Unit 15 · पाठ · 21 min read
गाउँमाथि एउटा कविता (कविता)
What the syllabus asks for 11
- कविको परिचय
- कविताको विधागत स्वरूप
- कविताको भावार्थ — खण्डगत व्याख्या
- मूल भाव र सन्देश
- कविताका कलात्मक पक्ष
- पाठबाट शब्दार्थ
- पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
- पाठमा आधारित व्याकरण
- बोध अभ्यास — सदाचार र छठ पर्व
- रचना र परियोजना कार्य
- सुनाइ — सामाजिकीकरण
'गाउँमाथि एउटा कविता' दिनेश अधिकारीको मुक्त छन्दको कविता हो। कविले नेपालका गाउँलाई दुई आँखाले हेरेका छन् — एउटा आँखाले ढिकी-जाँतो, कान्लो-कुलो, जन्त-पर्म, धामी र भाकल अनि सामूहिक काम गर्ने अटुट जीवन; अर्कोले शहरको सम्पादकले छाप्ने बम वर्षा, मताधिकार, साहित्यिक आन्दोलन र अन्तरिक्ष यानका खबर। कवितामा गाउँको अभाव र पुरानोपन देखाइएको छ, तर त्यसको स्वाभिमान र योगदान पनि उत्तिकै उजागर गरिएको छ। 'प्रिय सम्पादक !' भनेर सम्बोधन गर्दै कविले सहरमा बसेर देश बुझ्ने मान्छेलाई जगाउँछन्। यस पाठबाट कविताको संरचना, चित्रण र व्यङ्ग्य, युग्म शब्द, पदक्रम (व्याकरणिक र आलङ्कारिक) र पञ्चम वर्ण-शिरबिन्दु सिक्नुहुन्छ।
यस कविताबाट सोधिने मुख्य कुरा — (१) कविको परिचय र कविताको मूल भाव, (२) 'तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ' जस्ता पङ्क्तिको व्याख्या, (३) कविताले सम्पादकलाई कसरी सचेत गराएको छ, (४) गाउँको जीवनस्तर माथि उठाउने उपाय, (५) युग्म शब्द र पदक्रम परिवर्तन तथा पञ्चम वर्ण-शिरबिन्दुको शुद्ध प्रयोग।
१५.१ कविको परिचय
दिनेश अधिकारी नेपाली कविता र गीतका सशक्त स्रष्टा हुन्।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. २०१६ मङ्सिर २२, बानेश्वर, काठमाडौँ |
| वास्तविक नाम | दिनेशहरि अधिकारी |
| बाल्यकाल | सर्लाहीको हरिवनमा पनि बित्यो |
| अध्ययन | कानुनमा स्नातक, मानविकीमा स्नातकोत्तर |
| पेसा | निजामती सेवा; साहित्यिक लेखन; गीत-लेखन |
| प्रमुख सम्मान | मदन पुरस्कार (२०५६), साझा पुरस्कार (२०५१), छिन्नलता गीत पुरस्कार (२०५९) |
प्रमुख कृति. कवितासङ्ग्रह — अन्तरका छिटाहरू (२०३७), धर्तीको गीत (२०४४), आदिम आवाज (२०४५), अतिरिक्त अभिलेख (२०५६), सीमान्त सपना; गीतसङ्ग्रह — अविराम यात्रा (२०४८), आफ्नै मन : आफ्नै आँगन (२०५४), मन र मोडहरू (२०६४); काव्य — इन्द्रजात्रा (२०५१); बालगीतिनाटक — जङ्गलको कथा : जङ्गलको व्यथा (२०५८); भरियाको भूगोल।
विशेषता. उनका कवितामा समकालीन सन्दर्भप्रतिको संवेदनशीलता, मानवजीवनका शाश्वत भाव, बिम्ब-प्रतीक, वक्रोक्ति, व्यङ्ग्य र लयको सन्तुलन पाइन्छ। उनले करिब पाँच सय गीत पनि लेखेका छन्; कवि र गीतकार दुवै रूपमा चिनिन्छन्। उनी 'सर्वनाम' साहित्यिक संस्थाका सदस्य र सडक कविताका सहभागी पनि थिए।
मदन पुरस्कार उनले 'अतिरिक्त अभिलेख' कवितासङ्ग्रहका लागि पाएका हुन्, 'गाउँमाथि एउटा कविता' का लागि होइन। यो कविता उनका कवितामध्ये एउटा हो र पाठ्यपुस्तकले यसलाई आधुनिक नेपाली गद्य कविताको नमुनाका रूपमा लिएको छ।
१५.२ कविताको विधागत स्वरूप
यो कविता मुक्त छन्द वा गद्य कविता को ढाँचामा लेखिएको छ — यसमा नियमित मात्रा, यति र अन्त्यानुप्रास हुँदैन, तर भावको लय हुन्छ। कविताका पङ्क्ति लामा-छोटा छन्; सबैभन्दा छोटो पङ्क्ति एकै शब्दको छ ('पट्याँस !', 'राम ! राम !!' जस्ता उद्गारमा)।
| तत्त्व | यस कवितामा |
|---|---|
| छन्द | मुक्त (गद्य कविता) |
| अन्त्यानुप्रास | नियमित छैन; कतै संयोगवश — दलबिरेको / हिरेको, यता / उता, बसाउनुपर्छ / नचाउनुपर्छ |
| विषय | नेपाली गाउँको दैनिक जीवन र उपेक्षित योगदान |
| सम्बोधन | 'प्रिय सम्पादक !' |
| बिम्ब | बुढीका थोते दाँत जस्ता घर, अङ्गुरका झुप्पा जस्ता घर, ढिकी, जाँतो, नाङ्लो |
| अनुकरणात्मक ध्वनि | ढिकीच्याउँ ! ढिकीच्याउँ !!, घुर्र ! घुर्र !!, पट्याँस ! पट्याँस !! |
| व्यङ्ग्य | सम्पादकको 'देश' र गाउँको 'देश' को अन्तर |
१५.३ कविताको भावार्थ — खण्डगत व्याख्या
कविताका भागलाई सात खण्डमा बुझ्न सकिन्छ।
खण्ड १ — गाउँको रूप र पुरानो विश्वास
कविले गाउँका घरलाई 'सेताम्य कपाल फुलेकी बुढीका थोते दाँतहरू' सँग तुलना गरेका छन् — यता एउटा, उता एउटा फाट्टफुट्ट छरिएका। अर्को उपमा — 'अङ्गुरका झुप्पाहरू' जस्ता, पराल र ढुङ्गाको छानाको टोपी लगाएर एकै ठाउँमा गुजमुजिएका घर। यी बिम्बले गाउँको गरिबी, पुरानोपन र फैलिएको बनोट देखाउँछन्। घरभित्र अन्धविश्वासलाई विश्वास मानेर उग्राइरहेका मान्छे छन्। समय घडीले होइन, कुखुराको भालेले बताउँछ; परदेश गएकाको कुशल-मङ्गल अगेनामा नुन पड्काएर अन्दाज गरिन्छ; वर्षा, घाम र बारीको उब्जाउ हेरेर पूर्वानुमान गरिन्छ। 'विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ गाउँमा' — यसले गाउँको स्थानीय ज्ञान देखाउँछ।
खण्ड २ — देशव्यापी गाउँ
'यो, मेरो देशको सुदूर पूर्वको गाउँ ! / यो, मेरो देशको सुदूर पश्चिमको गाउँ !' — कविले यो एउटा गाउँको कुरा होइन, सम्पूर्ण नेपाली गाउँको चित्र हो भन्न खोजेका छन्। पूर्वदेखि पश्चिमसम्म एउटै अवस्था छ।
खण्ड ३ — गाउँको दिनचर्या र सामाजिक जीवन
दिन सुरु हुन्छ छिमेकीको अगेनाबाट आगो ओसारेर; केटाकेटी गोठमा घाँस हालेर, तन्नेरी गोरु नारेर, र 'बेग्लाबेग्लै मान्छेका ओठ' ले दिनभरि फलाक्छन्, हतारिन्छन्। आज जन्त जानुपर्छ, आज पर्म जानुपर्छ, आज धामी बसाउनुपर्छ, आज माइलीलाई नचाउनुपर्छ — गाउँको जीवन सामूहिक कार्यले भरिएको छ। जिम्दार बुढाको मृत्युमा 'जहाँको चपरी त्यहीँको दुवाली, मरेर के लानु छ !' भनिन्छ — जहाँको चपरी त्यहीँ, जहाँको दुवाली त्यहीँ रहन्छ; मर्दा मान्छेले साधन-सम्पत्ति केही लैजाँदैन।
खण्ड ४ — एकताका प्रतीक र श्रमको गौरव
'एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा / र पनि कसैले पानी पिउन नपाएको गुनासो छैन' — यहाँ साझा स्रोतको बाँडफाँडमा समानता देखिन्छ। काखको नानीलाई मजेत्रोले पिठ्युँमा बाँधेर मेलापात निस्कने आमा, भकारो सोहोर्ने, अनौ समात्ने, कोदालो अर्जाप्ने (साँध लगाउने), बाली लगाउने-भित्र्याउने समय जान्ने, भाकल चढाउने दिन र कुलो लगाउने पालो जान्ने — यी सबै सीप र ज्ञान गाउँको हो। सबै कुरा थाहा छ, तर विडम्बना — 'आफ्नै सन्तान पनि भार हुन सक्छ' भन्ने कुरा आमालाई थाहा छैन; गरिबी र कठिनाइले हार नमान्ने स्वभाव यहाँ देखिन्छ।
खण्ड ५ — उपेक्षा र दृढताको स्वर
'न चुनावले रोक्छ यसलाई, न उत्सवले छेक्छ यसलाई' — गाउँको काम कुनै राजनीतिक वा उत्सवी घटनाले रोक्दैन। 'पट्याँस ! पट्याँस !! / नाङ्लो भएर यो अहिले पनि कनिका निफनिरहेकै छ।' — गाउँ नाङ्लो भएर कनिका निफन्दै छ; अर्थात् अभावको बाबजुद पनि श्रममै लागेको छ।
खण्ड ६ — 'प्रिय सम्पादक !' — सहरिया दृष्टिमाथि व्यङ्ग्य
यहाँ कविता मोडिन्छ। कवि सम्पादकलाई सम्बोधन गर्छन् — 'फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ तपाईं : बम वर्षाका खबरहरू, बालिग मताधिकारका कुराहरू, साहित्यिक आन्दोलनका इतिहासहरू, अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू ?' मतलब — तपाईंका पत्रिकाका खबर अर्कै 'देश' का कल्पना हुन्; तपाईंको आँखाले गाउँ देख्दैन। तर 'तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ ! तपाईंलाई नागरिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने देशको जन्मदाता यो गाउँ !' — सगरमाथाको गौरव र देशको अस्तित्व दुवै गाउँको काँधमा छन्।
खण्ड ७ — निष्कर्ष : गाउँको नजरमा ती खबरको मूल्य
'अहिले पनि यो ढिकीच्याउँ ! ढिकीच्याउँ !! एउटा खुट्टो उचालेर ढिकीमा उभिइरहेकै छ; घुर्र ! घुर्र !! जाँतामा टाउको अड्याएर निदाइरहेकै छ।' अनि निष्कर्ष — 'के गर्नु चुनावका घोषणापत्रहरू ? सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्तैन यो यिनीहरूलाई। के पढ्नु अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू ? दन्त्यकथाकै सिलसिला जोड्नुभन्दा बढी केही अर्थ छैन यसको पनि यिनीहरूलाई।' अर्थात् गाउँलेका लागि आश्वासनले भरिएका घोषणापत्र र दूरका अन्तरिक्ष यानका खबर कुनै काम लाग्दैनन्; उनीहरूलाई चाहिएको सडक, पानी, स्वास्थ्य र शिक्षा हो।
१५.४ मूल भाव र सन्देश
मूल भाव. नेपालको गाउँ गरिबी र पुरानोपनमा बाँचे पनि देशको आधार हो; उसका श्रम, सहकार्य र ज्ञान देशका लागि उपेक्षित सम्पत्ति हुन्। सहरिया पत्रपत्रिका र नीतिनिर्माताले गाउँको वास्तविकता बिर्सिएका छन्।
सन्देश. (१) देशको विकास गाउँको उत्थानबिना सम्भव छैन। (२) सहर र गाउँ बीचको खाडल पुर्नुपर्छ। (३) चुनावका घोषणापत्र र ठुला कुरा होइन, गाउँमा काम पुग्ने ठोस काम चाहिन्छ। (४) गाउँको श्रम र लोकसंस्कृतिको सम्मान गर्नुपर्छ।
१५.५ कविताका कलात्मक पक्ष
| पक्ष | उदाहरण |
|---|---|
| उपमा | 'बुढीका थोते दाँतहरू झैँ', 'अङ्गुरका झुप्पाहरू कै भाँतिमा' |
| बिम्ब | पराले र ढुङ्गे छानाको टोपी लगाएका घर; मजेत्रोमा बाँधिएको नानी; ढिकीमा उभिएको लङ्गडो खुट्टा |
| अनुकरणात्मक शब्द | ढिकीच्याउँ, घुर्र, पट्याँस |
| रूपक | 'नाङ्लो भएर यो अहिले पनि कनिका निफनिरहेकै छ' — गाउँ नै नाङ्लो |
| व्यङ्ग्य | 'प्रिय सम्पादक !', 'सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्तैन' |
| प्रतीक | ढिकी — श्रम र पिछडिएको अवस्था; जाँतो — दैनिक जीवन; सगरमाथा — राष्ट्रको गौरव |
| लोकजीवन | जन्त, पर्म, धामी, माइली, भाकल, कुलो, चपरी, दुवाली |
| सम्बोधन शैली | कविले सम्पादकसँग कुरा गरेझैँ लेखेका छन् — पाठक र कविबीच सीधा सम्बन्ध |
| भाषा | लोकबोलीका शब्दको प्रयोग, छोटा-लामा पङ्क्ति, साङ्गीतिक ध्वनि |
१५.६ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| थोते | दाँत पूरै वा खण्ड रूपमा नभएको |
| भाँति | कामको तौरतरिका, किसिम |
| उग्राउनु | गाईभैँसी आदिले निलिसकेको घाँस फेरि मुखमा ल्याएर चपाउनु |
| अर्जाप्नु | हलाको हतियारमा साँध लगाउनु, घारिलो पार्नु |
| बालिग | बाल्यावस्था पार गरेको, उमेरदार |
| अन्तरिक्ष | पृथ्वी तथा ग्रह, नक्षत्र आदिबिचको खाली ठाउँ |
| ढिकीच्याउँ | ढिकी चलाउँदा आउने आवाज; खुट्टा खोच्याएर हिँड्ने अवस्था |
| ढिकी | मान्छेले खुट्टाले थिचेर कुट्ने काठको यन्त्र |
| कामयाब | सफलता प्राप्त भएको |
| चपरी | माछा मार्न वा जाल थाप्न खोलाको साँघुरो मुहानमा गाडिने छेका वा बार |
| दुवाली | दुबो, झार आदिसमेतको माटाको चोइलो (चपरीमा थुपारिएको) |
| भाकल | आफ्नो इच्छा सिद्ध होस् भनेर गरिने पूजा |
| घोषणापत्र | उद्देश्यप्रति सत्यता वा बचनबद्धता घोषित गर्ने पत्रविशेष |
| दन्त्यकथा | लोकले युगौँदेखि संरक्षित गर्दै आएका कथा |
| कनिका | चामलका टुक्रा; यहाँ तुच्छ वा महत्त्वहीन कुराको प्रतीक |
| मजेत्रो | महिलाले टाउकामा ओढ्ने एकसरो कपडा |
१५.७ पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- 'गाउँमाथि एउटा कविता' का कवि को हुन् ? [१]
- कविताले कसलाई सम्बोधन गरेको छ ? [१]
- गाउँमा समय कसले बताउँछ ? [१]
- गाउँले सगरमाथालाई कहाँ बोकेको छ ? [१]
- कविताको अन्त्यानुप्रास मिलेका कुनै एक जोडी शब्द लेख्नुहोस्। [१]
- 'ढिकीच्याउँ' कुन आवाज हो ? [१]
उत्तर
१. दिनेश अधिकारी।
२. सम्पादकलाई ('प्रिय सम्पादक !')।
३. घडीले होइन, कुखुराको भालेले।
४. आफ्नो काँधमा।
५. यता — उता (दलबिरेको — हिरेको, बसाउनुपर्छ — नचाउनुपर्छ पनि)।
६. ढिकी चलाउँदा आउने आवाज।
छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- कवितामा गाउँका मानिसले कस्तो पेसा-व्यवसाय अपनाएका छन् ? [२]
- कवितांशमा केटाकेटी र तन्नेरीले के के काम गर्ने उल्लेख छ ? [२]
- कविताले सम्पादकलाई कसरी सचेत गराएको छ ? [२]
- कवितामा आएका कुनै चारओटा लोकजीवनका शब्द र अर्थ लेख्नुहोस्। [२]
उत्तर
७. कृषि र पशुपालन — खेत जोत्ने, गोठमा घाँस हाल्ने, बाली लगाउने, भित्र्याउने, कोदालो चलाउने, भकारो सोहोर्ने, कुलो लगाउने; साथै धामी, माइली, मेलापात, ढिकी-जाँतोको काम।
८. केटाकेटीले गोठमा वस्तुभाउलाई घाँसपात हाल्ने र तन्नेरीले खेतमा गोरु नारेर जोत्ने काम गर्छन्।
९. कविले सम्पादकलाई गाउँको वास्तविक अवस्था बिर्सेर बम वर्षा, बालिग मताधिकार, साहित्यिक आन्दोलन, अन्तरिक्ष यान जस्ता ठुला खबर मात्र छाप्ने काममा प्रश्न गरेका छन्। सगरमाथा बोकेको र नागरिकता बाँड्ने देशको जन्मदाता गाउँ नै हो भनेर उनले सम्पादकलाई गाउँ बुझ्न सचेत गराएका छन्।
१०. पर्म — आलोपालो गरी अर्काको काम गरिदिने चलन; भाकल — इच्छा पूरा होस् भनी गरिने पूजा; मजेत्रो — महिलाले ओढ्ने कपडा; कुलो — सिँचाइको सानो नहर।
व्याख्या (४ अङ्क)
- व्याख्या गर्नुहोस् : [४]
(क) तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ ! (ख) जहाँको चपरी त्यहीँको दुवाली, मरेर के लानु छ !
नमुना उत्तर
(क) यो पङ्क्ति 'प्रिय सम्पादक !' लाई सम्बोधन गरिएको अंश हो। कविको भनाइ छ — तपाईं सगरमाथाको नामले देशको गौरव गर्नुहुन्छ, तर त्यो सगरमाथा गाउँकै काँधमा उभिएको छ। हिमालको काखमा पाखा-पखेरा, बारी र बस्ती छन्; ती नहुँदा सगरमाथा हुँदैन र देशको पहिचान पनि हुँदैन। यहाँ 'काँधमा बोकेर' भन्नाले गाउँले जनता नै राष्ट्रको भार बोक्ने आधार हुन् भन्ने सङ्केत दिएका छन्। यस पङ्क्तिले गाउँप्रतिको उपेक्षा र योगदान दुवैलाई उजागर गर्छ। (ख) यो उखानजस्तो पङ्क्ति जिम्दार बुढाको मृत्युपछिको टिप्पणी हो। जहाँको चपरी त्यहीँ रहने, दुवाली त्यहीँ रहने — मर्दा मान्छेले आफ्ना साधन र सम्पत्ति केही पनि लैजान सक्दैन भन्ने अर्थ हो। यसले गाउँको जीवनदर्शन देखाउँछ — सम्पत्तिको धेरै मोह गर्नुहुँदैन, किनकि मृत्युपछि सबै यहीँ रहन्छ।
पाठगत बोध (५ अङ्क)
- 'गाउँमाथि एउटा कविता' कविताले समेटेको मुख्य विषयवस्तु के हो ? [५]
नमुना उत्तर
यो कविताले नेपालका गाउँको जीवन, श्रम र उपेक्षित योगदान समेटेको छ। कविले गाउँको पुरानो रूप, अन्धविश्वास, भालेले समय बताउने चलन, ढिकी-जाँतोको कष्ट र जन्त-पर्मको सामूहिक जीवन चित्रण गरेका छन्। साथै गाउँ गरिब भए पनि आफ्ना सीप, ज्ञान र सहकार्यले समृद्ध छ भनेका छन्। कविताको अर्को पाटो हो — सम्पादक र सहरिया समाजले बम वर्षा, मताधिकार र अन्तरिक्ष यानका कुरा छाप्ने तर गाउँको वास्तविकता नदेख्ने प्रवृत्तिमाथि व्यङ्ग्य। यसरी कविताको विषयवस्तु गाउँको यथार्थ चित्रण र सहरमाथिको प्रश्न दुवै हो।
- यस कविताले नेपाली समाजमा कस्तो सन्देश प्रवाह गर्न खोजेको छ, चर्चा गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
कविताले गाउँ देशको मेरुदण्ड हो भन्ने सन्देश दिन्छ। सगरमाथा बोकेको र नागरिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने देशको जन्मदाता गाउँ नै हो भन्ने भनाइले गाउँको योगदान स्मरण गराउँछ। कविताले नेतृत्व र सञ्चारजगत्लाई चेताएको छ — तिमीले गाउँको वास्तविक आवश्यकतालाई बिर्सिएर ठुला कुराको मात्र चर्चा गर्नु हुँदैन। 'चुनावका घोषणापत्र सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्तैन' भन्नुले आश्वासनभन्दा काम चाहिन्छ भन्ने बताउँछ। साथै गाउँको श्रम, एकता र सामूहिकताको मूल्य बुझ्न र सहर-गाउँको खाडल पुर्न यसले सन्देश दिन्छ।
- 'गाउँमाथि एउटा कविता' को आधार लिई गाउँघरको जीवनस्तर माथि उठाउन कसरी सम्भव होला, कल्पना गरी लेख्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
गाउँघरको जीवनस्तर माथि उठाउन पहिले श्रमलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्नुपर्छ। ढिकी-जाँतोको ठाउँमा बिजुलीले चल्ने सानो मिल, सिँचाइका लागि कुलोको पक्की निर्माण र कृषि उपजलाई बजारसम्म पुर्याउने सडक चाहिन्छ। दोस्रो, स्वास्थ्य चौकी र विद्यालयको सुविधा गाउँमै पुर्याएर अन्धविश्वासलाई विज्ञानले विस्थापित गर्नुपर्छ। तेस्रो, महिलाको श्रमलाई सहज बनाउन खानेपानी, गोठेमल र बायोग्यास जस्ता सुविधा दिनुपर्छ। चौथो, स्थानीय सीप र उत्पादनलाई पहिचान र मूल्य दिनुपर्छ। यी सबै गर्दा गाउँको एकता र श्रमशीलता जोगिँदै जीवनस्तर माथि उठ्छ।
१५.८ पाठमा आधारित व्याकरण
१५.८.१ युग्म शब्द
युग्म शब्द भनेका दुईओटा अर्थ मिल्ने, विपरीत अर्थ दिने वा एकअर्काका पूरक हुने शब्द जोडिएर बनेको एउटै अर्थ दिने शब्द हुन्। यिनमा सामान्यतया दुवै शब्द स्वतन्त्र हुन्छन्, वा एउटा शब्द लयका लागि जोडिएको हुन्छ।
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| समानार्थी | दुवै शब्दको अर्थ मिल्ने | हारगुहार, चाडबाड (चाड + वाड), साथीभाइ, छरछिमेकी |
| विपरीतार्थी | विपरीत अर्थका शब्द | सुखदुःख, दिनरात, राम्रोनराम्रो |
| पूरक | एकअर्काका सहयोगी | नुहाइधुवाइ, खानपान, भेटघाट |
| लयात्मक (निरर्थक अंशसहित) | एक अंशले अर्थ दिने, अर्को लयका लागि | छिटोछरितो, सानोतिनो, सोचविचार |
अनुच्छेद. हामीलाई आकस्मिक आपतविपत् पर्दा छिटोछरितो गरी छरछिमेकीको सरसहयोग लिन हारगुहारसमेत गर्नुपर्छ। गाउँठाउँ र सहरबजारमा जहाँ रहे पनि सानोतिनो कुरामा एकआपसमा झैझगडा गरेर एकअर्कालाई दोष लगाउने काम गर्नुहुँदैन। चाडवाड र मेलापर्व जस्ता मौकामा साथीभाइसँग भेटघाट गर्नु अनि मेलमिलाप गर्दै रमाइलो गर्नुपर्छ।
उत्तर. आपत्विपत्, छिटोछरितो, छरछिमेकी, सरसहयोग, हारगुहार, गाउँठाउँ, सहरबजार, सानोतिनो, चाडवाड, साथीभाइ, भेटघाट, मेलमिलाप।
छिटोछरितो, हाँसखेल, गाह्रोसाह्रो, पानीपँधेरो, नुहाइधुवाइ, सफासुग्घर, साथीसङ्गी, कुराकानी, हित्तचित्त, सोचविचार — प्रयोग गरी अनुच्छेद:
नमुना. शान्ता छिटोछरितो काम गर्छिन्। उनी हाँसखेल गर्न पनि रुचाउँछिन्। गाह्रोसाह्रो पर्दा उनले अरूलाई सघाउँछिन्। आज बिहानै उनी पानीपँधेरोमा गइन् र त्यहीँ नुहाइधुवाइ गरिन्। उनी सफासुग्घर बस्न मन पराउँछिन्। उनका साथीसङ्गी पनि पानी भर्न आइपुगे। उनीहरू कुराकानी गर्दै हित्तचित्त मिलेका साथी भएर मनका कुरा खोल्न थाले। दिउँसो के गर्ने भन्ने सोचविचार गर्दै शान्ता घर फर्किइन्।
१५.८.२ शब्दको प्रयोग — पाठका ग्रामीण शब्द
| शब्द | अर्थ | वाक्य |
|---|---|---|
| कनिका | चामलका टुक्रा | साना भाइले कनिका टिपेर परेवालाई खुवायो। |
| मेलापात | आलोपालो गरी सामूहिक रूपमा गरिने काम | रोपाइँमा गाउँभरि मेलापात गरेर काम सकियो। |
| कोदालो | माटो खन्ने औजार | बाजेले बिहानैदेखि कोदालो चलाउनुभयो। |
| अगेनो | चुलोको वरिपरि बनाइने आगो ताप्ने ठाउँ | जाडोमा हामी अगेनोको वरिपरि बसेर गफ गर्थ्यौँ। |
| भकारो | गाईभैँसी आदिको मल, गोबरको थाप्रो (अन्न राख्ने 'भकारी' भिन्न शब्द हो) | बिहानै छोराले भकारो सोहोरेर गोठ सफा गर्यो। |
| अनौ | हलोको मुठ | माल्दाइले अनौ समाएर खेत जोत्नुभयो। |
| जाँतो | अन्न पिस्ने ढुङ्गाको औजार | आमाले बिहानै जाँतोमा दाल पिस्नुभयो। |
| गोठ | गाईगोरु बाँधिने घर | गोठमा बाच्छो कराउँदै थियो। |
१५.८.३ पदक्रम — व्याकरणिक र आलङ्कारिक
वाक्यमा शब्द राख्ने क्रमलाई पदक्रम भनिन्छ।
व्याकरणिक पदक्रम — नेपालीको सामान्य क्रम: कर्ता → कर्म (पूरक/ विशेषण) → क्रिया। जस्तै: 'रामले किताब पढ्यो।' आलङ्कारिक पदक्रम — भाव, लय वा जोडका लागि सामान्य क्रम बदलेर अर्कै क्रममा राखिएको वाक्य। जस्तै: 'पढ्यो किताब रामले।' कविता, गीत, भाषणमा यस्तो क्रम प्रशस्त पाइन्छ।
| आलङ्कारिक (कविता) | व्याकरणिक |
|---|---|
| फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ तपाईं ? | तपाईं फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ ? |
| विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ गाउँमा | गाउँमा विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ |
| न चुनावले रोक्छ यसलाई | चुनावले यसलाई रोक्दैन |
| एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा | सम्पूर्ण गाउँमा एउटै इनार छ |
| निस्कन तयार छे जो कुनै पनि आमा | जुनसुकै आमा निस्कन तयार छे |
| सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्तैन यो यिनीहरूलाई | यो यिनीहरूलाई सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्तैन (यिनीहरूका लागि यो घोषणापत्र कागजभन्दा बढी काम लाग्दैन) |
| दन्त्यकथाकै सिलसिला जोड्नुभन्दा बढी केही अर्थ छैन यसको पनि यिनीहरूलाई | यिनीहरूलाई यसको पनि दन्त्यकथाकै सिलसिला जोड्नुभन्दा बढी केही अर्थ छैन |
अनुच्छेद. काला बादलले नपाएको दुःख पाउने गरी फस्यो रने नराम्रोसँग। श्रीमतीले ढिकीच्याउँको कुरा नभनेको भए पनि हुन्थ्यो। रने नरिसाएको भए पनि हुन्थ्यो। रनेले ढिकीच्याउँ किरालाई नमारेको भए पनि हुन्थ्यो। नखाएको विष लाग्यो धनेका जिन्दगीमा। कोही पनि नपरोस् यस्तो परिवन्दमा बरु !
| व्याकरणिक | आलङ्कारिक |
|---|---|
| श्रीमतीले ढिकीच्याउँको कुरा नभनेको भए पनि हुन्थ्यो। | काला बादलले नपाएको दुःख पाउने गरी फस्यो रने नराम्रोसँग। |
| रने नरिसाएको भए पनि हुन्थ्यो। | नखाएको विष लाग्यो धनेका जिन्दगीमा। |
| रनेले ढिकीच्याउँ किरालाई नमारेको भए पनि हुन्थ्यो। | कोही पनि नपरोस् यस्तो परिवन्दमा बरु ! |
वाक्य पढेर क्रिया कहाँ छ हेर्नुहोस्। नेपाली सामान्य वाक्यमा क्रिया अन्त्यमा हुन्छ ('उसले किताब पढ्यो')। क्रिया बिचमै वा सुरुमै आए, अथवा कर्ता क्रियापछि गए, त्यो वाक्य आलङ्कारिक हुन सक्छ।
१५.८.४ पञ्चम वर्ण र शिरबिन्दु
नेपाली लेखनमा ङ्, ञ्, ण्, न्, म् लाई पञ्चम वर्ण भनिन्छ। यी वर्ण आफ्नै वर्गको अक्षरअघि आउँछन्।
| वर्गका अक्षरअघि | पञ्चम वर्ण | उदाहरण |
|---|---|---|
| क, ख, ग, घ अघि | ङ | मङ्गल, सङ्गीत, अङ्क, शङ्का, गङ्गा |
| च, छ, ज, झ अघि | ञ | व्यञ्जन, सञ्चार, पञ्चायत, अञ्जली, सञ्जय |
| ट, ठ, ड, ढ अघि | ण | पण्डित, घण्टा, कण्ठ, दण्ड, खण्ड |
| त, थ, द, ध अघि | न | सन्तोष, पन्थ, अन्दाज, बन्धन, चन्दन |
| प, फ, ब, भ अघि | म | स्तम्भ, सम्बन्ध, कम्बल, पम्फा, आरम्भ |
| य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ज्ञ अघि | शिरबिन्दु (ं) | संरक्षण, संयोग, संलग्न, संवाद, संशय, संसार, संहिता |
अशुद्ध. पंकज, शंकर, संजय, साञ्चित, कंटकनाथ, पोँडित, संतोष, पंफा, खेलकुद प्रतियोगिताबारे छलफल गर्दै थिए। त्यसै बेला सम्योग, सम्रचना, सम्लग्न, सम्शय, संहिता आए। उनीहरूले सम्वाद गर्न थाले।
शुद्ध. पङ्कज, शङ्कर, सञ्जय, सञ्चित, कण्टकनाथ, पण्डित, सन्तोष, पम्फा खेलकुद प्रतियोगिताबारे छलफल गर्दै थिए। त्यसै बेला संयोग, संरचना, संलग्न, संशय, संहिता आए। उनीहरूले संवाद गर्न थाले।
'सम्योग' होइन 'संयोग'; 'सम्बाद' होइन 'संवाद' — कारण 'य', 'व' जस्ता वर्णअघि पञ्चम वर्ण होइन, शिरबिन्दु लाग्छ। उल्टोतर्फ 'पंडित' होइन 'पण्डित', 'संतोष' होइन 'सन्तोष' — किनभने ट-वर्ग र त-वर्गअघि क्रमशः ण र न आउँछन्।
१५.९ बोध अभ्यास — सदाचार र छठ पर्व
१५.९.१ सदाचारको अनुच्छेदबाट प्रश्नोत्तर
पाठ्यपुस्तकको अभ्यास ११ मा सदाचारबारे अनुच्छेद दिइएको छ। यसले भन्छ — हरेक धर्मले शुद्ध आचार वा सदाचारलाई परम धर्म मानेको छ; सदाचारले मानिसलाई नैतिकताको मार्गमा लैजान्छ; सदाचारका लागि शरीर र मन दुवै पवित्र हुनुपर्छ; सत्य र मधुर वचन, ठुलालाई आदर, सानालाई स्नेह, अरूको भलाइ र आफ्नो कर्म र पेसाप्रति निष्ठा आवश्यक छन्। संस्कृतको भनाइअनुसार विद्यार्थीका पाँच लक्षण छन् — काक चेष्टा (काग जस्तो चनाखो), बको ध्यानम् (बकुल्ला जस्तो एकाग्रता), श्वान निद्रा (कुकुरजस्तो सचेत निद्रा), अल्पाहारी (थोरै खाने) र गृहत्यागी (पढ्नका लागि घरभन्दा टाढा रहने)।
उत्तर
(अ) सदाचारलाई किन परम धर्म भनिएको हो ? हरेक धर्मले शुद्ध आचारलाई सर्वोच्च ठानेको छ र सदाचारले मानिसलाई नैतिक मार्गमा अगाडि बढाउँछ। (आ) सदाचारका नियम. सत्य र मधुर वचन बोल्ने; उमेरले ठुलालाई आदर र सानालाई स्नेह गर्ने; अरूको भलाइ चिताउने; कसैको कुभलो नसोच्ने; कर्म र पेसाप्रति निष्ठावान् हुने। (इ) सदाचारका लागि शरीर र मन दुवै पवित्र हुनुपर्छ। (ई) विद्यार्थीका पञ्च लक्षण. काक चेष्टा, बको ध्यानम्, श्वान निद्रा, अल्पाहारी, गृहत्यागी। भाषिक संरचना (इ). पञ्चम वर्ण प्रयोग भएका दुईओटा शब्द — सम्पन्नता (म्प मा 'म्'), सन्तुलित (न्त मा 'न्')।
१५.९.२ छठ पर्वको अनुच्छेद र अभिनय
छठ पर्व तराईमा विशेष रूपमा मनाइने राष्ट्रिय पर्व हो। एउटै पोखरी वा जलाशयको किनारमा सयौँ श्रद्धालुले सूर्यको पूजा गर्ने चलन जातीय समन्वय र सद्भावको ज्वलन्त उदाहरण हो। अहिले यस पर्वमा तराईका साथै अरू समुदायका श्रद्धालु पनि सहभागी हुन्छन्।
सुनिता (पहाडी छिमेकी) : नमस्ते मीनादिदी ! छठको तयारी कस्तो छ ? मीना (तराईकी छिमेकी) : नमस्ते सुनिता ! तयारी भइरहेको छ। भोलि बिहान पोखरीको घाटमा जाँदै छौँ। तिमी पनि आऊ न । सुनिता : हुन्छ दिदी, म पनि जान्छु। मेरा आमालाई पनि लिएर आउँछु। मीना : धेरै खुसी लाग्यो। प्रसाद लिएर जानू है। सुनिता : हुन्छ दिदी। तपाईंहरूसँग मिलेर पर्व मनाउँदा हामी सबै एकै परिवारजस्ता लाग्छौँ।
१५.१० रचना र परियोजना कार्य
- 'मानव' शीर्षकको कविता. चारदेखि आठ पङ्क्तिको मुक्त कविता लेख्नुहोस्।
मानव
मान्छे हुनु भनेको आफ्नो मात्र पेट भर्नु होइन, भोकाएको छिमेकीलाई आफ्नो भागबाट एक गाँस दिनु हो। आँखाले देखेको दुःख हृदयले नबुझे के काम ? मान्छेको सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति अर्काको पीडामा ऊ जति रुन्छ — त्यही हो।
-
बालकविताको भाव. पुस्तकालयबाट एउटा बालकविता खोजेर त्यसको मूल भाव कक्षामा प्रस्तुत गर्दा शीर्षक, कवि, कविताको सार र दिएको सन्देश — चारओटा कुरा समेटेर सुनाउनुहोस्।
-
आगामी पाँच वर्षपछि तपाईंको गाउँ वा टोलमा के के परिवर्तन आउलान् ? अनुमान गर्दा बाटो, पानी, बिजुली, इन्टरनेट, विद्यालय र स्वास्थ्य सेवाजस्ता क्षेत्रमा अहिलेको अवस्था र सम्भावित परिवर्तन दुवै उल्लेख गर्नुहोस्।
१५.११ सुनाइ — सामाजिकीकरण
सुनाइ पाठ १५ सामाजिकीकरणबारे छ। मानिस सामाजिक प्राणी हो; सामाजिक गुणबिना मानव जीवन अर्थहीन हुन्छ। जन्मदेखि नै सामाजिक गुण विकास भएका हुँदैनन्, शिक्षाले मानवलाई सामाजिक प्राणी बनाउँछ र यसका लागि मानवबिचको पारस्परिक सहयोग जरुरी हुन्छ। समाजले चाहेको व्यवहार, स्वीकार गरेका मूल्य र प्रचलित सिद्धान्त आत्मसात् गर्न नसके व्यक्तिलाई समाजमा मिलेर बाँच्न मुस्किल हुन्छ। व्यक्तिले अनिवार्य रूपमा गर्ने यही सिकाइको प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो समाजमा के स्थान हो र अरूसँग कसरी व्यवहार गर्ने भन्ने सिकाउँछ; त्यसैले व्यक्तित्व विकासमा सामाजिकीकरणको अहम् भूमिका हुन्छ।
पुस्तकका प्रश्नको उत्तर
बहुविकल्प. (क) मानिसमा सामाजिक गुण कहिलेदेखि विकास हुन्छन् ? — बाल्यावस्थादेखि (जन्मदेखि नै भइसकेका हुँदैनन्)। (ख) योग्य नागरिक हुन कस्ता कुरासँग परिचित हुनुपर्छ ? — सामाजिक मूल्य र आदर्श। (ग) सामाजिकीकरणबाट बालबालिकाको कस्तो क्षमता विकास हुन्छ ? — व्यक्तित्व विकास। (घ) मानिस कस्तो प्राणी हो ? — सामाजिक। प्रश्न २. सामाजिकीकरणबाट व्यक्तिले समाजमा आफ्नो स्थान र अरूसँगको व्यवहार सिक्छ; समाजका मूल्यमान्यता, विश्वास र आदर्श सिक्छ; समाजमा मिलेर बाँच्न सक्ने बन्छ; र उसको व्यक्तित्वको विकास हुन्छ।
पाठको सार
- 'गाउँमाथि एउटा कविता' दिनेश अधिकारीको मुक्त छन्दको कविता हो; गाउँको रूप, दैनिकी, श्रम र उपेक्षित योगदान यसका विषय हुन्।
- 'प्रिय सम्पादक !' भनी सम्बोधन गरेर कविले सहरिया सञ्चार र नीतिलाई प्रश्न गरेका छन्।
- बिम्ब — थोते दाँतजस्ता घर, ढिकी, जाँतो, नाङ्लो; अनुकरणात्मक ध्वनि — ढिकीच्याउँ, घुर्र, पट्याँस।
- 'सगरमाथालाई काँधमा बोकेको गाउँ' र 'नागरिकता बाँड्ने देशको जन्मदाता गाउँ' भन्ने पङ्क्ति कविताका मर्मस्पर्शी अंश हुन्।
- युग्म शब्द एकै अर्थ दिन्छन् (छिटोछरितो, हारगुहार, मेलमिलाप)।
- पदक्रम दुई थरी — व्याकरणिक र आलङ्कारिक; कवितामा आलङ्कारिक क्रम प्रशस्त हुन्छ।
- पञ्चम वर्ण आफ्नो वर्गको अक्षरअघि र शिरबिन्दु य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ज्ञ अघि आउँछ।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- कविताले गाउँका घरलाई कसको दाँतसँग तुलना गरेको छ ? [१]
- 'दन्त्यकथा' भनेको के हो ? [१]
- 'सन्तोष' शब्दमा कुन पञ्चम वर्ण छ ? [१]
- 'आलङ्कारिक पदक्रम' भनेको के हो ? [१]
- कविताको सबैभन्दा छोटो पङ्क्तिमा कतिओटा शब्द छन् ? [१]
उत्तर
१. पाको (फुलेकी) बुढीका थोते दाँतसँग।
२. लोकले युगौँदेखि सुनाउँदै आएका कथा।
३. न् (त-वर्गअघि)।
४. भाव वा लयका लागि सामान्य क्रम बदलिएको पदक्रम।
५. एउटा शब्द (जस्तै 'पट्याँस !')।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ र ४ अङ्क)
- 'चुनावका घोषणापत्र सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्तैन' भन्नुको तात्पर्य के हो ? [२]
- 'गाउँ' र 'ठाउँ' जस्ता युग्म शब्द प्रयोग गरी चारओटा वाक्य बनाउनुहोस्। [२]
- कविताका आधारमा गाउँका मानिसको जीवनशैलीको वर्णन गर्नुहोस्। [४]
उत्तर
६. गाउँलेले नेताका चुनावी घोषणापत्रमा विश्वास गुमाएका छन्; आश्वासन दिए पनि काम नगर्ने भएकाले ती कागजका टुक्रा जस्तै महत्त्वहीन ठहरिएका छन्।
७. गाउँठाउँमा चाडवाडमा मेलापात चल्छ। सहरबजार पुग्न गाउँलेले घण्टौँ हिँड्नुपर्छ। साथीभाइसँग भेटघाट गर्दा सुख पाइन्छ। छरछिमेकीसँग मेलमिलाप गरेर बस्नुपर्छ।
८. कविताअनुसार गाउँका मानिस बिहानै छिमेकीको अगेनाबाट आगो ओसारेर दिन सुरु गर्छन्। केटाकेटी गोठमा, तन्नेरी खेतमा, आमा मजेत्रोमा छोरो बाँधेर मेलापातमा हिँड्छन्। उनीहरू धामी बसाउने, भाकल चढाउने, जन्त जाने, पर्म गर्ने जस्ता सामाजिक काममा सक्रिय छन्। सम्पूर्ण गाउँको एउटै इनार छ र पानीको गुनासो छैन — यो एकता हो। समय भालेले बताउँछ र विज्ञान बारीको उब्जाउमा खोजिन्छ। ढिकी र जाँतो गाउँको दैनिकी हुन्; गरिब र पुरानो भए पनि गाउँ श्रमशील र स्वाभिमानी छ।
समीक्षात्मक प्रश्न (५ अङ्क)
- 'गाउँमाथि एउटा कविता' मा गाउँप्रति प्रेम र सहरप्रति व्यङ्ग्य कसरी देखिन्छ ? समीक्षा गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
कविताले गाउँलाई कमजोरीसहित स्वीकार गर्दै त्यसको श्रम र योगदानलाई गौरवका साथ उभ्याएको छ। गाउँप्रतिको प्रेम 'सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको गाउँ' र 'देशको जन्मदाता गाउँ' जस्ता पङ्क्तिमा देखिन्छ। कविले गाउँको एकता, सहकार्य र श्रमको कदर गरेका छन्। अर्कोतर्फ सहरिया सम्पादकको प्राथमिकतामाथि 'फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ' भन्ने व्यङ्ग्य छ — बम वर्षा, मताधिकार र अन्तरिक्ष यान सबै गाउँलेका लागि दन्त्यकथाजस्ता छन्। चुनावी घोषणापत्रलाई 'सिँगान पुछ्ने कागज' भन्नुले आश्वासन दिएर काम नगर्ने नेतृत्वमाथि कठोर प्रहार गर्छ। यसरी गाउँको स्वाभिमान र सहरको विमुखता आमनेसामने राखिएकाले कविता प्रभावशाली बनेको छ।
Practise more: Nepali question bank