का छोटो अभिव्यक्ति हो, जसले वाक्यभित्र बसेर विशेष अर्थ दिन्छ।
| उखान | अर्थ | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| हुने बिरुवाको चिल्लो पात | होनहार व्यक्ति सानैदेखि छुट्टिन्छ | सानैदेखि पढाइमा अग्रणी उनी 'हुने बिरुवाको चिल्लो पात' हुन्। |
| धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो | दोष गर्ने अर्कै, सजाय पाउने अर्कै | चोर नपाई सोझोलाई थुनिँदा 'धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो' भयो। |
| खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन | इच्छुक वा आवश्यकता भएकालाई कुनै बाधाले रोक्दैन | भोकाएकालाई लाज के, 'खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन' भनेझैँ। |
| बोल्नेको पिठो बिक्छ, नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन | आफ्नो कुरा बलियोसँग राख्नेले सफलता पाउँछ | प्रचार नगर्ने पसल चल्दैन; बोल्नेको पिठो बिक्छ। |
| टुक्का | अर्थ | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| माया मार्नु | मोह छोड्नु | बाले पुरानो घरको माया मार्नुभयो। |
| कम्मर कस्नु | तयार हुनु | विद्यार्थीले परीक्षाका लागि कम्मर कसे। |
| कानमा तेल हाल्नु | नसुनेझैँ गर्नु | हामीले भनेको नटेरी उसले कानमा तेल हाल्यो। |
| सुइँकुच्चा ठोक्नु | चुपचाप भाग्नु | पुलिस आउँदै गरेको देखेर चोरले सुइँकुच्चा ठोक्यो। |
| आगो हुनु | रिसले चुर हुनु | नतिजा देखेपछि बा आगो हुनुभयो। |
| चिसो पस्नु | निरुत्साहित वा डर लाग्नु | उसको कुरा सुन्दा मनमा चिसो पस्यो। |
उखान आफैँमा पूरा वाक्य जस्तो हुन्छ र एउटा सिद्धान्त बताउँछ; टुक्का क्रियासहित छोटो खण्ड हुन्छ र वाक्यको अङ्ग बन्छ। 'आगो हुनु', 'कम्मर कस्नु' टुक्का हुन् भने 'आफू भलो त जगतै भलो' उखान हो।
११.१०.२ क्रियामूल र धातुको बनोट
क्रियापदबाट प्रत्यय हटाउँदा बाँकी रहने मूल अंश लाई क्रियामूल वा धातु भनिन्छ। 'गर्नु' बाट 'गर्', 'खानु' बाट 'खा', 'पढ्नु' बाट 'पढ्' धातु बन्छन्। यी मौलिक वा सरल धातु हुन्।
नामधातु. नाम, विशेषण वा अनुकरणात्मक शब्दबाट बनेको धातु।
| क्रियामूल | कुन शब्दबाट | बनोट |
|---|---|---|
| मोटाउ | मोटो (विशेषण) | मोटो + आउ → मोटाउ |
| दुब्लाउ | दुब्लो (विशेषण) | दुब्लो + आउ → दुब्लाउ |
| रोगाउ | रोग (नाम) | रोग + आउ → रोगाउ |
| थलि | थला (नाम) | थला + इ → थलि |
| भुनभुनाउ | भुनभुन (अनुकरण) | भुनभुन + आउ → भुनभुनाउ |
| स्विकार | स्वीकार (नाम) | नामबाट सरल रूप |
पाठ्यपुस्तकको अभ्यास २ का क्रियामूल यसरी बन्छन् — जिल्लिनु (जिल्ल + इ), हत्याउनु (हात + आउ), लजाउनु (लाज + आउ), रन्किनु (रन्क + इ), लत्याउनु (लात + आउ), रङ्गाउनु (रङ + आउ), दोहोर्याउनु (दोहोरो + आउ), तातिनु (तातो + इ), चिसिनु (चिसो + इ), चिप्लिनु (चिप्लो + इ), गुटमुटिनु (गुटमुट + इ), डाल्लिनु (डल्लो + इ)। यहाँ 'आउ' र 'इ' प्रत्यय नाम वा विशेषणलाई क्रियामा बदल्ने हुन्।
सबै 'आउ' अन्त्य भएका क्रियामा नामधातु हुँदैन। 'आउनु' आफैँ मौलिक क्रियामूल हो। नामधातु पहिचान गर्दा शब्दबाट नाम वा विशेषण निकाल्न सकिन्छ कि सकिँदैन हेर्नुहोस्।
११.१०.३ प्रेरणार्थक क्रिया
कर्ताले आफैँ काम नगरी अरूलाई गराएको वा लगाएको अर्थ दिने क्रिया प्रेरणार्थक हुन्। सामान्य क्रियाबाट 'आउ' (वा 'वा', 'ला') प्रत्यय जोडेर बनाइन्छ।
| सामान्यार्थक | प्रेरणार्थक |
|---|---|
| सुत्नु | सुताउनु |
| खानु | खुवाउनु |
| जाग्नु | जगाउनु |
| पिउनु | पिलाउनु |
| गर्नु | गराउनु |
| पढ्नु | पढाउनु |
| हेर्नु | हेर्याउनु / देखाउनु |
| लेख्नु | लेखाउनु |
पाठको अभ्यास ५ को उत्तर. "आमाले सानी नानीलाई सुताइन् र आफू पनि सुतिन्। सुताउनुभन्दा पहिले आमाले सानी नानीलाई लिटो खुवाइन् र आफूले रोटी तरकारी खाइन्। बिहान आमा सबेरै चार बजे जागिन् र चिया पिइन्। सात बजेतिर सानी नानीलाई जगाइन् र दुध पिलाइन्।"
- प्रेरणार्थक — सुताइन्, खुवाइन्, जगाइन्, पिलाइन्।
- सामान्यार्थक — सुतिन्, खाइन्, जागिन्, पिइन्।
मूल. विनयले खाना खाए। उनी विद्यालय पुगे। घन्टी लाग्यो। उनी कक्षामा पसे। उनले पहिलो घन्टीमा नेपाली विषय पढे। उनले दिउसो खाजा खाए। उनी बेलुकी घर फर्किए।
प्रेरणार्थक. आमाले विनयलाई खाना खुवाइन्। उनलाई विद्यालय पुर्याइयो। घन्टी लगाइयो। उनलाई कक्षामा पसाइयो। शिक्षकले उनलाई पहिलो घन्टीमा नेपाली पढाए। उनलाई दिउसो खाजा खुवाइयो। उनलाई बेलुकी घर फर्काइयो।
११.१०.४ लेखाइ र उच्चारणमा भिन्नता
पाठको अभ्यासले केही शब्दको लेखाइ र उच्चारण फरक हुने कुरा सिकाउँछ।
| लेखाइ | उच्चारण | कारण |
|---|---|---|
| शीर्षक | शिर्सक् / सिर्सक् | 'ष' को उच्चारण 'स' जस्तै हुनु र अन्त्यमा हलन्त उच्चारण |
| अन्याय | अन्न्याय | 'न्य' मा 'न' द्वित्व सुनिनु |
| कर्ण | कन्न | 'र्ण' को उच्चारण 'न्न' |
| सञ्चार | सन्चार् | 'ञ्च' को उच्चारण 'न्च' |
| रक्षा | रक्छ्या | 'क्ष' को उच्चारण 'क्छ्य' |
| भण्डार | भन्डार् | 'ण्ड' को उच्चारण 'न्ड' |
| कृषि | क्रिसि | 'ऋ' को उच्चारण 'रि' |
११.१०.५ 'ऋ', 'रि', 'कृ', 'क्र' र 'त्र'
पाठको अभ्यास ८ र ९ ले 'रि, क्र, त्र' प्रयोग भएका शब्दको वर्णविन्यास सोध्छ।
| अक्षर | कहाँ प्रयोग हुन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| ऋ (स्वर) | 'रि' जस्तो सुनिने संस्कृत मूलका शब्दमा | ऋषि, ऋण, ऋतु, ऋषभ |
| कृ | 'क्रि' जस्तो उच्चारण हुने | कृषि, कृपा, कृष्ण, कृति, कृषक |
| रि | र + इ | रिमझिम, रिस, रिङ्गटा, रिपु |
| क्र | क् + र | क्रम, क्रिया, क्रोध, क्रीडा, क्रमशः |
| त्र | त् + र | त्रास, पत्र, मित्र, सर्वत्र, विचित्र |
| तृ | त + ऋ | तृप्ति, तृतीय, तृष्णा |
अशुद्ध. रिषि दक्रमा बसेर रिषभसँग भन्दै थिए। झक्रमा नहिडनू, त्रास नगर्नु, एउटा कानमा मात्र क्राङ होइन, दुईओटै कानमा लगाउन क्रङ किन्नु। क्रता माघे सङ्क्रान्ति मेलामा जानू र दिनभर रमाइलो गर्नु।
सुधारका सङ्केत. 'रिषि' → ऋषि; 'रिषभ' → ऋषभ। 'क्र' र 'त्र' प्रयोग भएका स्थान शब्दको अर्थ हेरेर सच्याइन्छ — 'क्रङ' जस्ता अर्थहीन रूपलाई सन्दर्भअनुसार सही शब्दमा फर्काउनुपर्छ।
११.११ रचना र लेखन — बुँदाबाट कथा
अभ्यास. तलका बुँदाका आधारमा एउटा छोटो कथा लेख्नुहोस् — (क) प्रवीण धेरै धन कमाइने लोभले विदेश जानु, (ख) विदेश स्वदेश जस्तो नहुनु, (ग) दिनमा १४ घण्टासम्म काममा जोतिँदासमेत गएको ऋण तिर्न नसक्नु, (घ) देश र गाउँघरको सम्झनाले पिरोल्नु, (ङ) तुरुन्त विदेश छोडेर आउन पनि नसक्नु, (च) निकै वर्ष दुःख गरेर केही धन आर्जन गर्नु, (छ) देशमै फर्केर सानोतिनो लगानी गरी आफ्नै खेतबारीमा पाखुरा खियाउने निधो गर्नु, (ज) अहिले आफ्नै देशमा आधुनिक कृषि व्यवसाय अँगाल्नु, (झ) राम्रै आम्दानी गरी सुखले जीवन चलाउनु, (ञ) उसका आमाबुवा बुढेसकालको सहारा पाएर अत्यन्त खुसी हुनु।
(१) शीर्षक — सङ्क्षिप्त र अर्थपूर्ण, जस्तै 'फर्कने बाटो'। (२) आरम्भ — पात्र र परिवेशको परिचय। (३) विकास — समस्या र द्वन्द्व। (४) चरम — मोड। (५) समाधान — परिणाम र सन्देश। (६) बुँदाको क्रम नछाड्ने, तर आफ्नै संवाद र दृश्य थप्ने।
फर्कने बाटो
प्रवीणका साथीहरू एकपछि अर्को विदेश गए। 'एक वर्ष काम गरे घर बनाउन पुग्छ' भन्ने सुनेर प्रवीण पनि धेरै धन कमाउने लोभले दलालको कुरामा लागेर कर्जा लिई विदेश गए। तर विदेश उनले सोचेजस्तो थिएन। भाषा नबुझिने, दिनमा चौध घण्टासम्म काममा जोतिनुपर्ने, खाना रुचि नमिल्ने ठाउँ। महिनाभरिको कमाइ ऋणको ब्याज तिर्दै सकियो।
रातमा सुत्न खोज्दा उनलाई गाउँको चौतारो, आमाको हातको ढिँडो र बुबाको लाठी सम्झना आउँथ्यो। फर्कौँ भने भाडा र ऋण थियो; बसौँ भने मन थिएन। निकै वर्ष दुःख गरेपछि केही रकम जम्मा भयो, र एक दिन उनले दृढ निश्चय गरे — 'अब आफ्नै माटोमै पाखुरा खियाउँछु।'
देश फर्केर उनले आफ्नै बारीमा तरकारी र फलफूलखेती सुरु गरे। सिँचाइ, प्रविधि र बजारका बारेमा कृषि कार्यालयसँग सल्लाह लिए। केही वर्षमै राम्रो आम्दानी हुन थाल्यो। बुढेसकालमा छोराले साथ दिएको देखेर आमाबुवाको अनुहारमा खुसी छाएको थियो। प्रवीण भन्थे — 'विदेशले पैसा दियो, तर देशले जीवन दियो।'
११.१२ सुनाइ — मकै खेती
सुनाइ पाठ ११ मकै खेतीबारे छ। यसअनुसार नेपालका धान, मकै र गहुँ तीन प्रमुख बालीमध्ये उत्पादनका आधारमा धानपछिको मुख्य बाली मकै हो र पहाडी क्षेत्रमा यो महत्त्वपूर्ण खाद्यस्रोत मानिन्छ। उत्पादन कम हुने कारण जमिनको राम्रो तयारी नहुनु, गुणस्तरीय बिउको कम प्रयोग र प्राङ्गारिक तथा अन्य मलको कमी हुनु हुन्। मकै उम्रन २० डिग्री सेल्सियस तापक्रम चाहिन्छ भने बिरुवा बढ्न २१ देखि २७ डिग्रीसम्म। मकै खेतीका लागि उर्वर, दोमट र भिरालो वा पानी नजम्ने ठाउँ राम्रो हुन्छ; चैतको अन्तिम हप्तादेखि वैशाखको पहिलो हप्ताभित्र रोप्नु राम्रो मानिन्छ। मकैबाट भिटामिन, पोटासियम, फस्फोरस आदि प्रशस्त पाइन्छ।
पुस्तकका प्रश्नको उत्तर
खाली ठाउँ. (क) खास गरी पहाडी क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण खाद्यस्रोतका रूपमा मकेलाई लिइन्छ। (ख) मकै उम्रन २० डिग्री सेल्सियस तापक्रम आवश्यक पर्छ। (ग) मकै खेतीका लागि उर्वर, दोमट र भिरालो वा पानी नजम्ने ठाउँ राम्रो हुन्छ। (घ) मकैबाट भिटामिन, पोटासियम, फस्फोरस आदि प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। प्रश्न (क). मकैको उत्पादन कम हुनुका कारण — जमिनको राम्रो तयारी नहुनु, गुणस्तरीय बिउको कम प्रयोग र प्राङ्गारिक तथा अन्य मलको कमी।
पाठको सार
- 'कर्तव्य' गुरुप्रसाद मैनालीको सामाजिक कथा हो; यसमा मुखिया गङ्गाधरको मृत्युपछि दुई छोरा मुरलीधर र श्रीधरबीच जिउनी खेतको विवाद चल्छ।
- ग्रामसभामा बुढापाकाले धर्मको र ठिटाले ऐनको न्याय गर्छन्; अदालतमा लिखत बलियो भएकाले श्रीधर जित्छन्।
- शशीधरको बिहेमा नबोलाइए पनि मुरलीधर पुगेर बाबुको स्थान लिन्छन्; पछि भाइको क्षमायाचना पाएर उपचारका लागि 'देश' लैजान्छन्।
- कथाको सन्देश — अधिकारभन्दा कर्तव्य ठुलो हुन्छ, र साँचो जित सम्बन्धको जोगाइमा हुन्छ।
- भाषा सरल, बोलीचाली र उखान-टुक्काले भरिएको छ; दृष्टिबिन्दु तृतीय पुरुष हो।
- व्याकरणतर्फ उखान-टुक्का, क्रियामूल र नामधातु, प्रेरणार्थक क्रिया, लेखाइ-उच्चारणको भिन्नता र 'ऋ/रि/क्र/त्र' को प्रयोग सिकिन्छ।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- मुखिया गङ्गाधरले आफ्नो सम्पत्तिलाई के भन्थे ? [१]
- मुरलीधरकी पत्नीको नाम के हो ? [१]
- शशीधरले कसको बिहे गरे ? [१]
- 'फिराद' को अर्थ लेख्नुहोस्। [१]
- मुरलीधरले भाइलाई कहाँ लगे ? [१]
उत्तर
१. 'जनताको थाती'।
२. कमला।
३. धनी कुटुम्बकी एक्ली छोरीसँग (कथामा कन्याको नाम दिइएको छैन)।
४. अदालत वा अधिकारीसमक्ष न्याय पाउन गरिने उजुर, नालिस।
५. उपचारका लागि 'देश' तिर।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- दिइएका क्रियालाई प्रेरणार्थकमा बदल्नुहोस्: सुत्नु, खानु, जाग्नु, पिउनु, पढ्नु। [३]
- 'धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो' उखानको अर्थ लेखी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्। [३]
- 'कर्तव्य' कथाको शीर्षक उपयुक्त छ वा छैन, तर्कसहित लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
६. सुताउनु, खुवाउनु, जगाउनु, पिलाउनु, पढाउनु।
७. दोष गर्ने अर्कै र सजाय भोग्ने अर्कै हुनु भन्ने अर्थ। — 'दिनभरि साथीले बिगारेको काममा मलाई गाली गरियो; यो त धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो जस्तो भयो।'
८. शीर्षक उपयुक्त छ। कथाको केन्द्रीय पात्र मुरलीधरले अदालतमा हारेर पनि सहोदरको कर्तव्य निभाउँछन्; कथाको सन्देश पनि अधिकारभन्दा कर्तव्य ठुलो हुन्छ भन्ने हो, त्यसैले यसको नाम 'कर्तव्य' हुनु सार्थक छ।
समीक्षात्मक प्रश्न (५ अङ्क)
- मुरलीधरको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
मुरलीधर 'कर्तव्य' कथाका केन्द्रीय पात्र हुन्। उनी धार्मिक, आदर्शवादी र कर्तव्यनिष्ठ पण्डित हुन्। उनी कुलको मर्यादाप्रति सजग छन् र भाइले अन्याय गर्दा पनि बदला लिँदैनन्। अदालतमा हार्दा पनि उनले खेतको माया गरेनन्; बरु भाइको छोराको बिहेमा नबोलाइए पनि गएर पिताको जिम्मेवारी निभाए। उनमा क्षमाशीलता, विवेक र सहृदयता छन्। 'आधा खेत मैले कमाए तिमीहरू के खान्छौ' भन्ने उनको वाक्यले भाइको परिवारप्रतिको चिन्ता देखाउँछ। उनी कथामा आदर्श चरित्रका रूपमा चित्रित छन्।
- 'अदालतको जित र मनको जित एउटै होइन' — कथाका आधारमा यो भनाइको समीक्षा गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
कथामा श्रीधरले कानुनी रूपमा खेत जिते, तर नैतिक रूपमा हारे — बिरामी हुँदा आफ्नै बाबुले पाएका गाउँले माया पाएनन् र दाजुलाई क्षमा मागेर बोलाउनुपर्यो। मुरलीधर भने अदालतमा हारे, तर नैतिक जित प्राप्त गरे — उनको कर्तव्यनिष्ठालाई कन्यापक्षका बुढापाकासमेतले प्रशंसा गरे। यसले अदालतको जित कानुनी कागजात र लिखतमा सीमित छ भने मनको जित सम्बन्ध, आचरण र विश्वासमा हुन्छ भन्ने देखाउँछ। त्यसैले भनाइ कथाका आधारमा सही छ।
Practise more: Nepali question bank