Unit 3 · पाठ · 19 min read
चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा (निबन्ध)
What the syllabus asks for 9
- पाठको परिचय
- निबन्धको सारांश
- पाठबाट शब्दार्थ र पारिभाषिक शब्द
- आयुर्वेदको परिचय र विशेषता
- आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्साको तुलना
- मुख्य भाव र सन्देश
- भाषाशैली
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन
'चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा' एउटा वस्तुपरक (सूचनामूलक) निबन्ध हो। यसले रोग र उपचारको सामान्य अर्थबाट सुरु गरेर आधुनिक (एलोप्याथिक) चिकित्सा र आयुर्वेद चिकित्साको परिचय, विशेषता र सीमा तुलनात्मक ढङ्गले देखाउँछ। निबन्धको अन्तिम निष्कर्ष स्पष्ट छ — रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु सर्वोत्तम उपाय हो।
यो पाठ कविता वा कथाजस्तो भावनामा चल्दैन; यहाँ तथ्य, परिभाषा, वर्गीकरण र तुलना छन्। त्यसैले उत्तर लेख्दा सूचना, शीर्षक र क्रम मिलाएर लेख्नु पर्छ। पारिभाषिक शब्द धेरै भएकाले शब्दार्थ र अर्थ-जोडा पनि अभ्यास गर्नुपर्छ।
यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) पारिभाषिक शब्द र तिनको अर्थ, (२) निबन्धका अनुच्छेदबाट बुँदा टिपोट र सारांश, (३) आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्साको तुलना, (४) आयुर्वेद चिकित्सा किन लोकप्रिय बन्दै छ भन्ने कारण, (५) उपसर्ग-प्रत्यय, कृदन्त-तद्धित र ह्रस्व उकारको वर्णविन्यास, (६) वस्तुपरक निबन्ध वा अनुच्छेद लेखन।
३.१ पाठको परिचय
| विषय | विवरण |
|---|---|
| विधा | निबन्ध (वस्तुपरक, सूचनामूलक, तुलनात्मक) |
| विषय | चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा |
| अनुच्छेद सङ्ख्या | बाह्र |
| शैली | व्याख्यात्मक, वर्गीकरणमूलक |
| मुख्य सन्देश | रोग लाग्न नदिनु सर्वोत्तम उपाय; उपचार पद्धतिको छनोट रोगको प्रकृतिअनुसार |
निबन्धको बनोट. निबन्धलाई तीन भागमा बुझ्न सकिन्छ:
| भाग | अनुच्छेद | के छ |
|---|---|---|
| भूमिका | १–२ | स्वस्थ तनको महत्त्व, चिकित्सा र आयुर्वेदको अर्थ |
| विस्तार | ३–११ | चिकित्साका किसिम, आयुर्वेदका अङ्ग र विशेषता, नेपालको जडीबुटी, सीमा, आधुनिक चिकित्सा |
| निष्कर्ष | १२ | रोग लाग्न नदिनु सर्वोत्तम; आयुर्वेदको आवश्यकता |
पाठ्यपुस्तकले निबन्धका लेखकको नाम दिएको छैन, त्यसैले परीक्षामा लेखकबारे केही सोधिँदैन; पाठको विषयवस्तु नै आधार हो।
३.२ निबन्धको सारांश
सारांश आफ्नै शब्दमा, अनुच्छेद-क्रमअनुसार:
-
स्वस्थ तन र खुसी मन। मान्छेको लापरवाहीले रोग शरीरमा पस्छ र शक्ति तथा खुसी खोस्छ। रोगलाई हटाउन चिकित्सा विज्ञानको जन्म भयो। यसमा सबैभन्दा चलनचल्तीमा रहेका दुई पद्धति छन् — पाश्चात्य विज्ञानको देन एलोप्याथिक र पूर्वीय वैदिक सभ्यताको देन आयुर्वेद।
-
चिकित्साको अर्थ। 'चिकित्सा' को शाब्दिक अर्थ 'रोग हटाउने इच्छा' हो। साधारण अर्थमा यो रोगको उपचार हो; फराकिलो अर्थमा रोग लाग्नुअघि स्वास्थ्य जोगाउने उपाय पनि यसभित्र पर्छ। 'आयुर्वेद' शब्द 'आयुष' (जीवन) र 'वेद' (ज्ञान) मिलेर बनेको हो, अर्थ 'जीवनको ज्ञान'।
-
चिकित्साका तीन किसिम। रोग लाग्नुअघि दिइने सेवा निरोधात्मक; पोषण, स्वास्थ्य शिक्षा र सरसफाइजस्ता सेवा प्रवर्धनात्मक; रोग लागेपछि निको पार्ने सेवा उपचारात्मक। उपचारात्मकमा युनानी, एलोप्याथिक, होमियोप्याथिक र आयुर्वेदिकसहित योग, प्राकृतिक, मनोचिकित्सा र अकुप्रेसरजस्ता पद्धति छन्।
-
एलोप्याथी र अन्य पद्धतिको तुलना। एलोप्याथी हाल सबैभन्दा लोकप्रिय र आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्याय मानिन्छ। होमियोप्याथी वैकल्पिक पद्धति हो; यसमा समान लक्षण उब्जाउने औषधीले रोग निको पार्ने मान्यता छ। एलोप्याथीमा सुरुमै रोग घटाउने औषधी दिइन्छ।
-
अष्टाङ्ग आयुर्वेद। आयुर्वेदमा आठ शाखा छन् — काय, शल्य, शालाक्य, कौमारभृत्य, अगदतन्त्र, रसायन, वाजीकरण र भूतविद्या।
-
आयुर्वेदको विशेषता। यसले रोगीको आत्मा, मन, शरीरको प्रकृति र दोषलाई समग्रमा हेर्छ। आहार, विहार र आचार संहिताले रोग लाग्नै नदिने प्रयास गर्छ। नाडी र मलमूत्रजस्ता आठ प्रकारका र दश प्रकारका परीक्षाबाट रोग पहिचान गरिन्छ।
-
पञ्चकर्म र त्रिदोष। पञ्चकर्मले शरीर शुद्ध गर्छ; वात, पित्त र कफ — तीन दोष सन्तुलित भए मान्छे स्वस्थ रहन्छ। जडीबुटी नेपालमै पाइनु, चिरफार कम हुनु, कम खर्चिलो हुनु यसका विशेषता हुन्।
-
नेपाल जडीबुटीको भूस्वर्ग। रामायणमा लक्ष्मण घाइते हुँदा सञ्जीवनी बुटी खोज्न हिमालय क्षेत्रमा पठाइएको प्रसङ्गले नेपालको जडीबुटीको महत्त्व देखाउँछ।
-
शिक्षा र अनुसन्धान। कीर्तिपुरको राष्ट्रिय आयुर्वेद अनुसन्धान केन्द्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको आयुर्वेद क्याम्पस र नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयमा आयुर्वेदको अध्ययन हुन्छ। चिकित्सकको दर्ता नेपाल आयुर्वेद चिकित्सक परिषद्मा हुन्छ।
-
आयुर्वेदको सीमा। दुर्घटना, हृदयघात, पक्षाघात र शल्यक्रियाजस्ता आकस्मिक अवस्थामा एलोप्याथीको सहयोग चाहिन्छ। आयुर्वेदका नाममा जोसुकैले औषधी बेच्ने प्रवृत्तिलाई रोक्ने संयन्त्रको अभाव छ।
-
आधुनिक चिकित्साका विशेषता र सीमा। छिटो सञ्चो हुनु, विशेषज्ञ र औषधी सजिलै पाइनु, शल्यक्रिया, खोप, आकस्मिक उपचारमा प्रभावकारी हुनु यसका विशेषता हुन्। दक्ष जनशक्तिको अभाव, महँगो औषधी र दुरुपयोगले हुने हानि यसका सीमा हुन्।
-
निष्कर्ष। रोग लाग्नुभन्दा लाग्न नदिनु सर्वोत्तम हो। रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन र 'निरोगी जीवन सुखी जीवन' को सपना साकार पार्न आयुर्वेदको प्रयोग आजको आवश्यकता हो।
३.३ पाठबाट शब्दार्थ र पारिभाषिक शब्द
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| व्याधि | शारीरिक रोग, व्यथा, वेदना |
| अनधिकृत | अधिकारपूर्वक नगरिएको, आधिकारिक नभएको |
| शमन | कुनै बाधा, विकार आदिलाई शान्त पार्ने काम |
| प्राच्य | प्राचीन, पहिलेको, पुरातन |
| आयुर्विज्ञान | आयुसम्बन्धी वस्तुगत ज्ञान |
| सदृश | उस्तै, देखिने एकनासे |
| वैकल्पिक | विकल्पमा आउने |
| पथ्यापथ्य | सजिलैसँग पच्ने र नपच्ने |
| पार्श्वप्रभाव | सँगसँगै आउने असर |
| भूस्वर्ग | पृथ्वीमा रहेको सुन्दर ठाउँ |
| समृद्धि | उन्नति वा सम्पन्न हुनुको भाव |
| हकर | विज्ञापन गर्दै आफ्ना सामान बेच्ने मान्छे |
| वैद्य | चिकित्सा विधिको ज्ञाता, कविराज |
| त्रिदोष | शरीरमा हुने वात, पित्त र कफको प्रकोपबाट हुने रोगको कारण |
| निर्मूलीकरण | जरैदेखि हटाउने काम |
| अद्यावधिक | आजसम्मको अवस्था, विगतदेखि हालसम्म |
| अत्युक्ति | बढाइचढाइ गरिने वर्णन |
| अधीरता | धैर्य नभएको अवस्था |
चिकित्सा क्षेत्रका प्राविधिक शब्द:
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| आयुर्वेद | जीवनको ज्ञान दिने प्राचीन पूर्वीय चिकित्सा पद्धति |
| एलोप्याथिक | आधुनिक विज्ञानमा आधारित, डाक्टरी चिकित्सा पद्धति |
| वैकल्पिक चिकित्सा | मुख्य पद्धतिबाहेक अपनाइने अर्को उपचार विधि |
| होमियोप्याथिक | सदृश लक्षणले सदृश रोगको उपचार गर्ने पद्धति |
| शल्यक्रिया | चिरफार गरेर गरिने उपचार |
| पक्षाघात | शरीरको एक भाग काम नगर्ने रोग |
| आकस्मिक उपचार | अचानक आइपरेको अवस्थामा तुरुन्तै गरिने उपचार |
| निर्मूलीकरण | रोगलाई जरैदेखि हटाउने काम |
एउटै शब्दका तीन कुरा सम्झनुहोस् — अर्थ, कुन क्षेत्र र वाक्यप्रयोग। जस्तै 'शल्यक्रिया' — चिरफारबाट हुने उपचार; चिकित्सा क्षेत्र; 'आन्द्राको शल्यक्रिया गरियो।' अर्थ मात्र सम्झेर वाक्य लेख्न नसक्नेले २ अङ्क गुमाउँछन्।
३.४ आयुर्वेदको परिचय र विशेषता
आयुर्वेदको शाब्दिक अर्थ
आयुर्वेद = आयुष् + वेद → 'जीवनको ज्ञान'। निबन्धअनुसार यसले जीवनको मर्म बुझेर रोग लाग्न नदिने खानपान र रहनसहनमा सावधानी सिकाउँछ।
अष्टाङ्ग आयुर्वेद — आठ शाखा
| शाखा | उपचारको क्षेत्र |
|---|---|
| काय चिकित्सा | श्वासप्रश्वास, हाडजोर्नी, पाचन प्रणाली र पञ्चकर्म जस्ता विशिष्ट उपचार |
| शल्य चिकित्सा | चिरफार गरेर गरिने उपचार (भगन्दर, बवासीर आदि) |
| शालाक्य चिकित्सा | आँखा, नाक, कान, मुख र घाँटीका रोग |
| कौमारभृत्य चिकित्सा | प्रसव र बालरोग |
| अगदतन्त्र | विष, सर्पको टोकाइ आदिको उपचार |
| रसायन चिकित्सा | रोग लड्ने क्षमता र निरोगीपन बढाउने उपचार |
| वाजीकरण | स्वस्थ सन्तान र शारीरिक तागत बढाउने उपचार |
| भूतविद्या | मनोरोगसँग सम्बन्धित उपचार |
आयुर्वेदका विशेषता
- बिरामीको आत्मा, मन, शारीरिक प्रकृति, दोष, मल र धातुलाई समग्रमा हेरिन्छ।
- आहार, विहार र आचार संहितामार्फत रोग लाग्नै नदिने प्रयास हुन्छ।
- आठ र दश प्रकारका परीक्षाबाट रोगको निदान हुन्छ।
- जडीबुटी नेपालमै पाइन्छ र औषधी कम खर्चिलो हुन्छ।
- रोगको नियन्त्रण मात्र होइन निर्मूलीकरण गर्ने प्रयास हुन्छ।
- पार्श्वप्रभाव कम हुने र स्वस्थ व्यक्तिले पनि पोषणका रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने मानिन्छ।
पञ्चकर्म र त्रिदोष
पञ्चकर्म शरीर शुद्ध गर्ने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने पाँच विधिको सम्मिश्रण हो:
| विधि | अर्थ |
|---|---|
| वमन | उपचारात्मक उल्टी |
| विरेचन | परिष्करण चिकित्सा |
| वस्ति | पेटसम्बन्धी चिकित्सा |
| नस्य | नाकबाट औषधी राखेर गरिने उपचार |
| रक्तमोक्षण | रगत बगाएर गरिने उपचार |
त्रिदोष. आयुर्वेदअनुसार शरीरका शारीरिक र मानसिक क्रियाकलाप वात, पित्त र कफ मा निर्भर हुन्छन्। तीनै सन्तुलित भए मान्छे स्वस्थ रहन्छ; असन्तुलित हुँदा बिरामी पर्छ। मौसम, जलवायु, स्थान, उमेर र मानसिक अवस्थाले यी दोषलाई प्रभावित गर्छन्।
३.५ आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्साको तुलना
निबन्धका दुई पद्धति एकअर्काका विरोधी होइनन्; दुवैको आफ्नै क्षेत्र र सीमा छ।
| आधार | आयुर्वेद चिकित्सा | आधुनिक (एलोप्याथिक) चिकित्सा |
|---|---|---|
| उत्पत्ति | पूर्वीय वैदिक र प्राच्य सभ्यता | पाश्चात्य विज्ञान |
| दृष्टि | शरीर, मन र आत्मालाई समग्रमा हेर्ने | रोगको लक्षण र कारणलाई हेर्ने |
| जोड | रोग लाग्न नदिनु, प्रतिरोध क्षमता बढाउनु | रोग हटाउनु, खोप र शल्यक्रिया |
| औषधी | जडीबुटीमा आधारित | रासायनिक औषधी |
| खर्च | कम खर्चिलो | प्रायः महँगो |
| विशेषता | पार्श्वप्रभाव कम; रोगको जरो हटाउने प्रयास | छिटो सञ्चो; विशेषज्ञ; आकस्मिक उपचारमा प्रभावकारी |
| सीमा | आकस्मिक र शल्यक्रियामा कमजोर; नियमनको अभाव; कतिपय पक्षमा वैज्ञानिक प्रमाण थोरै | दक्ष जनशक्तिको अभाव; महँगो; दुरुपयोगले हानि |
छान्ने आधार. निबन्धको निष्कर्षअनुसार रोगको प्रकृति हेरेर पद्धति छान्नुपर्छ। गम्भीर र आकस्मिक अवस्थामा एलोप्याथी अपरिहार्य हुन्छ भने रोग लाग्न नदिने, दीर्घकालीन र जीवनशैलीसँग जोडिएका समस्यामा आयुर्वेदले सघाउँछ।
उत्तर लेख्दा 'आयुर्वेदले सबै रोग निको पार्छ' वा 'एलोप्याथी हानिकारक छ' जस्ता एकतर्फी वाक्य नलेख्नुहोस्। निबन्धले आयुर्वेदको सीमा र आधुनिक चिकित्साका विशेषता दुवै स्वीकारेको छ। आफ्नो राय दिनुपर्दा कारण लेख्नुहोस् — 'मलाई आयुर्वेद मन पर्छ किनकि यसले रोग लाग्नै नदिने अभ्यास सिकाउँछ' जस्तो। स्वास्थ्यको कुरामा औषधी वा उपचारको निर्णय सधैँ योग्य चिकित्सकको सल्लाहमा गरिन्छ।
३.६ मुख्य भाव र सन्देश
निबन्धको मूल भाव: मान्छेलाई स्वस्थ राख्न चिकित्सा विज्ञान आवश्यक छ; आधुनिक चिकित्सा र आयुर्वेदको आफ्नै महत्त्व छ; तर रोग लाग्न नदिनु सर्वोत्तम उपाय हो र त्यसका लागि आयुर्वेदको दृष्टि उपयोगी छ।
| सन्देश | निबन्धको आधार |
|---|---|
| रोग लाग्न नदिनु उत्तम | 'रोग लाग्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु सर्वोत्तम उपाय हो' |
| पद्धति रोगको प्रकृतिअनुसार छान्नुपर्छ | गम्भीर अवस्थामा एलोप्याथी; दीर्घ स्वास्थ्यमा आयुर्वेद |
| आयुर्वेदलाई वैज्ञानिक र नियमित बनाउनुपर्छ | अनुसन्धान, दर्ता र गुणस्तर नियन्त्रणको चर्चा |
| नेपालका जडीबुटीको सदुपयोग गर्नुपर्छ | 'नेपाल जडीबुटीको भूस्वर्ग' |
| सन्तुलित खानपान र रहनसहन | आहार, विहार र आचार संहिता |
३.७ भाषाशैली
- वर्गीकरणको शैली: निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक, उपचारात्मक; अष्टाङ्ग आयुर्वेदका आठ शाखा — सबै सूचीबद्ध छन्।
- परिभाषामूलक वाक्य: 'आयुर्वेद शब्द आयुष र वेद मिलेर बनेको हो।'
- तुलनात्मक वाक्य: 'एलोप्याथीमा रोग घटाउने औषधी दिइन्छ भने होमियोप्याथीमा रोग बढाउने खुराक दिइन्छ।'
- पारिभाषिक शब्दको बाहुल्य: वात, पित्त, कफ, पञ्चकर्म, शल्यक्रिया जस्ता शब्दले वस्तुपरकता बढाएका छन्।
- उखान र दृष्टान्त: 'काँडालाई काँडाले झिक्नुपर्छ', 'धेरै खायो भने चिनी पनि तितो हुन्छ' जस्ता उखानले सूचनालाई सजीव बनाएका छन्।
- वाक्यको लम्बाइ: धेरैजसो वाक्य लामा छन्, किनकि एउटै वाक्यमा कारण, परिणाम र उदाहरण समेटिएका छन्।
वस्तुपरक निबन्धमा तथ्य र सूचना हुन्छ; लेखकको व्यक्तिगत भावना कम हुन्छ ('चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा')। आत्मपरक निबन्धमा लेखक 'म' भएर आफ्ना अनुभव र विचार राख्छ (यो पुस्तकको 'मेरो देशको शिक्षा')। पहिचान गर्ने सजिलो तरिका — 'मलाई लाग्छ' जस्ता वाक्य छन् कि छैनन् हेर्नु।
३.८ पाठमा आधारित व्याकरण
(क) उपसर्ग
उपसर्ग भनेको शब्दको सुरुमा जोडिएर अर्थमा परिवर्तन, विशेषता वा नयाँपन ल्याउने खण्डांश हो।
| उपसर्ग | शब्द | निर्माण |
|---|---|---|
| अ | अज्ञान | अ + ज्ञान |
| कु | कुकर्म | कु + कर्म |
| वि | विज्ञान | वि + ज्ञान |
| गैर | गैरकानुनी | गैर + कानुनी |
| बद | बदनाम | बद + नाम |
| ना | नाबालक | ना + बालक |
| अधि | अधिकार | अधि + कार |
| अनु | अनुकूल | अनु + कूल |
| अभि | अभिवादन | अभि + वादन |
| अति | अत्यधिक | अति + अधिक |
| अप | अपमान | अप + मान |
| आ | आगमन | आ + गमन |
| उप | उपचार | उप + चार |
| उत् | उत्कर्ष | उत् + कर्ष |
| दुर् | दुर्गुण | दुर् + गुण |
| नि | निबन्ध | नि + बन्ध |
| निर् | निर्मूल | निर् + मूल |
| परि | परिश्रम | परि + श्रम |
| प्र | प्रबल | प्र + बल |
| प्रति | प्रतिरोध | प्रति + रोध |
| सम् | सम्बन्ध | सम् + बन्ध |
| सु | सुगन्ध | सु + गन्ध |
निबन्धबाट उदाहरण. अनधिकृत (अन् + अधिकृत), प्रत्याक्रमण (प्रति + आक्रमण), निरोधात्मक (नि + रोध + आत्मक), प्रवर्धनात्मक (प्र + वर्धन + आत्मक), उपचारात्मक (उप + चार + आत्मक), सम्मिश्रण (सम् + मिश्रण)।
(ख) प्रत्यय
प्रत्यय भनेको शब्द वा धातुको अन्त्यमा जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने खण्डांश हो। प्रत्यय दुई थरी हुन्छन् —
- कृत् प्रत्यय — धातुमा लागेर कृदन्त शब्द बनाउँछन्। (पढ् + आइ = पढाइ, लेख् + अक = लेखक)
- तद्धित प्रत्यय — शब्द (नाम, विशेषण) मा लागेर तद्धितान्त शब्द बनाउँछन्। (धन + वान् = धनवान्, मित्र + ता = मित्रता)
| प्रत्यय | उदाहरण | प्रकार |
|---|---|---|
| अक | लेखक, पाठक | कृत् |
| अन | पालन, पठन | कृत् |
| आइ | पढाइ, हिँडाइ | कृत् |
| अनीय | पूजनीय, माननीय | कृत् |
| ति | शक्ति, गति | कृत् |
| तव्य | कर्तव्य, गन्तव्य | कृत् |
| इलो | रमाइलो, चम्किलो | कृत् |
| आवट | थकावट, बनावट | कृत् |
| ता | मित्रता, सुन्दरता | तद्धित |
| त्व | मातृत्व, नेतृत्व | तद्धित |
| इक | धार्मिक, सामाजिक | तद्धित |
| इत | पीडित, शिक्षित | तद्धित |
| वान् | धनवान्, गुणवान् | तद्धित |
| मान् | बुद्धिमान्, श्रीमान् | तद्धित |
| मय | ज्ञानमय, आनन्दमय | तद्धित |
| आलु | दयालु, झगडालु | तद्धित |
| अक्कड | भुलक्कड | तद्धित |
| इया | सहरिया | तद्धित |
| ले | गाउँले | तद्धित |
निर्माण प्रक्रिया देखाउने ढाँचा. 'आयुर्वेदिक' = आयुर्वेद + इक (तद्धित प्रत्यय)। 'चिकित्सक' = चिकित्सा + अक। 'प्रतिरोधात्मक' = प्रति + रोध + आत्मक।
प्रश्न. 'अनधिकृत', 'प्रत्याक्रमण', 'चिकित्सा', 'शारीरिक' मा उपसर्ग र प्रत्यय छुट्याउनुहोस्।
उत्तर. अनधिकृत = अन् (उपसर्ग) + अधिकृत; प्रत्याक्रमण = प्रति (उपसर्ग) + आक्रमण; शारीरिक = शरीर + इक (प्रत्यय); चिकित्सा = मूल शब्द, उपसर्ग-प्रत्यय छैन।
(ग) कृदन्त र तद्धितान्त शब्द
| शब्द | मूल | प्रत्यय | प्रकार |
|---|---|---|---|
| बुद्धिमान् | बुद्धि | मान् | तद्धितान्त |
| धनवान् | धन | वान् | तद्धितान्त |
| गाउँले | गाउँ | ले | तद्धितान्त |
| सहरिया | सहर | इया | तद्धितान्त |
| भुलक्कड | भुल | अक्कड | तद्धितान्त |
| कवित्व | कवि | त्व | तद्धितान्त |
फरक छुट्याउने सूत्र. प्रत्ययअघिको भाग धातु (क्रियाको जरो) हो भने कृदन्त; नाम वा विशेषण हो भने तद्धितान्त।
(घ) ह्रस्व उकारको वर्णविन्यास
शब्दको सुरु, बिच र अन्त्यमा ह्रस्व 'उ' भएका शब्द छुट्याउन पाठ्यपुस्तकले भनेको छ।
| स्थान | उदाहरण |
|---|---|
| सुरुमा | उमेर, उखु, उपचार, उत्तर, उद्योग |
| बिचमा | मुकुन्दपुर, गुरुङ, सुब्बा, पृथुकुमार, बुबा |
| अन्त्यमा | गुरु, शिशु, बन्धु, मधु, उखु, प्रभु |
नियम.
- तत्सम उकारान्त शब्द — गुरु, बन्धु, मधु, साधु, प्रभु — संस्कृत रूपअनुसार ह्रस्व उ।
- प्रत्ययका शब्द — 'दयालु', 'झगडालु' जस्ता 'आलु' प्रत्ययका शब्दमा ह्रस्व उकार।
- नेपाली मौलिक शब्द — बुबा, उमेर, उखु, सुब्बा जस्ता शब्दमा सामान्यतया ह्रस्व उ आउँछ; शङ्का भए शब्दकोश हेर्नुहोस्।
- ह्रस्व र दीर्घ फरक अर्थ दिने शब्द — 'सुत' (छोरो) र 'सूत' (धागो); 'कुल' (वंश) र 'कूल' (किनार)।
'सुत' मा ह्रस्व उ — छोरा। 'सूत' मा दीर्घ ऊ — धागो वा सारथि। 'मूल' (जरो) र 'मुल' मा पनि अर्थ फरक पर्छ। परीक्षामा यस्ता शब्द जोडा बनाएर सोधिन्छन्।
३.९ रचना र लेखन
(क) बुँदा टिपोट र सारांश
बुँदा टिपोट भनेको अनुच्छेदका मुख्य कुरा छोटो वाक्यांशमा लेख्नु हो। सारांश भनेको ती बुँदा जोडेर आफ्नै शब्दमा तयार पारिएको छोटो अनुच्छेद हो।
चरण: (१) अनुच्छेद दुई पटक पढ्ने, (२) प्रत्येक वाक्यको मुख्य कुरा छुट्याउने, (३) उदाहरण र दोहोरिएका कुरा हटाउने, (४) चार–पाँच बुँदा बनाउने, (५) बुँदा जोडेर सारांश लेख्ने। सारांश मूल अनुच्छेदको एक तिहाइ जति हुन्छ।
नमुना — निबन्धको पहिलो अनुच्छेदबाट:
| बुँदा | |
|---|---|
| १ | स्वस्थ तन खुसी मनको आधार हो। |
| २ | मान्छेको असावधानीले रोग शरीरमा पस्छ। |
| ३ | रोग हटाउन चिकित्सा विज्ञानको प्रादुर्भाव भयो। |
| ४ | एलोप्याथिक र आयुर्वेद सबैभन्दा प्रचलित उपचार पद्धति हुन्। |
सारांश. स्वस्थ शरीरले मनलाई खुसी राख्छ, तर असावधानीले रोग लाग्छ र शक्ति र खुसी दुवै खोस्छ। रोगलाई हटाउन चिकित्सा विज्ञान जन्मिएको हो, जसमा पाश्चात्य देनका रूपमा एलोप्याथिक र पूर्वीय देनका रूपमा आयुर्वेद पद्धति सबैभन्दा बढी चलनमा छन्।
(ख) वस्तुपरक अनुच्छेद — 'स्वस्थ खानपान'
स्वस्थ खानपान स्वस्थ जीवनको पहिलो सर्त हो। सन्तुलित आहारमा अन्न, दाल, तरकारी, फलफूल र दूधजन्य पदार्थ पर्छन्, जसले शरीरलाई चाहिने शक्ति, पोषक तत्त्व र खनिज पदार्थ दिन्छन्। बजारमा पाइने चाउचाउ, तेलमा तारिएका परिकार र चिल्लो-पिरो चिजको अधिक सेवनले पेट बिग्रन्छ र लामो समयमा रोग निम्त्याउँछ। समयमा खाना खाने, पर्याप्त पानी पिउने र खानाअघि हात धुने बानीले पनि रोगबाट जोगाउँछ। आयुर्वेदले पनि 'आहार, विहार र आचार' लाई स्वस्थ जीवनको आधार मान्छ। त्यसैले रोग लागेपछि औषधी खोज्नुभन्दा स्वस्थ खानपानमार्फत रोग लाग्नै नदिनु बुद्धिमानी हो।
यस अनुच्छेदमा विषय-वाक्य (पहिलो वाक्य), विस्तार (उदाहरण र तथ्य) र निष्कर्ष (अन्तिम वाक्य) छन्। यसमा 'म' शब्द छैन — त्यसैले यो वस्तुपरक हो।
(ग) वस्तुपरक निबन्ध — 'नेपालको प्राकृतिक विविधता'
निबन्धका तीन भाग हुन्छन्: भूमिका, विस्तार र निष्कर्ष। तल नमुना छ:
नेपालको प्राकृतिक विविधता
भूमिका. नेपाल क्षेत्रफलका दृष्टिले सानो देश भए पनि प्राकृतिक विविधताले धनी छ। एउटै देशभित्र समुद्री सतहभन्दा केही सय मिटरदेखि संसारकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथासम्मको भूभाग पाइन्छ।
विस्तार. भौगोलिक रूपमा नेपाल तीन क्षेत्रमा बाँटिएको छ — उत्तरमा हिमाली, बिचमा पहाडी र दक्षिणमा तराई। हिमाली क्षेत्रमा हिउँले ढाकिएका चुली, हिमताल र हिमनदी छन्। पहाडी क्षेत्रमा ताल, उपत्यका, डाँडाकाँडा र सिँढीखेतका दृश्य छन्। तराईमा समथर उर्वर भूमि, घना जङ्गल र वन्यजन्तु भेटिन्छन्। जलवायु पनि क्षेत्रअनुसार फरक छ — हिमालमा चिसो, पहाडमा सम र तराईमा गर्मी। यही विविधताले गर्दा नेपालमा ठुलो सङ्ख्यामा वनस्पति, चरा र जनावर पाइन्छन्। जडीबुटीको विविधता पनि यसमै जोडिएको छ। पर्यटन, कृषि र जलविद्युत्को सम्भावना यसै विविधताले बनाएको हो।
निष्कर्ष. नेपालको प्राकृतिक विविधता देशको सम्पत्ति र पहिचान दुवै हो। यसको संरक्षण र सदुपयोग गर्न सके देशको आर्थिक समृद्धिको ढोका खुल्नेछ। त्यसैले हामी सबैले वातावरण जोगाउनुपर्छ।
(घ) बोधप्रश्न निर्माण
अनुच्छेदबाट तीन तहका प्रश्न बनाइन्छ:
| प्रश्नको प्रकार | उद्देश्य | नमुना (आधुनिक चिकित्सा अनुच्छेद) |
|---|---|---|
| विषयवस्तुको पहिचान | अनुच्छेदले के भन्छ ? | अनुच्छेदमा के के विशेषता भनिएका छन् ? |
| अनुमान | अनुच्छेदमा नभनिएको तर निकाल्न सकिने कुरा | किन गम्भीर बिरामी एलोप्याथीकै भर पर्छन् ? |
| निष्कर्ष | समग्र सार | आधुनिक चिकित्सा पद्धतिबारे अनुच्छेदको निष्कर्ष के हो ? |
पाठको सार
- 'चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा' वस्तुपरक, सूचनामूलक निबन्ध हो, जसमा आधुनिक र आयुर्वेदिक चिकित्साको परिचय, विशेषता र सीमा तुलनात्मक रूपमा आएको छ।
- चिकित्सा तीन किसिमका छन् — निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक।
- आयुर्वेद = आयुष् + वेद (जीवनको ज्ञान); यसका आठ शाखा अष्टाङ्ग आयुर्वेद कहलिन्छन्।
- आयुर्वेदमा वात, पित्त र कफ (त्रिदोष) को सन्तुलनले स्वास्थ्य निर्धारण हुन्छ; पञ्चकर्म शरीर शुद्ध गर्ने पाँच विधि हो।
- नेपाल जडीबुटीको भूस्वर्ग हो; आयुर्वेदका अध्ययन र अनुसन्धानका संस्था बनेका छन्।
- आयुर्वेदका सीमा — आकस्मिक उपचार, शल्यक्रिया र नियमनको अभाव; एलोप्याथीका सीमा — महँगो, दक्ष जनशक्तिको अभाव, दुरुपयोग।
- मूल सन्देश — रोग लाग्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु सर्वोत्तम हो।
- व्याकरण — उपसर्ग, प्रत्यय (कृत् र तद्धित), कृदन्त-तद्धितान्त, ह्रस्व उकारको वर्णविन्यास।
- रचना — बुँदा टिपोट-सारांश, वस्तुपरक अनुच्छेद र निबन्ध।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- 'चिकित्सा' शब्दको शाब्दिक अर्थ के हो ?
- 'आयुर्वेद' शब्द कुन दुई शब्द मिलेर बनेको हो ?
- चिकित्साका तीन किसिम के के हुन् ?
- अष्टाङ्ग आयुर्वेदमा कतिओटा शाखा छन् ?
- त्रिदोष भन्नाले के बुझिन्छ ?
- आयुर्वेद चिकित्सक कहाँ दर्ता हुन्छन् ?
उत्तर
१. रोग हटाउने इच्छा।
२. आयुष् र वेद।
३. निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक।
४. आठओटा।
५. वात, पित्त र कफ।
६. नेपाल आयुर्वेद चिकित्सक परिषद्मा।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)
- निरोधात्मक र उपचारात्मक चिकित्साबिचको फरक लेख्नुहोस्।
- पञ्चकर्मअन्तर्गत कुन कुन विधि पर्छन् ?
- आयुर्वेदको सीमा के के हुन् ?
- नेपाललाई आयुर्वेदिक औषधीको भूस्वर्ग किन भनिएको हो ?
उत्तर
७. रोग लाग्नुअघि रोग नियन्त्रणका लागि दिइने स्वास्थ्य सेवा निरोधात्मक हो भने रोग लागेपछि निको पार्न दिइने सेवा उपचारात्मक हो।
८. वमन (उपचारात्मक उल्टी), विरेचन (परिष्करण), वस्ति (पेटसम्बन्धी), नस्य (नाकबाट औषधी) र रक्तमोक्षण (रगत बगाउने उपचार) पञ्चकर्मअन्तर्गत पर्छन्।
९. दुर्घटना, हृदयघात, पक्षाघात, शल्यक्रिया र सघन उपचारमा एलोप्याथीको सहयोग चाहिनु; आयुर्वेदका नाममा जसले पनि औषधी बेच्ने प्रवृत्ति रोक्ने संयन्त्र नहुनु।
१०. नेपालमा बहुमूल्य र घातक रोग निको पार्ने जडीबुटीको अजस्र भण्डार छ; रामायणमा लक्ष्मणका लागि सञ्जीवनी बुटी हिमालय क्षेत्रबाटै ल्याइएको प्रसङ्गले यसको प्रमाण दिन्छ।
बोध र व्याख्या (४ अङ्क)
-
दिइएको निबन्धांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक पद्धति छन्। रोग नियन्त्रणका लागि रोग लाग्नुपूर्व नै प्रदान गरिने स्वास्थ्य सेवा निरोधात्मक चिकित्सा हो। स्वास्थ्य स्थिति सुधार गर्न प्रदान गरिने पोषण कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा, वातावरणीय सरसफाइ कार्यक्रम जस्ता सेवा प्रवर्धनात्मक स्वास्थ्य सेवा हुन्।
(क) निबन्धांशमा चिकित्सा विज्ञानका कुन कुन शाखाको चर्चा गरिएको छ ? (ख) प्रवर्धनात्मक उपचार पद्धति कस्तो हुन्छ ? (ग) तपाईंलाई कुन उपचार पद्धति मन पर्छ, किन ?
नमुना उत्तर
(क) निबन्धांशमा निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक गरी चिकित्सा विज्ञानका तीन शाखाको चर्चा गरिएको छ।
(ख) स्वास्थ्यको स्थिति सुधार्न दिइने सेवालाई प्रवर्धनात्मक भनिन्छ। पोषण कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा र वातावरणीय सरसफाइ यसका उदाहरण हुन्।
(ग) मलाई निरोधात्मक पद्धति मन पर्छ, किनकि रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु सजिलो र सस्तो हुन्छ। खोप, सरसफाइ र सन्तुलित खानपानले ठुला रोगबाट बचाउँछ। तर रोग लागिहाले मैले योग्य चिकित्सककहाँ गएर उपचार गराउँछु।
- व्याख्या गर्नुहोस् : आयुर्वेद चिकित्सा आधुनिक चिकित्सा पद्धतिभन्दा भिन्न र संसारकै सर्वप्राचीन उपचार पद्धति हो / आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल भूस्वर्ग मानिन्छ।
नमुना उत्तर
(क) यो भनाइ निबन्धमा आयुर्वेदको परिचय दिने क्रममा आएको हो। आयुर्वेद वेदकालदेखि चलिआएको पूर्वीय ज्ञान हो; यसले रोगलाई मात्र होइन, मान्छेको आत्मा, मन र शरीरको प्रकृतिलाई समग्रमा हेर्छ। एलोप्याथी भने पाश्चात्य विज्ञानको विकासपछि बनेको पद्धति हो। यसर्थ दुवैको उत्पत्ति र दृष्टि फरक छ।
(ख) नेपालको हिमालय, पहाड र तराईमा थुप्रै औषधीय बिरुवा पाइन्छन्। रामायणको सञ्जीवनी बुटीको प्रसङ्ग पनि यहीँको हिमालय क्षेत्रसँग जोडिएको छ। त्यसैले आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल पृथ्वीको सुन्दर स्थान अर्थात् भूस्वर्ग मानिएको हो।
समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)
- आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका सकारात्मक र नकारात्मक पक्षबारे समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भूमिका. आधुनिक (एलोप्याथिक) चिकित्सा पाश्चात्य विज्ञानको देन हो र आज संसारभर सबैभन्दा बढी चलनमा छ। निबन्धले यसका विशेषता र सीमा दुवै उल्लेख गरेको छ।
सकारात्मक पक्ष. पहिलो, छिटो सञ्चो हुन्छ। दोस्रो, विशेषज्ञ र औषधी सजिलै पाइन्छन्। तेस्रो, चिकित्सा परिषद् र औषधी व्यवस्था विभागको स्वीकृतिमा मात्र उपचार गर्न पाइने भएकाले व्यवस्थित छ। चौथो, विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको स्वीकृति चाहिने भएकाले सङ्गठन बलियो छ। पाँचौँ, आकस्मिक अवस्थामा प्रभावकारी छ। छैटौँ, शल्यक्रिया र खोपजस्ता उपायले गम्भीर रोग रोक्छ र निको पार्छ। सातौँ, प्रविधि र उपकरण समय-समयमा अद्यावधिक हुन्छन्।
नकारात्मक पक्ष. दक्ष जनशक्तिको अभाव छ, औषधीका नकारात्मक असर देखिन सक्छन्, औषधी महँगो हुँदा गरिबको पहुँचबाहिर पर्छ र दुरुपयोग हुँदा घातक हुन सक्छ।
निष्कर्ष. यी सीमा हुँदाहुँदै पनि गम्भीर र आकस्मिक उपचारमा आधुनिक चिकित्साबिना काम चल्दैन। त्यसैले यसको सही प्रयोग र सर्वसुलभ पहुँच दुवै आवश्यक छन्।
- रोग नियन्त्रण गर्न र पार्श्वप्रभावबाट बचाउन आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति प्रभावकारी मानिन्छ, पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
निबन्धअनुसार आयुर्वेदले रोगको लक्षणमात्र होइन, रोगीको मन, शरीरको प्रकृति र दोषलाई समग्रमा हेर्छ। यसले आहार, विहार र आचार संहितामार्फत रोग लाग्न नदिने प्रयास गर्छ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ। औषधी जडीबुटीबाट बन्ने भएकाले नेपालमै सजिलै पाइन्छ र खर्च कम पर्छ।
आयुर्वेदमा रोगको नियन्त्रणमात्र होइन जरैदेखि निर्मूल गर्ने उद्देश्य हुन्छ। निबन्धअनुसार यसको पार्श्वप्रभाव एलोप्याथीको जस्तो हुँदैन। यही कारण यसप्रति मान्छेको आकर्षण बढेको छ। तर यही निबन्धले सीमा पनि देखाएको छ — आकस्मिक उपचार र शल्यक्रियामा एलोप्याथीको सहयोग चाहिन्छ, र नियमनको अभावमा नक्कली उपचारकर्ताले जनस्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्न सक्छन्। त्यसैले आयुर्वेद प्रभावकारी मानिए पनि योग्य चिकित्सकको सल्लाह र गुणस्तर नियन्त्रण जरुरी छ।
- किन आयुर्वेद चिकित्साको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ, लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
आयुर्वेदको लोकप्रियता बढ्नुका कारण चार छन्: (१) यसले रोग लाग्न नदिने जीवनशैली सिकाउँछ, (२) औषधी जडीबुटीको भएकाले कम खर्चिलो र नेपालमै सुलभ छ, (३) पार्श्वप्रभाव कम मानिन्छ, (४) अध्ययन-अनुसन्धान, क्याम्पस र चिकित्सक परिषद् जस्ता संस्था बनेकाले यसको विश्वसनीयता बढेको छ।
व्याकरण (२ अङ्क)
- उपसर्ग लागेका दुई र प्रत्यय लागेका दुई शब्द निबन्धबाट छुट्याउनुहोस्।
- 'कर्तव्य', 'पढाइ' र 'धनवान्' मा कुन कुन प्रत्यय छन् ?
- ह्रस्व उकार भएका सुरु, बिच र अन्त्यका एक-एक शब्द लेख्नुहोस्।
उत्तर
१६. उपसर्ग — अनधिकृत (अन्), प्रत्याक्रमण (प्रति)। प्रत्यय — शारीरिक (इक), चिकित्सक (अक)।
१७. कर्तव्य = कर् + तव्य (कृत्); पढाइ = पढ् + आइ (कृत्); धनवान् = धन + वान् (तद्धित)।
१८. सुरुमा — उमेर; बिचमा — बुबा; अन्त्यमा — गुरु।
Practise more: Nepali question bank