Unit 2 · पाठ · 20 min read

घरझगडा - बदरीनाथ भट्टराई (कथा)

What the syllabus asks for 10

पाठको परिचय
लेखकको परिचय
कथाको सारांश
पात्र र विषयवस्तुको विश्लेषण
पाठबाट शब्दार्थ
टुक्का, उखान र अनुकरणात्मक शब्द
मुख्य भाव र सन्देश
भाषाशैली
पाठमा आधारित व्याकरण
रचना र लेखन — कथा लेखन

'घरझगडा' बदरीनाथ भट्टराईको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा लेखिएको कथा हो। यसमा गोर्खा दरबारभित्रको एउटा तनावपूर्ण घडी छ: रानी राजेन्द्रलक्ष्मी र देवर बहादुर शाहबिचको अविश्वास, र त्यही बेला बाहिरबाट गोरखामाथि आउँदै गरेको सङ्कट। कथा सानो छ, तर यसले ठुलो कुरा भन्छ — घर फुट्यो भने बाहिरको शत्रुले बाटो पाउँछ।

कथा अधिकांश स्वगत (आफैँसँग गरिएको कुरा) र छोटो संवादमा चलेको छ। त्यसैले यसमा घटनाभन्दा मनको द्वन्द्व, तर्क र शब्दको चोटपटक बढी छ। परीक्षामा कथाको सार, पात्रको तुलना र सन्देश सोधिन्छ, अनि भाषातर्फ टुक्का-उखान, कृदन्त र वर्णविन्यास आउँछ।

परीक्षाले खोज्ने कुरा

यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) टुक्का र उखानको अर्थ र वाक्यप्रयोग, (२) राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहको चारित्रिक तुलना, (३) कथाको मुख्य सन्देश (आपसी फुट पतनको चिह्न), (४) 'बाहिरी शत्रुलाई उद्यत' जस्ता भनाइको व्याख्या, (५) धातु, सकर्मक-अकर्मक क्रिया, कृदन्त र दीर्घ ईकारको वर्णविन्यास। चरित्र लेख्दा कथाको वाक्य जोडेर प्रमाण दिनुहोस्।

२.१ पाठको परिचय

कथाको कालखण्ड नेपाल एकीकरणको प्रारम्भिक चरणपछिको हो। पृथ्वीनारायण शाहपछि उनका छोरा प्रतापसिंह शाह राजा भए। प्रतापसिंहको मृत्युपछि सानै उमेरका रणबहादुर शाह राजा बने र रानी राजेन्द्रलक्ष्मी राज्यको संरक्षकको भूमिकामा उभिइन्। रणबहादुरका काका बहादुर शाहको पनि राज्यमा ठुलो हात थियो। यही दुई शक्तिबिचको तानातान कथाको पृष्ठभूमि हो।

विषय	विवरण
विधा	कथा (ऐतिहासिक, राजनीतिक)
लेखक	बदरीनाथ भट्टराई
मुख्य पात्र	राजेन्द्रलक्ष्मी, बहादुर शाह
उल्लिखित पात्र	राजा रणबहादुर शाह, दलजित शाह, भारदारहरू
स्थान	गोरखा दरबार (उल्लेख — बेतिया)
कथाको संरचना	दश अनुच्छेद
कथानकको शैली	स्वगत र छोटो संवाद

सन्-मिति सावधानीपूर्वक

कथा ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा लेखिएको भए पनि इतिहासको पाठ्यपुस्तक होइन। परीक्षामा मिति सोध्ने प्रश्न आउँदैन। जति ऐतिहासिक सन्दर्भ यहाँ लेखिएको छ, त्यो कथा बुझ्नकै लागि हो — उत्तरमा कथाभित्र भएका घटना र वाक्य नै प्रमाणका रूपमा लेख्नुहोस्।

photograph — **चित्र १.** राजा रणबहादुर शाह (सन् १७७५–१८०६) — कथाकी राजेन्द्रलक्ष्मी जसको रक्षाका लागि 'आगामा कुद्न र पानीमा हामफाल्न' तयार भएको बताउँछिन् स्रोत: Unknown author Unknown author / Wikimedia Commons (Public domain)

२.२ लेखकको परिचय

बदरीनाथ भट्टराई नेपाली कथाकारका रूपमा चिनिएका लेखक हुन्। 'घरझगडा' उनको ऐतिहासिक कथा हो, जसमा नेपालको इतिहासको एक नाजुक घडीलाई मानवीय मनोविज्ञानमार्फत हेरिएको छ।

उनको लेखनका तीन विशेषता यस कथाबाट देखिन्छन्:

इतिहासलाई कथाको भाषा दिनु — राजनीतिक घटनालाई घटनाको सूचीमा होइन, पात्रको मनभित्रबाट देखाउनु।
मुहावरा र उखानको प्रचुर प्रयोग — 'कानमा तेल हाल्नु', 'तेल घस्नु', 'भासमा फस्नु' जस्ता टुक्काले भाषा जीवन्त बनाउनु।
उपमा र रूपकको बुनोट — सिंहिनी, नागिनी, गरुडनी, गुलाफ र काँडाका बिम्बमार्फत पात्रको स्वभाव देखाउनु।

लेखकको जन्म-मृत्यु साल

पाठ्यपुस्तकले लेखकको जन्म-मृत्युको साल दिएको छैन। केही इन्टरनेट स्रोतले फरक-फरक साल लेखेका छन्, तर पाठ्यपुस्तकबाट पुष्टि हुँदैन। परीक्षामा लेखक परिचय सोधिए 'बदरीनाथ भट्टराई — ऐतिहासिक कथा लेख्ने नेपाली कथाकार' भन्ने जति मात्र लेख्नुहोस्।

२.३ कथाको सारांश

आफ्नै शब्दमा, घटनाक्रमअनुसार:

नजरबन्दबाट मुक्ति। धेरै कठिनाइपछि नजरबन्दबाट छुटेकी राजेन्द्रलक्ष्मी लामो सास फेरेर आफ्नै मनसँग बोल्छिन्। उनी भन्छिन् — दयाको फल उल्टो पाइयो। देवर बहादुर शाहलाई उनले हुनेसम्मको सहयोग गरिन्, तर त्यही देवर बाघ बने, बाज बने। तैपनि उनी डराउँदिनन्; किनकि न्यायको बाटो रोज्ने भारदार र विषको उपचार गर्ने वैद्यहरू उनीसँगै छन्।
आमा र रानी। आफ्नो बच्चामाथि अरूले जाइलाग्न खोज्दा कुनै सिंहिनी चुप लाग्दिन। छोरा रणबहादुरको रक्षाका लागि आगामा कुद्न र पानीमा हामफाल्न पनि उनी तयार छिन्। तीन वर्षअगाडि पति गुमाउँदा उनले सती गइनन्, यसलाई लिएर कतिले कुरा काटे, कतिले षड्यन्त्र पनि रचे, तर सन्तान र देशका लागि उनले पृथ्वीजस्तै क्षमा र स्थिरता देखाइन्।
विश्वासको घाउ। बेतियाबाट आएर बहादुर शाहले उनलाई सहयोग गरेका थिए, यो उनी मान्छिन्। तर त्यही बहादुर शाहले दलजित शाहसँग मिलेर अब शासनै खोस्न खोजे भन्ने उनको बुझाइ छ। बिष शुद्ध गरेपछि रसायन बन्छ भन्ने आशामा उनले प्रयत्न गरेकी थिइन्, तर त्यो असफल भयो। अन्तमा उनले बहादुर शाहलाई नजरबन्द गराइन्। बाहिरी शत्रुलाई टक्कर दिनुपर्ने बेला घरभित्र आगो बाल्नु ठीक होइन भन्ने उनलाई बोध छ।
आमने-सामने। राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई बोलाएर सोध्छिन् — मिलेर काम गर्ने शपथ कहाँ गयो ? सोझी भाउजूलाई छक्याउनु राजनीति हो ? उनी चेताउँछिन् — शक्ति नभए महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीलाई पनि कसैले पुज्ने थिएन; नारीलाई कमजोर ठान्नु उनीमाथिको भुल हो।
बहादुर शाहको जवाफ। बहादुर शाह एकछिन बाल्ल परेपछि भन्छन् — नारी सिर्जना र शक्ति हुन् भन्ने उनलाई थाहा छ। उज्यालोका लागि बालेको बत्तीले आगलागीको सम्भावना देखिएपछि देश बचाउन उपचार गर्नैपर्ने भयो। व्यक्तिगत विरोधले होइन, आपसी घात-प्रतिघातले मातृभूमिको भविष्य अँध्यारो देखिएकाले बाध्य भएर यो काम गरेको उनी बताउँछन्। भाउजूप्रति श्रद्धा छ; यदि अब छोड्नू भन्ने हुकुम भए उनी तयार छन्।
बेतियाको खबर। बहादुर शाह बेतिया पुगेको खबर राजेन्द्रलक्ष्मीको कानमा पर्छ। उनी आत्तिन्छिन्। अब तेल हालेर बस्ने बेला छैन। उनले बहादुर शाहको सकारात्मक भूमिकाको सम्झना गर्छिन् — तिनले बाहिर सभा सम्हाल्थे, उनले भित्र मिलाउँथिन्। 'देवर खराब होइनन्; मानवताको सीमा नाघेका भए त उहिल्यै सती जानुपर्ने भासमा फसाइदिन्थे।' कुरौटे चमेराहरूले नै दुईबिच वैमनस्य बढाएका हुन्।
घर फुटेपछि बाहिरको सङ्कट। त्यही बेला पर्वत, लमजुङ र तनहुँ मिलेर गोरखामाथि आक्रमण गर्न लागेको खबर आउँछ। पाल्पा पनि आफ्नो हातमा छैन। पूर्वतिर पनि उस्तै अवस्था। कथा यहीँ राजेन्द्रलक्ष्मीको प्रश्नमा सकिन्छ — 'अब गर्ने के ?'

घटनाक्रमको तालिका:

क्रम	घटना	कथाको भाग
१	नजरबन्दबाट मुक्ति	आरम्भ
२	मातृत्व र देशप्रति कर्तव्यको स्मरण	विकास
३	बहादुर शाहप्रतिको अविश्वास	विकास
४	बहादुर शाहसँग आमने-सामने	चरम
५	बहादुर शाहको जवाफ र बेतिया पुग्ने खबर	चरम
६	बहादुर शाहको योगदानको पुनर्स्मरण	समाधानको सङ्केत
७	चौबिसीको आक्रमणको खबर र 'अब के गर्ने ?'	खुला अन्त्य

**चित्र २.** दुई मुख्य पात्रको स्थान र सम्बन्ध। दुवैले राज्यको भलो चाहन्छन्; भिन्नता विश्वासमा पर्छ, नियतमा होइन।

२.४ पात्र र विषयवस्तुको विश्लेषण

राजेन्द्रलक्ष्मी — मुख्य पात्र

गुण	प्रमाण
आत्मविश्वासी	'नाग बनेर आए पनि यिनीसँग म डराउन्नँ'
स्वाभिमानी	नजरबन्दबाट मुक्त भएर पनि हरेस नखानु
मातृत्वले भरिएकी	छोराका लागि 'आगामा कुद्न र पानीमा हामफाल्न' तयार हुनु
धैर्यशील	पति गुमाएपछि सती नगई स्थिरता देखाउनु, कुराको आरोप सहनु
राजनीतिमा चलाख	भारदारको समर्थन कसरी लिने भन्ने बुझ्नु
न्यायप्रिय	बहादुर शाहको सकारात्मक भूमिका सम्झेर आफ्नो शङ्काको पुनर्विचार गर्नु
द्विविधामा परेकी	घरभित्रको झगडा र बाहिरी सङ्कटबीच के गर्ने भन्ने प्रश्नमा अडिनु

बहादुर शाह — सहायक तर निर्णायक पात्र

गुण	प्रमाण
सैद्धान्तिक	'व्यक्तिगत विरोधलाई अँगालेर यसो गरेको होइन'
राष्ट्रप्रति निष्ठावान्	'आपसी घात प्रतिघातले मातृभूमिको अँध्यारो भविष्य देखापर्दा बाध्य भएर'
विनयशील	'मुमाको मूर्ति सम्झेर हजुरमाथि मेरो श्रद्धा छ'
तयार र निर्लोभ	'छोड्नू भन्ने हुकुम भए अहिले नै तयार छु'
स्वतन्त्र विचारका	नायवी सेनाका निम्ति 'मरिमेट्ने गिद्ध' नहुनु

दुवै पात्रको तुलना

आधार	राजेन्द्रलक्ष्मी	बहादुर शाह
सम्बन्ध	रानी तथा भाउजू	देवर तथा काका
मुख्य चिन्ता	छोराको सिंहासन र आफ्नो स्थान	राज्यको स्थिरता र भविष्य
स्वभाव	तेजिली, आत्मसम्मानी	शान्त, कर्तव्यवादी
झगडाको कारण	शङ्का र असुरक्षा	राजकाजमा फरक दृष्टिकोण
अन्त्यमा	बाहिरी सङ्कटले आत्मबोध	बेतिया पुगेर कथाबाट बाहिरिनु

तुलनाको निष्कर्ष. दुवै पात्र खराब होइनन्। दुवै आफ्नो दृष्टिकोणले राज्यको भलो चाहन्छन्। तर शङ्काले उनीहरूलाई सहयोगीबाट प्रतिस्पर्धी बनाएको छ। यही विडम्बना कथाको प्राण हो — कमजोरी व्यक्तिमा होइन, विश्वासको अभावमा छ।

द्वन्द्व

कथामा दुई तहको द्वन्द्व छ:

बाह्य द्वन्द्व — राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहको सत्ता-संघर्ष; पर्वत, लमजुङ र तनहुँको सम्भावित आक्रमण।
आन्तरिक द्वन्द्व — राजेन्द्रलक्ष्मीको मनभित्र: आमा कि रानी, शङ्का कि सहयोग, सजाय कि क्षमा।

वातावरण

कथाको वातावरण तनाव, अनिश्चितता र अविश्वास को छ। नजरबन्द, षड्यन्त्र, बेतिया, आक्रमणको खबर र 'हमला' जस्ता शब्दले समयको राजनीतिक अस्थिरता देखाउँछन्।

**चित्र ३.** कथाका दुई तहका द्वन्द्व। बाहिरको सत्ता-संघर्ष र भित्रको मनोद्वन्द्व एकै बेला चल्छन्; दुवै समेटे उत्तरले पूरा अङ्क पाउँछ।

२.५ पाठबाट शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
अस्मान	धेरै माथिको ठाउँ, आकाश
शमन	कुनै बाधा, विकार आदिलाई शान्त पार्ने काम
नादानी	नासमझी, मूर्खता
वैमनस्य	शत्रुता, दुस्मनी
गेगर	मसिना ढुङ्गा वा खस्रो बालुवाका कण
पथ्य	खान योग्य हलुका खाना
खसम	श्रीमान्
ओडाहा	चिन्ता, व्यथा आदिबाट मनमा हुने जलन
व्याधा	सिकारी
कमलपित्त	कलेजोमा हुने एक रोग, जन्डिस
खुद	खास
श्रद्धा	मान्यजनप्रतिको आस्था, भक्तिभाव
पतिङ्गर	भुइँमा झरेका पात
चहक	प्रकाश, कान्ति
साँध	सिमाना
भास	भासिने वा गाडिने खालको हिलो वा फोको ठाउँ
हक	अधिकार, दाबी
हमला	आक्रमण, युद्ध

शब्दकोश प्रयोगका लागि दिइएका शब्द: पाताल (पृथ्वीभन्दा तलको लोक, नागलोक), टीका (निधारमा लगाइने चन्दन), अतीत (बितेको समय), किल्ला (रक्षाका लागि घेरिएको सुरक्षित ठाउँ), घनघोर (भयङ्कर), शपथ (वचनबद्धता, किरिया), अवतार (जन्म लिने काम), राँको (आगोको मुस्लो), हालत (अवस्था)।

२.६ टुक्का, उखान र अनुकरणात्मक शब्द

कथामा लेखकले टुक्का र उखान प्रशस्त प्रयोग गरेका छन्। यी पाठको भाषिक सौन्दर्य हुन्, र परीक्षामा वाक्यप्रयोग सोधिन्छ।

टुक्का

टुक्का	अर्थ	वाक्यप्रयोग
कानमा तेल हाल्नु	बेवास्ता गरेर चुप लाग्नु	अर्काको गलतलाई देखेर पनि कानमा तेल हालेर बस्नु हुँदैन।
आँखामा बिझाउनु	नराम्रो लाग्नु, ईर्ष्या हुनु	गाउँमा नयाँ घर बनाएपछि उनी छिमेकीको आँखामा बिझाए।
कम्मर कस्नु	कुनै काम गर्न तयार हुनु	विद्यार्थीहरूले सफाइ अभियानका लागि कम्मर कसे।
आगो खेलाउनु	जोखिमपूर्ण काम गर्नु	सुनसान ठाउँमा एक्लै रातमा हिँड्नु आगो खेलाउनु हो।
बाल्ल पर्नु	अक्क न बक्क हुनु	प्रश्न नपढेको कुरा आउँदा परीक्षार्थी बाल्ल परे।
तेल घस्नु	चाप्लुसी गर्नु	साहुको अगाडि तेल घसेर ऊ कामबाट जोगिन्छ।
भासमा फस्नु	सङ्कटमा पर्नु	लोभमा परेर उनी ठगीको भासमा फसे।
चोचोमोचो मिलाउनु	आफ्नो स्वार्थअनुसार मिलाउनु	केही मान्छे सधैँ आफ्नो फाइदा हेरेर चोचोमोचो मिलाउँछन्।

उखान

उखान	अर्थ
अकबरी सुनलाई कसी लाउनु पर्दैन	असल कुराको परीक्षण आवश्यक नपर्नु
इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान	जान्ने मान्छेका अगाडि कम बुझेकाले भनेका कुरा अप्रभावकारी हुनु
नाच्न नजान्ने आँगन टेढो	आफू कमजोर भएर पनि अरूलाई दोष दिनु
मेरो गोरुको बाह्रै टक्का	आफ्नो कुरामा जिद्दी गर्नु
अड्को पड्को तेलको धुप	अप्ठ्यारो पर्दा आफूसँग भएकै कुराले काम चलाउनु
हुने बिरुवाको चिल्लो पात	भविष्यमा राम्रो हुने लक्षण सानैदेखि देखिनु
जुन गोरुको सिङ छैन त्यसको नाम तिखे	नामअनुसारको काम नहुनु

वाक्यप्रयोगको उदाहरण. 'हुने बिरुवाको चिल्लो पात' — सानैदेखि मिहिनेत गर्ने साधनाले माध्यमिक शिक्षा परीक्षामा राम्रो नतिजा ल्याइन्; 'हुने बिरुवाको चिल्लो पात' भन्ने उखान उनीमा सार्थक भयो।

अनुकरणात्मक शब्द

आवाज, स्थिति वा क्रियाको नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेदमा आएका उदाहरण:

शब्द	कुन अर्थमा
लटरम्म	धेरै मात्रामा फल्नु
घ्याच्च	आवाजसाथ झट्टै रोकिनु
हस्याङफस्याङ	हतार र थकाइले सास फुल्नु
चिटिक्क	सफासुग्घर र सिङ्गारिएको
छक्क	आश्चर्यमा पर्नु
चटक्क	झट्टै, एकदमै छाडेर
गदगद	खुसीले भरिनु

२.७ मुख्य भाव र सन्देश

कथाको मूल भाव एउटै वाक्यमा: परिवार र शासनभित्रको आपसी फुट बाहिरी शत्रुलाई बल दिने कारण बन्छ; त्यसैले आपसी अविश्वास होइन, मिलेर सङ्कट सामना गर्नुपर्छ।

सन्देश	कथाको प्रमाण
आपसी फुट पतनको चिह्न हो	घरझगडाको बेला चौबिसीले गोरखामाथि हमला गर्न लाग्नु
शङ्काले सहयोगीलाई शत्रु बनाउँछ	राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहको सम्बन्ध
कुरौटेले दुस्मनी बढाउँछन्	'कुरौटे चमेरा' ले वैमनस्य बढाएको भनाइ
स्वार्थभन्दा देश ठुलो	बहादुर शाहको 'मातृभूमिको अँध्यारो भविष्य' भन्ने चिन्ता
नारी शक्ति हुन्	'शक्ति नभए महाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वतीलाई कसैले पुज्ने थिएन' भन्ने भनाइ

शीर्षकको सार्थकता. 'घरझगडा' शीर्षक दुईखाले अर्थमा सार्थक छ। पहिलो, कथाको मूल घटना राजपरिवारको घरभित्रको झगडा हो। दोस्रो, यो झगडा केवल घरको मात्र होइन, राज्यको भविष्यसँग जोडिएको छ। सानो शीर्षकभित्र ठुलो राजनीतिक सन्देश छ।

२.८ भाषाशैली

स्वगत शैली: पात्र आफैँसँग बोल्ने भएकाले मनको भित्री हलचल देखिन्छ।
उपमा-रूपकको प्रयोग: सिंहिनी (रक्षा गर्ने आमा), नागिनी र गरुडनी (शक्ति), गुलाफको बोट र काँडा (विश्वास र घाउ), हात्ती र डोरी (साना साधनले ठुलो शक्ति रोक्न नसक्ने)।
टुक्का र उखानको बहुलता: भाषा ग्रामीण र जीवन्त बनेको छ।
संवादको कसिलोपन: राजेन्द्रलक्ष्मीको प्रश्न र बहादुर शाहको जवाफ छोटा, तर तर्कपूर्ण छन्।
आलङ्कारिक भाषा: 'बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै सम्झन्छ' जस्ता वाक्यले शङ्कालु मनको चित्र बनाउँछन्।
संस्कृत शब्दको मिश्रण: शमन, अस्मान, व्याधा जस्ता तत्सम शब्दले दरबारी वातावरण बनाउँछन्।

२.९ पाठमा आधारित व्याकरण

(क) धातु र क्रियापद

धातु भनेको क्रियापदको मूल रूप हो, जसमा काल, पक्ष र भावका प्रत्यय लगाएर क्रियापद बनाइन्छ। जस्तै 'गर्छ', 'गरे', 'गर्ने' मा मूल अंश गर् हो।

क्रियापद	धातु
किने	किन्
निस्के	निस्क्
गए	जा
गरे	गर्
पढिन्	पढ्
रमाए	रमा
गर्छ	गर्
मानिन्छ	मान्

रूपायन — एउटै धातुबाट अनेक रूप:

धातु	वर्तमान	भूत	भविष्यत्	सम्भावना	अपूर्ण भूत	पूर्ण भूत	अभ्यस्त भूत	अज्ञात भूत	आज्ञा
लेख्	लेख्छ	लेख्यो	लेख्ने छ	लेख्ला	लेख्दै थियो	लेखेको थियो	लेख्थ्यो	लेखेछ	लेखोस्
उठ्	उठ्छ	उठ्यो	उठ्ने छ	उठ्ला	उठ्दै थियो	उठेको थियो	उठ्थ्यो	उठेछ	उठोस्
दि	दिन्छ	दियो	दिने छ	दिएला	दिँदै थियो	दिएको थियो	दिन्थ्यो	दिएछ	दिओस्
समाउ	समाउँछ	समायो	समाउने छ	समाउला	समाउँदै थियो	समाएको थियो	समाउँथ्यो	समाएछ	समाओस्

(ख) सकर्मक र अकर्मक क्रिया

सकर्मक क्रिया: जसको काम गर्न कर्म चाहिन्छ। 'के?' वा 'कसलाई?' भनेर सोध्दा उत्तर आउँछ। — हरिले किताब किने। (किन् — सकर्मक)
अकर्मक क्रिया: कर्मको आवश्यकता पर्दैन; 'के?' सोध्दा उत्तर आउँदैन। — उनी निस्के। (निस्क् — अकर्मक)

वाक्य	क्रियापद	धातु	प्रकार	जाँच
उमाले किताब किनिन्।	किनिन्	किन्	सकर्मक	किताब (कर्म) छ
हरि घर गए।	गए	जा	अकर्मक	'के गए?' भन्न मिल्दैन
उनले राम्रो काम गरे।	गरे	गर्	सकर्मक	काम (कर्म) छ
उमा र हरि रमाए।	रमाए	रमा	अकर्मक	कर्म चाहिएन

सकर्मक कि अकर्मक — दुई प्रश्न

क्रियापदअघि 'के ?' वा 'कसलाई ?' सोध्नुहोस्। उत्तर आयो भने सकर्मक, आएन भने अकर्मक। 'ऊ हाँस्यो' मा 'के हाँस्यो ?' भन्न मिल्दैन — अकर्मक। 'ऊले गीत गायो' मा 'के गायो ?' — गीत; सकर्मक।

(ग) कृदन्त

कृदन्त भनेको धातुमा कृत् प्रत्यय लागेर बनेको शब्द हो। यसले नाम, विशेषण वा क्रियायोगीको काम गर्छ।

कृदन्त शब्द	धातु	प्रत्यय	कृदन्तको प्रकार
किनेको	किन्	एको	विशेषण
निस्केर	निस्क्	एर	क्रियायोगी
जाँदै	जा	दै	क्रियायोगी
गरेको	गर्	एको	विशेषण
देखेर	देख्	एर	क्रियायोगी
पढ्ने	पढ्	ने	विशेषण
पढाइ	पढ्	आइ	नाम
लेखक	लेख्	अक	नाम

कथाबाट उदाहरण. 'काँडा झरेको गुलाफको बोट' मा 'झरेको' (झर् + एको) कृदन्त हो। 'थुनुवा कैदी जस्तो भएर बस्नुपर्दा' मा 'भएर' (हु + एर) कृदन्त हो।

(घ) दीर्घ ईकारको वर्णविन्यास

शब्दको सुरु, बिच र अन्त्यमा दीर्घ ईकार भएका शब्द छुट्याउन पाठ्यपुस्तकले भनेको छ। अनुच्छेदका उदाहरण: तीर, तीर्थ, रवीन्द्र, सन्दीप, कवीन्द्र, समीप, पुनीत, लुम्बिनी, राष्ट्रपति।

स्थान	उदाहरण
सुरुमा	ईश्वर, ईर्ष्या, ईमान
बिचमा	तीर, तीर्थ, कीर्ति, दीप, दीर्घ, पीडा, शरीर
अन्त्यमा	रानी, नानी, नदी, देवी, लक्ष्मी, लुम्बिनी, खेलाडी

नियम:

स्त्रीलिङ्गी शब्द प्रायः दीर्घ ई — रानी, देवी, नानी, छोरी, पत्नी।
नदी, ठाउँ र जातिवाचक नाम — नदी, राजधानी, लुम्बिनी, नेपाली।
तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप — कीर्ति, पीडा, दीप, तीर्थ, शरीर।
'ई' प्रत्यय लागेका शब्द — खेलाडी, पहाडी, मधेसी, मिहिनेती।

दुईओटा समान शब्द, फरक अर्थ

'दिन' र 'दीन' अर्थ फरक छन् — दिन (समय), दीन (गरिब)। 'कृति' र 'कीर्ति' पनि भिन्न छन् — कृति (रचना), कीर्ति (यश)। 'ई' र 'इ' गल्ती भए अर्थ नै फेरिन्छ।

(ङ) शब्दकोशअनुसारको क्रम

पाठ्यपुस्तकले 'सिर्जना, आँसु, त्याग, क्षमा, ज्वाला, गुलाफ, थुनुवा, अंश, कक्ष, ज्ञानी, त्रिलोचन, ऋण' शब्दलाई शब्दकोशको क्रममा मिलाउन भनेको छ।

शब्दकोशको क्रम: स्वर (अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ), त्यसपछि व्यञ्जन (क, ख, ग … ह)। अंश (अं) र आँसु (आँ) मा पहिला अनुस्वार वा चन्द्रबिन्दुले क्रम पाउँछ। संयुक्त वर्णलाई तिनका घटक वर्ण (क्ष = क् + ष, त्र = त् + र, ज्ञ = ज् + ञ) मानेर राखिन्छ।

क्रम: अंश, आँसु, ऋण, कक्ष, क्षमा, गुलाफ, ज्वाला, ज्ञानी, त्याग, त्रिलोचन, थुनुवा, सिर्जना।

२.१० रचना र लेखन — कथा लेखन

पाठ्यपुस्तकले 'बुँदाका आधारमा थप घटना बनाई छोटो कथा तयार पार्न' भनेको छ। यसका चार चरण:

चरण	के हुन्छ
आरम्भ	पात्र, स्थान र समयको परिचय
विकास	समस्या वा द्वन्द्वको सुरुवात
चरम	द्वन्द्व सबैभन्दा तीव्र हुने बिन्दु
अन्त्य	समाधान वा सन्देश

नमुना कथा: 'दुई भाइको धारो'

गाउँको माथिल्लो टोलमा हरि र रामका बुबाले एउटै धारो बनाएका थिए। बुबाहरू गए, छोराहरू बाँकी रहे। एक साँझ धारोमा पानी भर्ने बेला हरि र रामको बोलाबाला भयो — 'पहिले मेरो गाग्री' भन्दै दुवै भाइ झगडा गरे। बोलचाल बन्द भयो।

केही दिनपछि धारोको मुहानमा ठुलो ढुङ्गा खस्यो र पानी आउन छोड्यो। टोलका सबै परिवार प्यासले छटपटाए। हरिले रामसँग बोल्नुपर्ने भयो, रामले हरिसँग। तर कसैले पहिलो पाइला चालेनन्।

बिहान सानी भतिजी नानीले दुवै काकाको हात समातेर भनी — 'बुबाहरूले एउटै धारो बनाएका थिए, तपाईँहरू एउटै ढुङ्गा हटाउन नसक्ने ?' दुवै भाइ मुन्टो निहुराएर मुहानतिर लागे। ढुङ्गा हटेपछि पानी बग्न थाल्यो।

त्यस साँझ धारोमा हरि र रामको गाग्री एकैसाथ भरिएको देखेर सबै टोले मुस्कुराए। घरको झगडाले सारा टोलको धारो सुकाउँछ भन्ने कुरा सबैले बुझे।

यस नमुनाको विश्लेषण. आरम्भमा पात्रहरू, विकासमा झगडा, चरममा पानी बन्द हुनु र अन्त्यमा मेलमिलाप छ। यो 'घरझगडा' पाठकै सन्देशसँग मिल्छ — आपसी फुटले ठुलो नोक्सान गर्छ।

राम्रो कथाका चार सर्त

(१) एउटा स्पष्ट द्वन्द्व, (२) पात्रको नाम र काम स्पष्ट, (३) घटना क्रमबद्ध, (४) अन्त्यमा एउटै सन्देश। धेरै पात्र र धेरै घटना ल्याउनुभन्दा एउटा घटनालाई गहिरो पार्नु राम्रो हुन्छ।

पाठको सार

'घरझगडा' बदरीनाथ भट्टराईको ऐतिहासिक कथा हो, जसमा रानी राजेन्द्रलक्ष्मी र देवर बहादुर शाहको तनाव देखाइएको छ।
कथा दश अनुच्छेदमा संरचित छ र स्वगत तथा छोटो संवादमा चलेको छ।
राजेन्द्रलक्ष्मी आत्मविश्वासी, स्वाभिमानी, मातृत्वले भरिएकी र धैर्यशील छिन्; बहादुर शाह कर्तव्यनिष्ठ, विनयशील र सैद्धान्तिक छन्।
बहादुर शाह बेतिया पुगेको खबर आउँदा राजेन्द्रलक्ष्मी आत्तिन्छिन्; त्यही बेला पर्वत, लमजुङ र तनहुँले गोरखामाथि आक्रमणको तयारी गर्दै छन्।
मूल सन्देश — आपसी फुट जातिको पतनको चिह्न हो; घर फुट्दा बाहिरको शत्रुले बल पाउँछ।
कथामा टुक्का (कानमा तेल हाल्नु, तेल घस्नु, भासमा फस्नु), उखान र उपमा-रूपकको प्रशस्त प्रयोग छ।
व्याकरण — धातु, सकर्मक-अकर्मक क्रिया, कृदन्त (एको, एर, दै, ने) र दीर्घ ईकारको वर्णविन्यास।
रचना — बुँदाका आधारमा आरम्भ, विकास, चरम र अन्त्यसहित छोटो कथा लेखन।

अभ्यास

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

'घरझगडा' कथाका लेखक को हुन् ?
कथाको प्रारम्भ कुन घटनाबाट भएको छ ?
कथामा कुन कुन पात्रको प्रत्यक्ष भूमिका देखिन्छ ?
बहादुर शाह कहाँ पुगेको खबर राजेन्द्रलक्ष्मीले सुनिन् ?
'कानमा तेल हाल्नु' टुक्काको अर्थ लेख्नुहोस्।
'रमाए' क्रियापदको धातु के हो ?

उत्तर

१. बदरीनाथ भट्टराई।

२. राजेन्द्रलक्ष्मी नजरबन्दबाट छुटेपछि लामो सास फेर्ने घटनाबाट।

३. राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहको।

४. बेतिया।

५. बेवास्ता गरेर चुप लाग्नु।

६. रमा।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)

राजेन्द्रलक्ष्मी बहादुर शाह बेतिया पुगेपछि किन आत्तिइन् ?
'सुतेकी सिंहिनीको टाउकामा टेक्नु के बुद्धिमानी हो' भन्नुको तात्पर्य के हो ?
कथामा चौबिसीले गर्न लागेको काम के हो ?
'घरझगडा' शीर्षक कत्तिको सार्थक छ ?

उत्तर

७. बहादुर शाह बेतिया पुगेको खबरले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई डर लाग्यो कि उनी कुनै जाल रचेर आउँछन्। बहादुर शाहको सहयोगबिना आफू एक्लो हुने र भारदारहरू पनि बाहिरी शक्तितिर जान सक्ने चिन्ताले उनी आत्तिइन्।

८. यसको तात्पर्य शक्तिशाली व्यक्तिलाई कमजोर ठानेर चुनौती दिनु ठुलो भुल हो भन्ने हो। राजेन्द्रलक्ष्मीले आफूलाई सिंहिनी भनेर बहादुर शाहलाई उनको क्षमता नबुझी जिस्काउने कामबाट सावधान गराएकी छन्।

९. पर्वत, लमजुङ र तनहुँ मिलेर गोरखामाथि हमला गर्न लागेका छन्।

१०. कथाको घटना राजपरिवारको घरभित्रको झगडा हो, र त्यही झगडाले राज्यको भविष्यमा सङ्कट ल्याउँछ। त्यसैले सानो 'घरझगडा' शीर्षकले ठुलो राजनीतिक सन्देश बोकेको छ; शीर्षक सार्थक छ।

बोध र व्याख्या (४ अङ्क)

दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै सम्झन्छ भने झैँ उनका आँखामा म बिझाउन थालेँ। मैले वर्साएका अमृतका कण कणमा उनले विष देख्न थाले, दिएको चिनीलाई गेगर सम्झे, पथ्य वचनले पनि तिख्खो वाणको रूप लियो।

(क) माथिको कथांश कुन सन्दर्भमा आएको हो ? (ख) 'म' पात्र उनका आँखामा बिझाउनुको कारण के हो ? (ग) 'अमृतको कणमा विष देख्नु' को तात्पर्य के हो ? (घ) कथांशमा घात-प्रतिघात किन चल्दै गयो ?

नमुना उत्तर

(क) यो कथांश राजेन्द्रलक्ष्मी नजरबन्दबाट छुटेपछि आफ्नो अतीत सम्झँदै गर्दा आएको हो। उनी बहादुर शाहसँगको सम्बन्ध बिग्रिएको कारण खोज्दै छन्।

(ख) बहादुर शाहको मनमा शङ्का र अविश्वास पलाएको हुनाले राजेन्द्रलक्ष्मीका असल कामले पनि उनलाई नराम्रो देखिन थाल्यो; उनलाई 'म' पात्र आँखामा बिझाउने भइन्।

(ग) राजेन्द्रलक्ष्मीले असल मनले गरेको सहयोगमा पनि बहादुर शाहले खराब आशय देख्न थाले भन्ने यसको तात्पर्य हो। अविश्वास गहिरो भएपछि भलो कुरा पनि विष जस्तै लाग्छ।

(घ) एक जनाले अर्कोप्रति शङ्का गरे; अर्काले आफ्नो रक्षाका लागि प्रतिकार गरे। यसरी हरेक प्रतिक्रियाले अर्को प्रतिक्रिया जन्माउँदै गयो, र दुवै पक्षको बिचमा घात-प्रतिघातको श्रृङ्खला सुरु भयो।

व्याख्या गर्नुहोस् : बाहिरी शत्रुलाई उत्तर दिनुको मूल कारण घरझगडा हो / शङ्काको डोरीमा पिङ खेल्नु नादानी हो।

नमुना उत्तर

(क) यो भनाइ बदरीनाथ भट्टराईको 'घरझगडा' कथामा राजेन्द्रलक्ष्मीले आफ्नै मनसँग गरेको कुरामा आएको हो। बाहिरबाट शत्रु आउँदा तिनलाई सामना गर्न चाहिने शक्ति घरभित्रै झगडा हुँदा खर्च हुन्छ — यही सत्य यहाँ व्यक्त भएको छ। जब परिवार र शासकहरू आपसमै भिडिरहन्छन्, तब बाहिरी शत्रुलाई मौका मिल्छ। पर्वत, लमजुङ र तनहुँले गोरखामाथि हमला गर्ने तयारी गर्नुको कारण पनि दरबारभित्रको फुट हो।

(ख) शङ्का भनेको कमजोर डोरी हो। त्यसमा पिङ खेल्नु अर्थात् शङ्कामा आधारित निर्णय गर्नु नासमझी हो, किनकि डोरी चुँडिए खतरा हुन्छ। राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहमाथि शङ्का गरेर नजरबन्द गराउनु र बहादुर शाहले भाउजूप्रति अविश्वास राख्नु दुवै यही नादानीका उदाहरण हुन्। विश्वासको सेतुमाथि मात्र राज्य र परिवार दुवै टिक्छन्।

समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)

'घरझगडा' कथाका राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहका चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्।

नमुना उत्तर

भूमिका. 'घरझगडा' कथाका दुई प्रमुख पात्र राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह हुन्। दुवै एउटै राज्यको भलो चाहन्छन्, तर तिनको स्वभाव र दृष्टिकोण फरक छन्।

राजेन्द्रलक्ष्मीका विशेषता. उनी स्वाभिमानी, आत्मविश्वासी र मातृत्वले भरिएकी रानी हुन्। नजरबन्दबाट छुटेपछि पनि उनी हरेस खाँदिनन्। 'नाग बनेर आए पनि म डराउन्नँ' भन्नुमा उनको साहस देखिन्छ। छोराका लागि आगामा कुद्न र पानीमा हामफाल्न तयार हुने उनको मातृत्व अर्को पक्ष हो। पति गुमाएपछि पनि सती नगई सन्तान र देशका लागि स्थिर रहनु उनको धैर्यशीलताको प्रमाण हो।

बहादुर शाहका विशेषता. उनी शान्त, कर्तव्यनिष्ठ र विनयशील छन्। 'व्यक्तिगत विरोधलाई अँगालेर यसो गरेको होइन' भन्नाले उनको सैद्धान्तिक दृष्टि देखिन्छ। भाउजूप्रति 'मुमाको मूर्ति' जस्तो श्रद्धा राख्नुमा उनको विनय छ। 'छोड्नू भन्ने हुकुम भए अहिले नै तयार छु' भन्नुले निर्लोभता झल्काउँछ।

समानता. दुवैले आफूलाई देशका हितैषी ठान्छन् र दुवै शङ्कामा फसेका छन्।

भिन्नता. राजेन्द्रलक्ष्मी भावनात्मक र तेजिली छिन्; बहादुर शाह तर्कशील र संयमी छन्। उनले आफ्नो सुरक्षा र छोराको भविष्य अघि राख्छिन्; उनले राज्यको स्थायित्व अघि राख्छन्।

निष्कर्ष. दुवै पात्र खराब होइनन्, तर आपसी अविश्वासले दुवैलाई एकअर्काको विपक्षमा उभ्याएको छ। यही कथाको सबैभन्दा ठुलो सन्देश हो।

कथामा वर्णन गरिएको सन्दर्भका आधारमा त्यस समयको राजनीतिक परिवेश वर्णन गर्नुहोस्।

नमुना उत्तर

कथामा नजरबन्द, षड्यन्त्र, शङ्का, कुरौटेले दुस्मनी बढाउनु र बाहिरी हमलाको खबर आएको छ। यसबाट त्यस समयको राजनीतिक परिवेश अस्थिर, अविश्वासपूर्ण र खतरापूर्ण थियो भन्ने देखिन्छ।

दरबारभित्र रानी र काकाबिच सत्ताको तानातान थियो; भारदारहरू पनि कोही एकतिर कोही अर्कोतिर थिए। बाहिर पर्वत, लमजुङ र तनहुँजस्ता छिमेकी राज्य गोरखाविरुद्ध सङ्गठित हुँदै थिए; पाल्पा र पूर्वतिर पनि स्थिति सजिलो थिएन। एकीकरणले ल्याएको नयाँ राज्य बलियो हुन नपाउँदै आन्तरिक झगडा र बाहिरी चुनौतीले घेरिएको थियो।

कथाको मुख्य सन्देश लेख्नुहोस्।

नमुना उत्तर

'घरझगडा' कथाको मुख्य सन्देश यो हो कि आपसी फुट जातिको पतनको चिह्न हो। रानी र देवरबिचको झगडाले राज्यलाई बाहिरी आक्रमणको सङ्कटमा पारेको देखाइएको छ।

कथाबाट अरू सन्देश पनि पाइन्छन्: शङ्काले सहयोगी पनि शत्रु बन्छन्, कुरौटेले दुस्मनी बढाउँछन्, र स्वार्थभन्दा देश ठुलो हुन्छ। त्यसैले यो कथा परिवार, समाज र राष्ट्र — तीनै तहका लागि मिलेर सङ्कट सामना गर्न सिकाउने कथा हो।

राजेन्द्रलक्ष्मीले गरेका सबै कार्य राष्ट्रियता र स्वाधीनताका लागि मात्र छन् त ? कथाका आधारमा तर्क दिनुहोस्।

नमुना उत्तर

सबै कार्य राष्ट्रियता र स्वाधीनताका लागि मात्र छन् भन्न मिल्दैन। कथामा उनले देश र छोराको रक्षा गर्न खोजेको देखिन्छ — 'सन्तान र देशका लागि पृथ्वी झैँ क्षमा र स्थिरताको अवतार बनेँ' भन्नु यसको प्रमाण हो। तर उनका निर्णयमा आफ्नो र छोराको सत्ता जोगाउने स्वार्थ पनि छ। बहादुर शाहलाई नजरबन्द गराउनु राज्यको हितभन्दा शङ्का र सत्ताको असुरक्षाबाट प्रेरित देखिन्छ। त्यसैले उनी राष्ट्रप्रेम र व्यक्तिगत स्वार्थको मिश्रित पात्र हुन्, जसले उनलाई सजीव बनाएको छ।

व्याकरण र भाषा (२ अङ्क)

'पढिन्', 'देखेर' र 'पढ्ने' को धातु पहिचान गरी कृदन्त शब्द छुट्याउनुहोस्।
सकर्मक र अकर्मक क्रियाको एक-एकओटा वाक्य बनाउनुहोस्।
शब्दकोशको क्रममा मिलाउनुहोस् : ज्ञानी, क्षमा, अंश, त्याग।

उत्तर

१७. 'पढिन्' — धातु पढ् (क्रियापद, कृदन्त होइन)। 'देखेर' — धातु देख्, प्रत्यय एर; कृदन्त (क्रियायोगी)। 'पढ्ने' — धातु पढ्, प्रत्यय ने; कृदन्त (विशेषण)।

१८. सकर्मक — सीताले चिठी लेखिन्। अकर्मक — बच्चा हाँस्यो।

१९. अंश, क्षमा, ज्ञानी, त्याग।

Practise more: Nepali question bank