Unit 17 · पाठ · 17 min read
सुनाइ पाठ
What the syllabus asks for 10
- सुनाइ भनेको के हो ?
- सुनाइका प्रकार
- राम्रो श्रोताका गुण र सुनाइका बाधा
- सुनाइ पाठ हल गर्ने तरिका
- पाठ्यपुस्तकका सुनाइ पाठ — नक्सा
- अभ्यास सुनाइ पाठ — शिक्षकले पढ्ने
- श्रुतिलेख र सुनेर टिपोट
- बोलाइसँग जोडिएको सुनाइ
- सुनाइ सीपको मूल्याङ्कन
- पाठ्यपुस्तकका केही सुनाइ पाठको सारांश र प्रश्नोत्तर
कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकको अन्त्यमा सोह्रओटा सुनाइ पाठ परिशिष्टमा दिइएका छन्। यी पाठ विद्यार्थीले आफैँ पढ्ने होइनन्; शिक्षक वा साथीले सुनाउँछन् र विद्यार्थीले सुनेर प्रश्नको उत्तर दिन्छन्। भाषाका चार सीप — सुनाइ, बोलाइ, पढाइ, लेखाइ — मध्ये सुनाइ पहिलो हो, किनभने बच्चाले बोल्न सिक्नुअघि सुन्न सिक्छ। यो अध्यायले राम्रोसँग सुन्ने कला, सुनाइ पाठ हल गर्ने तरिका, टिपोट गर्ने सङ्केत र अभ्यासका पाठ सिकाउँछ। अन्त्यमा शिक्षकले पढ्नका लागि छ अभ्यास-पाठ, तिनका प्रश्न र उत्तरकुञ्जी दिइएका छन्।
सुनाइ-बोलाइको मूल्याङ्कन प्रायः आन्तरिक मूल्याङ्कन र कक्षाकोठाका क्रियाकलापमा हुन्छ; तर सुनाइबाट आर्जित सीप — मुख्य कुरा टिप्ने, सन्दर्भ बुझ्ने, तथ्य सम्झने — पठनबोध र लेखन दुवैमा काम लाग्छ। कुनै पाठ राम्रोसँग सुन्न सक्ने विद्यार्थीले परीक्षाको अनुच्छेद पनि छिटो बुझ्छ, किनभने मुख्य विचार टिप्ने तरिका एउटै हो।
१७.१ सुनाइ भनेको के हो ?
सुन्नु र सुनाइ फरक कुरा हुन्। 'सुन्नु' कानमा आवाज पुग्नु हो — बाटोमा गाडीको आवाज आफैँ सुनिन्छ। सुनाइ भने आवाजको अर्थ बुझ्न ध्यान दिएर गरिने मानसिक क्रिया हो — कक्षामा शिक्षकले भनेको कुरा बुझेर सम्झने।
| आधार | सुन्नु (श्रवण) | सुनाइ (श्रवणबोध) |
|---|---|---|
| प्रकृति | शारीरिक | मानसिक र शारीरिक दुवै |
| प्रयास | आफैँ हुन्छ | ध्यान र अभ्यास चाहिन्छ |
| परिणाम | आवाज थाहा हुने | अर्थ, भाव र विचार बुझिने |
| उदाहरण | रेडियोमा गीत बजिरहेको थाहा हुनु | समाचार सुनेर मुख्य कुरा लेख्न सक्नु |
१७.२ सुनाइका प्रकार
| प्रकार | उद्देश्य | उदाहरण | के गर्ने |
|---|---|---|---|
| सूचनामूलक सुनाइ | तथ्य र जानकारी लिन | समाचार, विद्यालयको सूचना, मार्गनिर्देश | नाम, मिति, ठाउँ, सङ्ख्या टिप्ने |
| बोधमूलक सुनाइ | विषयको मुख्य कुरा बुझ्न | कथा, निबन्ध, पाठको वाचन | मुख्य विचार र क्रम सम्झने |
| समीक्षात्मक सुनाइ | सही-गलत छुट्याउन | भाषण, विज्ञापन, बहस | तर्क र प्रमाण जाँच्ने |
| रसास्वादनमूलक सुनाइ | सुन्दरता र आनन्द लिन | गीत, कविता, नाटक | लय, भाव र बिम्ब अनुभव गर्ने |
| सहानुभूतिपूर्ण सुनाइ | अर्काको भावना बुझ्न | साथीको समस्या सुन्दा | बीचमा नटोक्ने, भावना बुझ्ने |
पाठ्यपुस्तकका सुनाइ पाठमा प्रायः बोधमूलक र सूचनामूलक प्रकार छन्; कविता (नेपाल सर्वोपरि) मा रसास्वादनमूलक पनि।
१७.३ राम्रो श्रोताका गुण र सुनाइका बाधा
राम्रो श्रोताका गुण.
- वक्तातिर हेरेर ध्यान दिने।
- बिचमा नबोल्ने र प्रश्नको प्रतीक्षा गर्ने।
- मुख्य शब्द र सङ्ख्या मनमा वा कापीमा टिप्ने।
- सुनेको कुरालाई आफ्नै शब्दमा दोहोर्याउन सक्ने।
- शङ्का लागे विनम्रतापूर्वक सोध्ने।
- वक्ताको पूर्वाग्रह नराखी सुन्ने।
सुनाइका बाधा.
| बाधा | उदाहरण | समाधान |
|---|---|---|
| बाहिरी कोलाहल | कक्षाबाहिरको आवाज | झ्याल बन्द गर्ने, अगाडि बस्ने |
| ध्यान भड्किने | मोबाइलको सूचना | मोबाइल बन्द वा चुप राख्ने |
| पूर्वाग्रह | 'यो विषय त बोरिङ छ' भन्ने सोच | खुला मन राखेर सुन्ने |
| थकान र भोक | कक्षाको अन्तिम घन्टी | पर्याप्त निद्रा, खाजा |
| शब्दभण्डारको कमी | अपरिचित शब्द आउनु | सन्दर्भबाट अर्थ अनुमान गर्ने |
| वक्ताको छिटो बोली | नबुझिने गतिमा पाठ | दोस्रो पटक सुन्दा प्रश्नका आधारमा ध्यान दिने |
१७.४ सुनाइ पाठ हल गर्ने तरिका
सुनाइ पाठ सामान्यतया दुई पटक पढिन्छ। पहिलो पटक पूरा पाठ सुनिन्छ; दोस्रो पटक प्रश्नको उत्तर टिप्न गरिन्छ।
- पाठ सुरु हुनुअघि प्रश्न पढ्नुहोस्। कुन कुरा खोज्ने हो थाहा भए ध्यान सही ठाउँमा जान्छ।
- पहिलो पटक पूरा विषय बुझ्नुहोस्। शीर्षक, को के गर्दै छ, कहाँ र कहिले भन्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस्।
- दोस्रो पटक प्रश्नको उत्तर टिप्नुहोस्। नाम, सङ्ख्या, कारण र क्रम छुटाउनुहुँदैन।
- मुख्य शब्द मात्र टिप्नुहोस्। पूरा वाक्य लेख्न थाल्दा बाँकी कुरा छुट्छ।
- खाली ठाउँमा एउटै शब्द राख्नुहोस्। पाठमा सुनेकै शब्द; आफ्नै पर्यायवाची होइन।
- ठिक/बेठिकमा 'सधैँ', 'कहिल्यै', 'सबै', 'केवल' जस्ता शब्दमा सावधान। यस्ता शब्दले वाक्य बेठिक बनाउने सम्भावना बढाउँछन्।
- उत्तर लेख्दा पाठको भाषा नै धेरै सार्नुहुँदैन। आफ्नो शब्दमा छोटो र पूर्ण वाक्यमा लेख्नुहोस्।
१७.४.१ प्रश्नका ढाँचा र रणनीति
| ढाँचा | उदाहरण | रणनीति |
|---|---|---|
| ठिक/बेठिक | 'आचार्य चाणक्यको नीतिलाई विदुर नीति भनिन्छ।' | वाक्यका नाम, सङ्ख्या र निरपेक्ष शब्द पाठसँग जाँच्ने |
| खाली ठाउँ | 'मकै उम्रन ___ डिग्री सेल्सियस तापक्रम आवश्यक पर्छ।' | खाली ठाउँअगाडि र पछाडिका शब्द सम्झने; सङ्ख्या वा नाम खोज्ने |
| बहुविकल्प | 'मानिसमा सामाजिक गुण कहिलेदेखि विकास हुन्छन् ?' | सबै विकल्प पढेर सबैभन्दा उपयुक्त चुन्ने |
| छोटो उत्तर | 'पिङ बनाउने प्रक्रिया के के हुन् ?' | क्रमबद्ध बुँदामा लेख्ने |
| सारांश | 'सुनेको पाठको मुख्य कुरा भन्नुहोस्।' | शीर्षक, मुख्य विचार, निष्कर्ष तीन कुरा |
१७.४.२ टिपोटका सङ्केत
छिटो टिप्नका लागि सङ्केत बनाउने बानी राख्नुहोस्।
| सङ्केत | अर्थ |
|---|---|
| → | निम्त्याउँछ, परिणाम |
| ↑ ↓ | बढ्नु, घट्नु |
| = | बराबर वा अर्थ |
| ≠ | फरक, उल्टो |
| ★ | महत्त्वपूर्ण |
| १, २, ३ | क्रम |
| ? | शङ्का — पछि सोध्ने |
सुनेको अंश. 'सामाजिकीकरण भनेको व्यक्तिले समाजका मूल्य, मान्यता र आदर्श सिक्ने प्रक्रिया हो। यसबाट मानिसले आफ्नो स्थान थाहा पाउँछ र अरूसँग व्यवहार गर्न सिक्छ।'
टिपोट. ★ सामाजिकीकरण = समाजका मूल्य-मान्यता सिक्ने प्रक्रिया → आफ्नो स्थान थाहा → अरूसँग व्यवहार → व्यक्तित्व विकास
१७.५ पाठ्यपुस्तकका सुनाइ पाठ — नक्सा
| पाठ | विषय | प्रकार | मुख्य कुरा |
|---|---|---|---|
| १ | नेपाल सर्वोपरि | कविता (रसास्वादन) | नेपालको प्राकृतिक सुन्दरता र अनेकतामा एकता |
| २ | मेलमिलापको फल | कथा (बोध) | हत्केला र औँलाको कथाबाट मेलमिलाप र सहयोगको फाइदा |
| ३ | इमानसिंह चेमजोङ | जीवनी (तथ्य) | किराँत भाषा-संस्कृतिका संरक्षक, जन्म सन् १९०४, मृत्यु सन् १९७५ |
| ४ | प्रमिथस र मान्छे | मिथक (बोध) | आगोले उज्यालो र विनाश दुवै गर्छ |
| ५ | कालिदास र सरस्वती | संवाद (बोध) | 'शिक्षाले ज्ञान दिन्छ, अहङ्कार होइन' |
| ६ | उँभौली र उँधौली पर्व | वर्णन (सूचना) | किराँत समुदायका कृषिसँग जोडिएका पर्व |
| ७ | पश्चाताप | कथा (बोध) | छोरालाई विदेश पठाएर बुढेसकालमा पश्चात्ताप गर्ने आमाबुबा |
| ८ | पारिस्थितिक प्रणाली | वैज्ञानिक वर्णन (सूचना) | सजीव र निर्जीव तत्त्वको अन्तरसम्बन्ध |
| ९ | इन्टरनेट बजार | सूचना | विद्युतीय माध्यमबाट व्यवसाय |
| १० | चाणक्य | नीति (बोध) | मित्र र शत्रुको विशेषता |
| ११ | मकै खेती | कृषि (सूचना) | तापक्रम, माटो र रोप्ने समय |
| १२ | लिङ्गे पिङ | संस्कृति (वर्णन) | दसैँको पिङ र सद्भाव |
| १३ | मेरो छोराले के सिकोस् | पत्र (बोध) | अब्राहम लिङ्कनको नाममा चर्चित पत्र |
| १४ | सङ्गीत | सूचना | पूर्वीय-पाश्चात्य सङ्गीत र नौमती बाजा |
| १५ | सामाजिकीकरण | सैद्धान्तिक (बोध) | समाजका मूल्य सिक्ने प्रक्रिया |
| १६ | भाषाशैली | सैद्धान्तिक (बोध) | शैलीको परिभाषा र प्रकार |
परिशिष्टका केही पाठको छापिएको क्रमसङ्ख्या स्कान गरिएको प्रतिमा अस्पष्ट छ (जस्तै ५ र ६)। माथिको क्रम पाठहरूमा आधारित अभ्यासको प्रश्नसँग मिलाएर राखिएको हो।
१७.६ अभ्यास सुनाइ पाठ — शिक्षकले पढ्ने
तलका पाठ शिक्षक वा साथीले दुई पटक स्पष्ट र मध्यम गतिमा पढ्ने हुन्। विद्यार्थीले पाठ नहेरी कापीमा उत्तर लेख्ने हुन्; शिक्षकले उत्तरकुञ्जी हेर्छन्।
सुनाइ अभ्यास १ — विद्यालयमा वृक्षारोपण (समाचार)
श्री जनजागृति माध्यमिक विद्यालयले शुक्रबार विश्व पर्यावरण दिवसका अवसरमा वृक्षारोपण कार्यक्रम गर्यो। बिहान आठ बजे विद्यालयको चौरमा भएको कार्यक्रममा कक्षा ६ देखि १० सम्मका सय जना विद्यार्थीले सहभागिता जनाए। विद्यालयले जम्मा पचास बिरुवा रोप्यो, जसमध्ये बीस ओटा लालीगुराँसका, पन्ध्र ओटा अम्बाका र बाँकी निमका थिए। प्रधानाध्यापकले पहिलो बिरुवा रोप्दै भने, 'रुख रोप्नु भनेको भावी पुस्ताका लागि सास रोप्नु हो।' कार्यक्रमपछि विद्यार्थीले प्रत्येक बिरुवामा आफ्नो नाम लेखेको पाटी राखे र त्यसको हेरचाह गर्ने प्रतिज्ञा गरे।
प्रश्न.
क. ठिक भए ठिक, बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्। १. कार्यक्रम बिहान आठ बजे सुरु भयो। २. बिरुवाको सङ्ख्या सय थियो। ३. प्रधानाध्यापकले अन्तिम बिरुवा रोपे। ४. विद्यार्थीले हरेक बिरुवामा आफ्नो नाम लेखे।
ख. खाली ठाउँ भर्नुहोस्। १. कार्यक्रम विश्व _ दिवसका अवसरमा भयो। २. लालीगुराँसका _ ओटा बिरुवा रोपिए। ३. 'रुख रोप्नु भनेको भावी पुस्ताका लागि ____ रोप्नु हो।'
ग. छोटो उत्तर. विद्यार्थीले कस्तो प्रतिज्ञा गरे ?
उत्तरकुञ्जी
क. १ ठिक; २ बेठिक (सहभागी विद्यार्थी सय जना थिए, बिरुवा पचास थिए); ३ बेठिक (प्रधानाध्यापकले पहिलो बिरुवा रोपे); ४ ठिक। ख. १ पर्यावरण; २ बीस; ३ सास। ग. रोपेका बिरुवाको हेरचाह गर्ने।
सुनाइ अभ्यास २ — विद्यालयको सूचना
सबै विद्यार्थीलाई सूचित गरिन्छ कि आगामी आइतबार, असोज १२ गते, कक्षा १० का विद्यार्थीका लागि नमुना परीक्षा हुनेछ। परीक्षा बिहान दस बजे सुरु भई एक बजे सकिनेछ। विद्यार्थीले आफ्नो प्रवेशपत्र र दुईओटा कलम ल्याउनुपर्नेछ। परीक्षामा कालकुलेटर, मोबाइल वा कुनै पनि सामग्री लैजान पाइनेछैन। पहिलो विषय नेपाली हुनेछ र दोस्रो विषय अङ्ग्रेजी हुनेछ। परीक्षा कक्ष नम्बर चार र पाँचमा हुनेछ। तपाईंहरू सबैलाई शुभकामना।
प्रश्न.
क. बहुविकल्प. परीक्षा कुन दिन हुनेछ ? (अ) शनिबार (आ) आइतबार (इ) सोमबार (ई) बिहीबार ख. खाली ठाउँ. परीक्षा बिहान ____ बजे सुरु हुनेछ। ग. छोटो उत्तर. विद्यार्थीले के के ल्याउनुपर्छ ? घ. ठिक/बेठिक. परीक्षामा मोबाइल लैजान सकिन्छ।
उत्तरकुञ्जी
क. (आ) आइतबार। ख. दस। ग. प्रवेशपत्र र दुईओटा कलम। घ. बेठिक।
सुनाइ अभ्यास ३ — सत्य बोल्ने केटो (कथा)
एउटा गाउँमा प्रकाश नाम गरेको केटो बस्थ्यो। उसले एक दिन विद्यालयबाट फर्कँदा बाटोमा एउटा पर्स भेट्यो। पर्सभित्र दुई हजार रुपैयाँ र एउटा परिचयपत्र थियो। प्रकाशका घरमा गरिबी थियो; आमाले औषधि किन्न पैसा नभएकाले चिन्ता गरिरहेकी थिइन्। तर प्रकाशले आमालाई पर्स देखाएर भन्यो, 'यो पैसा हाम्रो होइन, यसलाई फर्काउनुपर्छ।' आमाले छोराको ईमानदारी देखेर खुसीले आँसु झारिन्। भोलिपल्ट दुवै जना परिचयपत्रमा लेखिएको ठेगानामा पुगे। पर्सका मालिक एक वृद्ध किसान थिए; उनले आफ्नो पैसा फर्केको देखेर प्रकाशलाई आशीर्वाद दिए र पाँच सय रुपैयाँ पुरस्कार दिन खोजे। तर प्रकाशले भन्यो, 'मैले आफ्नो कर्तव्य मात्र गरेको हुँ।'
प्रश्न.
क. बहुविकल्प. प्रकाशले बाटोमा के भेट्यो ? (अ) घडी (आ) पर्स (इ) कलम (ई) मोबाइल ख. ठिक/बेठिक. (१) पर्सभित्र पाँच हजार रुपैयाँ थियो। (२) प्रकाशले पुरस्कार लिएन। ग. छोटो उत्तर. आमाले किन आँसु झारिन् ? घ. सन्देश. यस कथाबाट के सन्देश पाइन्छ ?
उत्तरकुञ्जी
क. (आ) पर्स। ख. (१) बेठिक (दुई हजार); (२) ठिक। ग. छोराको ईमानदारी देखेर खुसीले। घ. गरिबी भए पनि ईमानदार हुनुपर्छ; अरूको वस्तु फर्काउनु आफ्नो कर्तव्य हो।
सुनाइ अभ्यास ४ — पोखराको वर्णन
गण्डकी प्रदेशमा पर्ने पोखरा नेपालको प्रमुख पर्यटकीय सहर हो। यो सहर फेवा ताल, सेतीगण्डकी नदी र अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाको काखमा बसेको छ। फेवा तालमा हजारौँ पर्यटक डुङ्गा चढ्न आउँछन्। तालको वरिपरि तालबाराही मन्दिर र नजिकैको डाँडामा विश्व शान्ति स्तूप प्रसिद्ध ठाउँ हुन्। यहाँ पाराग्लाइडिङ, जिपफ्लायर र ट्रेकिङ जस्ता साहसिक क्रियाकलाप हुन्छन्। हिउँदमा बिहानै सराङकोटबाट हिमालको सूर्योदय हेर्न पर्यटकको भीड लाग्छ। पोखरालाई नेपालको 'पर्यटन राजधानी' भनिन्छ।
प्रश्न.
क. खाली ठाउँ. पोखरा ____ प्रदेशमा पर्छ। ख. ठिक/बेठिक. फेवा ताल पोखराको नजिकै छ। ग. छोटो उत्तर. पोखरामा के के साहसिक क्रियाकलाप हुन्छन् ? घ. बहुविकल्प. पोखरालाई केको राजधानी भनिन्छ ? (अ) सङ्गीत (आ) पर्यटन (इ) शिक्षा (ई) खेलकुद
उत्तरकुञ्जी
क. गण्डकी। ख. ठिक। ग. पाराग्लाइडिङ, जिपफ्लायर र ट्रेकिङ। घ. (आ) पर्यटन।
सुनाइ अभ्यास ५ — पानी जोगाऔँ (भाषण)
आदरणीय अतिथि तथा मेरा प्यारा साथीहरू। आज म तपाईंहरूलाई पानीको महत्त्वबारे बोल्न चाहन्छु। पृथ्वीको धेरै भाग पानीले ढाकेको भए पनि पिउन मिल्ने पानी निकै थोरै छ। हाम्रै देशमा हिउँ पगल्दै गएपछि खोला सुक्ने खतरा बढेको छ। हामीले नुहाउँदा, भाँडा माझ्दा र हात धुँदा पानी खेर फाल्नुहुँदैन। पानीको धारा चुहिएको देखेमा तुरुन्त बन्द गर्नुपर्छ। वर्षाको पानी सङ्कलन गर्नु र फोहोरलाई खोलामा नफाल्नु हामी सबैको कर्तव्य हो। पानी जोगाउनु भनेको जीवन जोगाउनु हो। धन्यवाद।
प्रश्न.
क. ठिक/बेठिक. (१) पृथ्वीमा पिउन मिल्ने पानी धेरै छ। (२) चुहिएको धारा बन्द गर्नुपर्छ। ख. छोटो उत्तर. पानी जोगाउने दुईओटा उपाय लेख्नुहोस्। ग. सारांश. वक्ताको मुख्य सन्देश के हो ?
उत्तरकुञ्जी
क. (१) बेठिक (निकै थोरै); (२) ठिक। ख. नुहाउँदा, भाँडा माझ्दा, हात धुँदा पानी खेर नफाल्ने; चुहिएको धारा बन्द गर्ने; वर्षाको पानी सङ्कलन गर्ने (कुनै दुई)। ग. पानी जोगाउनु जीवन जोगाउनु हो।
सुनाइ अभ्यास ६ — डाक्टर र बिरामी (संवाद)
डाक्टर : नमस्ते। के समस्या भएर आउनुभयो ? बिरामी : नमस्ते डाक्टर साहेब। मलाई तीन दिनदेखि ज्वरो आएको छ र टाउको दुखेको छ। डाक्टर : खोकी वा खाना खान समस्या छ ? बिरामी : खोकी छैन। तर भोक लाग्दैन। डाक्टर : ठिक छ। म तपाईंको तापक्रम नापिदिन्छु। (केही बेरपछि) तापक्रम १०१ डिग्री फरेनहाइट छ। म तपाईंलाई औषधि लेखिदिन्छु। दिनको तीन पटक खानुहोस्, र धेरै पानी पिउनुहोस्। बिरामी : कति दिन खाने ? डाक्टर : पाँच दिन। त्यसपछि पनि ज्वरो नघटे फेरि आउनुहोला। बिरामी : धन्यवाद डाक्टर साहेब।
प्रश्न.
क. खाली ठाउँ. बिरामीलाई ____ दिनदेखि ज्वरो आएको छ। ख. बहुविकल्प. डाक्टरले औषधि दिनको कति पटक खान भने ? (अ) एक (आ) दुई (इ) तीन (ई) चार ग. ठिक/बेठिक. बिरामीलाई खोकी पनि लागेको थियो। घ. छोटो उत्तर. डाक्टरले ज्वरो नघटे के गर्न भने ?
उत्तरकुञ्जी
क. तीन। ख. (इ) तीन। ग. बेठिक। घ. फेरि आउन।
सुनाइ अभ्यास ७ — बसको समय तालिका (सङ्ख्या सुन्ने अभ्यास)
काठमाडौँबाट पोखरा जाने सहयात्रा यातायात सेवाका बस बिहान छ बजे, सात बजे र साढे आठ बजे छुट्छन्। साधारण बसको भाडा आठ सय पचास रुपैयाँ र वातानुकूलित बसको भाडा एक हजार दुई सय रुपैयाँ हो। टिकट कम्तीमा एक दिनअगावै लिनुपर्छ। प्रत्येक यात्रीले आफ्नो पहिचान खुल्ने कागजात लिएर आउनुपर्छ। बस कलङ्कीबाट छुट्छ र करिब सात घन्टामा पोखरा पुग्छ। थप जानकारीका लागि सेवा केन्द्रको नम्बरमा सम्पर्क गर्नुहोस्।
प्रश्न.
क. खाली ठाउँ. साधारण बसको भाडा ____ रुपैयाँ हो। ख. बहुविकल्प. बस कहाँबाट छुट्छ ? (अ) कलङ्की (आ) गौशाला (इ) बालाजु (ई) चाबहिल ग. ठिक/बेठिक. टिकट बस छुट्ने दिन मात्र लिन मिल्छ। घ. छोटो उत्तर. बस कति समयमा पोखरा पुग्छ ?
उत्तरकुञ्जी
क. आठ सय पचास। ख. (अ) कलङ्की। ग. बेठिक (कम्तीमा एक दिनअगावै लिनुपर्छ)। घ. करिब सात घन्टामा।
सुनाइ अभ्यास ८ — भूकम्पमा के गर्ने ? (सूचना र सन्देश)
भूकम्प आएको बेला पहिलो काम हो शान्त रहनु। घरभित्र भए बलियो टेबुल वा खाटमुनि गएर टाउको र घाँटी हातले छोप्नुपर्छ। झ्याल, ऐना र भारी वस्तुबाट टाढा बस्नुपर्छ। सकेसम्म लिफ्टको प्रयोग गर्नुहुँदैन। भूकम्प रोकिएपछि भ्याङमा नदौडिई खुला ठाउँतर्फ हिँड्नुपर्छ। बाहिर पुगेपछि रुख, बिजुलीका तार र पुराना भवनबाट टाढा बस्नुपर्छ। नेपालमा सन् २०१५ मा गोरखा केन्द्र भएर गएको ठुलो भूकम्पले धेरै क्षति गरेको थियो; त्यसपछि सबै विद्यालयमा भूकम्प अभ्यास गराउन थालियो।
प्रश्न.
क. ठिक/बेठिक. (१) भूकम्पमा लिफ्ट चढ्नु सुरक्षित हुन्छ। (२) बलियो टेबुलमुनि गएर टाउको छोप्नुपर्छ। ख. खाली ठाउँ. भूकम्प आएको बेला पहिलो काम ____ रहनु हो। ग. छोटो उत्तर. भूकम्प रोकिएपछि कहाँ जानुपर्छ ? घ. बोध. गोरखा केन्द्र भएको भूकम्प कुन वर्ष गएको थियो ?
उत्तरकुञ्जी
क. (१) बेठिक; (२) ठिक। ख. शान्त। ग. खुला ठाउँतर्फ, रुख, तार र पुराना भवनबाट टाढा। घ. सन् २०१५ (वि.सं. २०७२) मा।
१७.६क सुनाइको घरमै अभ्यास गर्ने तरिका
सुनाइ सीप कक्षाकोठामा मात्र बन्दैन; दैनिक बानीले बलियो बन्छ।
- रेडियोको समाचार. दिनको एकपटक पाँच मिनेटको नेपाली समाचार सुन्नुहोस् र चारओटा मुख्य समाचार कापीमा एक वाक्यमा लेख्नुहोस्। समाचारको क्रम, ठाउँ र सङ्ख्या सम्झने बानी बस्छ।
- बाजेबज्यैका कथा. घरका ठुलाबडाले सुनाउने कथा आफ्नै शब्दमा लेख्नुहोस्। यसले लोककथा बचाउँछ र सुनाइ-लेखाइ दुवै सीप बढाउँछ।
- गीत र कविताको रसास्वादन. मन पर्ने नेपाली गीत वा कविता सुनेर त्यसको भाव, बिम्ब र लय लेख्नुहोस्। पाठ्यपुस्तकको 'नेपाल सर्वोपरि' कविता सुन्दा मात्रा, लय र अनुप्रासमा ध्यान दिनुहोस्।
- सुनेर चित्र बनाउने। साथीले कुनै ठाउँको वर्णन सुनाउँदा चित्र बनाउनुहोस्; पछि दुवै चित्र मिलाएर हेर्नुहोस्।
- अर्कोको भनाइ दोहोर्याउने। कुनै वार्तालापमा आफ्नो उत्तर दिनुअघि अर्काले भनेको कुरा 'तपाईंले यसो भन्नुभयो ?' भनेर दोहोर्याउनुहोस्।
सुन्दा र पढ्दा दुवै बेला हामी अर्थ बनाउँछौँ। फरक यही हो कि पढ्दा दोहोर्याएर हेर्न मिल्छ, सुन्दा मिल्दैन। त्यसैले सुनाइमा मुख्य विचार तुरुन्तै टिप्ने बानी पठनबोधमा समयको बचत पनि गर्छ। परीक्षामा अनुच्छेद पढ्दा पहिले प्रश्न हेर्ने र पाठमा खोज्ने रणनीति सुनाइको पहिले-प्रश्न-पढ्ने नियमबाटै आएको हो।
१७.७ श्रुतिलेख र सुनेर टिपोट
श्रुतिलेख (सुन्दै लेख्ने) शुद्ध वर्णविन्यास सिक्ने सबैभन्दा राम्रो अभ्यास हो। शिक्षकले वाक्य दुई पटक पढ्छन्; पहिलो पटक सुन्ने, दोस्रो पटक लेख्ने, तेस्रो पटक जाँच्ने।
शिक्षकले पढ्ने. 'पर्खनु र पर्खाउनु मान्छेले राम्ररी जानेका क्रिया हुन्। विद्यार्थीले संयोग, संवाद र पण्डितजस्ता शब्द शुद्ध लेख्न सिक्नुपर्छ।'
सम्भावित गल्ती. पर्खनु/पर्खनू; राम्ररी/राम्रोरी; संयोग/सम्योग; संवाद/सम्बाद; पण्डित/पंडित।
जाँचको आधार. हलन्त, पञ्चम वर्ण, शिरबिन्दु, चन्द्रबिन्दु, 'ब'/'व', 'ज्ञ'/'ग्य', रेफ र पदेन 'र' — यी सबै यसअघिका पाठमा सिकिएका कुरा हुन्।
सुनेर बुँदाटिपोट. शिक्षकले पाँच-छ वाक्यको अनुच्छेद पढ्छन्; विद्यार्थीले तीन-चार बुँदामा लेख्छन्। जस्तै, 'पोखरा' को पाठ सुनेपछि:
- पोखरा गण्डकी प्रदेशको पर्यटकीय सहर।
- फेवा ताल, सेतीगण्डकी र अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला।
- तालबाराही र विश्व शान्ति स्तूप।
- साहसिक क्रियाकलाप — पाराग्लाइडिङ, ट्रेकिङ।
१७.८ बोलाइसँग जोडिएको सुनाइ
सुनाइ र बोलाइ जोडी सीप हुन्। कक्षामा यी क्रियाकलाप गर्न सकिन्छ।
| क्रियाकलाप | कसरी | सीप |
|---|---|---|
| सन्देश फैलाउने खेल | कक्षाको पहिलो विद्यार्थीले कानमा छोटो वाक्य भन्छ; अन्त्यसम्म पुग्दा के बन्छ हेर्ने | ध्यान, स्मृति |
| एक पटक सुन्ने, चार प्रश्न | शिक्षकले अनुच्छेद एक पटक पढ्छन्; विद्यार्थीले चार प्रश्नको उत्तर लेख्छन् | ध्यान र बोध |
| साथीको कथा सुनाउने | जोडीमा एकले कथा सुनाउने; अर्कोले आफ्नै शब्दमा दोहोर्याउने | सार निकाल्ने |
| चित्र बनाउने | शिक्षकले वर्णन पढ्दा विद्यार्थीले चित्र बनाउने | कल्पना र बोध |
| रेडियो समाचार सारांश | घरमा सुनेको समाचारको सारांश कक्षामा सुनाउने | सूचनामूलक सुनाइ |
| फोन संवाद | जोडीमा फोनमा कुरा गरेझैँ अभिनय गर्ने | बोलाइ र सुनाइ |
१७.९ सुनाइ सीपको मूल्याङ्कन
| मापदण्ड | उत्कृष्ट | राम्रो | सुधार चाहिने |
|---|---|---|---|
| ध्यान | पूरै समय ध्यान | प्रायः ध्यान | बारम्बार भड्कने |
| मुख्य कुरा | सबै मुख्य कुरा टिप्ने | धेरै कुरा टिप्ने | थोरै मात्र टिप्ने |
| प्रश्नको उत्तर | सबै सही | धेरै सही | धेरै गलत |
| भाषा | शुद्ध र पूर्ण वाक्य | केही त्रुटि | धेरै त्रुटि |
| आफ्नै शब्दमा सार | स्पष्ट र छोटो | केही अस्पष्ट | नसक्ने |
(१) प्रश्न नपढी पाठ सुन्ने। (२) पूरा वाक्य टिप्न खोजेर अर्को वाक्य छुटाउने। (३) सङ्ख्या (२० र १२, १५ र ५०) मिसाउने। (४) 'तर', 'यद्यपि' जस्ता शब्दपछिको कुरा बिर्सने। (५) आफ्नै अनुमानले उत्तर लेख्ने। (६) शङ्का भएको प्रश्न खाली छोड्ने — सकेसम्म सबै प्रश्नको उत्तर लेख्ने।
१७.१० पाठ्यपुस्तकका केही सुनाइ पाठको सारांश र प्रश्नोत्तर
यस पुस्तकका अघिल्ला अध्यायमा (१०–१६) सम्बन्धित सुनाइ पाठका उत्तर दिइएका छन्। यहाँ तिनको सार एकैसाथ दिइएको छ।
| पाठ | मुख्य विषय | खास तथ्य |
|---|---|---|
| १० चाणक्य | मित्र र शत्रुको विशेषता | चन्द्रगुप्त मौर्यका गुरु; शत्रुले कमजोरी देखाई सुधार्न मद्दत गर्छ |
| ११ मकै खेती | तापक्रम र माटो | मकै उम्रन २० डिग्री सेल्सियस; बिरुवा बढ्न २१–२७ डिग्री |
| १२ लिङ्गे पिङ | दसैँको परम्परा | बाबियोको लठ्ठा र खाँबा; आजभोलि नाइलन |
| १३ मेरो छोराले के सिकोस् | पत्र | सबै मानिस एकै किसिमका हुँदैनन्; आगाको लप्काबाट फलाम खारिन्छ |
| १४ सङ्गीत | पूर्वीय र पाश्चात्य | नौमती बाजामा नौओटा बाजा |
| १५ सामाजिकीकरण | समाजका मूल्य सिक्ने प्रक्रिया | जन्मदेखि सामाजिक गुण हुँदैनन्, शिक्षाले विकास गर्छ |
| १६ भाषाशैली | शैलीको परिभाषा | सरल र अलङ्कृत; व्यक्तिपिच्छे फरक |
पाठको सार
- सुन्नु र सुनाइ फरक हुन् — सुनाइमा ध्यान र अर्थ बुझ्ने काम पर्छ।
- सुनाइका प्रकार — सूचनामूलक, बोधमूलक, समीक्षात्मक, रसास्वादनमूलक र सहानुभूतिपूर्ण।
- राम्रो श्रोता ध्यान दिने, बिचमा नटोक्ने, मुख्य कुरा टिप्ने र आफ्नै शब्दमा दोहोर्याउन सक्ने हुन्छ।
- सुनाइ पाठ दुई पटक पढिन्छ; प्रश्न पहिले पढ्ने, पहिलो पटक विषय बुझ्ने र दोस्रो पटक उत्तर टिप्ने।
- ठिक/बेठिक, खाली ठाउँ, बहुविकल्प, छोटो उत्तर र सारांश — सुनाइका मुख्य प्रश्न-ढाँचा हुन्।
- श्रुतिलेख र सुनेर टिपोटले वर्णविन्यास र सार निकाल्ने सीप बलियो बनाउँछन्।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- सुन्नु र सुनाइबिचको एउटा भिन्नता लेख्नुहोस्। [१]
- श्रुतिलेख भनेको के हो ? [१]
- सुनाइ पाठ सामान्यतया कति पटक पढिन्छ ? [१]
- सुनाइका कुनै दुई प्रकार लेख्नुहोस्। [१]
उत्तर
१. सुन्नु आफैँ हुन्छ, सुनाइमा ध्यान र अर्थ बुझ्ने प्रयास चाहिन्छ।
२. शिक्षकले पढेको सुनेर शुद्ध रूपमा लेख्ने अभ्यास।
३. दुई पटक।
४. सूचनामूलक र बोधमूलक (समीक्षात्मक, रसास्वादनमूलक पनि)।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ र ५ अङ्क)
- राम्रो श्रोताका कुनै पाँच गुण लेख्नुहोस्। [३]
- सुनाइ पाठ हल गर्दा ध्यान दिनुपर्ने पाँचओटा कुरा लेख्नुहोस्। [३]
- सुनाइका बाधा र तिनका समाधानबारे आफ्ना शब्दमा लेख्नुहोस्। [५]
उत्तर
५. ध्यान दिएर सुन्ने; बिचमा नबोल्ने; मुख्य कुरा टिप्ने; आफ्नै शब्दमा दोहोर्याउन सक्ने; शङ्का लागे विनम्रतापूर्वक सोध्ने।
६. (१) प्रश्न पहिले पढ्ने; (२) पहिलो पटक मूल कुरा बुझ्ने; (३) दोस्रो पटक उत्तर टिप्ने; (४) नाम, सङ्ख्या र मितिमा सावधान हुने; (५) ठिक/बेठिकमा निरपेक्ष शब्द ('सधैँ', 'कहिल्यै') हेर्ने।
७. सुनाइका मुख्य बाधा बाहिरी कोलाहल, ध्यान भड्किने मोबाइलजस्ता कारण, पूर्वाग्रह, थकान र शब्दभण्डारको कमी हुन्। कोलाहल छलेर अगाडि बस्ने, मोबाइल बन्द राख्ने, खुला मन राख्ने, पर्याप्त विश्राम लिने र अपरिचित शब्दको अर्थ सन्दर्भबाट अनुमान गर्ने उपाय अपनाउँदा बाधा घट्छन्। निरन्तर अभ्यासले सुनाइ सीप सुध्रिन्छ।
पाठगत बोध (५ अङ्क)
- तपाईंले रेडियो वा टेलिभिजनमा सुनेको कुनै एक समाचारको मुख्य बुँदा टिपेर कक्षामा सारांश सुनाउनुहोस्। [५]
सारांशमा (१) के घटना, (२) कहाँ, (३) कहिले, (४) को सहभागी, (५) असर वा निष्कर्ष — यी पाँच कुरा आउनुपर्छ। आफ्नै शब्दमा, तीन-चार वाक्यमा, क्रमबद्ध रूपमा सुनाउनुहोस्।
- आफ्नो साथीलाई एउटा छोटो कथा सुनाएर उसले सुनेको कुरा आफ्नै शब्दमा भन्न लगाउनुहोस्, अनि दुवैको प्रस्तुतिबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [५]
भिन्नताका आधार — छुटेका पात्र, घटनाको क्रम, सङ्ख्या, सन्देश। छुटेका कुरा किन छुटे — ध्यान भड्किएर वा स्मरण नभएर — पनि विश्लेषण गर्नुहोस्।
Practise more: Nepali question bank