Question bank · 19 min read
अनिवार्य नेपाली: एकाइअनुसार वस्तुगत प्रश्नसङ्ग्रह
कक्षा १० को अनिवार्य नेपाली परीक्षा तीन घण्टाको र पूर्णाङ्क ७५ को हुन्छ। यसका साथ २५ अङ्क आन्तरिक मूल्याङ्कनका हुन्छन्। पाठ्यपुस्तकमा सत्र पाठ छन्: कविता, कथा, निबन्ध, मनोवाद, जीवनी, वादविवाद, चिठी, एकाङ्की र सुनाइ पाठ। प्रत्येक पाठसँग व्याकरण र रचनाका एकाइ जोडिएका छन्। यो अध्यायमा सत्रै पाठका तथ्य र तेह्र व्याकरण तथा रचना विषयका छोटा वस्तुगत प्रश्न उत्तरकुञ्जीसहित दिइएका छन्। छोटा प्रश्नले तथ्य, नाम, सङ्ख्या र नियम कति पक्का छन् भनेर एक-दुई मिनेटमै जाँच्छन्।
(१) पहिले सम्बन्धित पाठ वा व्याकरण एकाइ पढ्नुहोस्। (२) प्रत्येक समूहका प्रश्न किताब बन्द गरेर हल गर्नुहोस्। (३) उत्तरकुञ्जी हेर्नुअघि आफ्नो उत्तर पेन्सिलले लेख्नुहोस्। (४) गलत भएको प्रश्नको कारण पढेर सम्बन्धित पाठमा फर्कनुहोस्। प्रश्नको प्रकार चार थरी छ: बहुविकल्प, खाली ठाउँ, ठिक वा बेठिक र जोडा मिलाउ।
बोर्डको लिखित प्रश्नपत्र प्रायः विषयगत ढाँचाका प्रश्नमा आधारित हुन्छ भन्ने मानेर तयारी गर्नुहोस्। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको विशिष्टीकरण तालिकामा शब्दभण्डार, वर्णविन्यास, भाषिक संरचना, पठनबोध, निर्देशित रचना, व्यावहारिक लेखन, बुँदा टिपोट, सारांश, पाठगत बोध र भावविस्तारजस्ता क्षेत्र छन्। प्रत्येक क्षेत्रको अङ्कभार आधिकारिक तालिकामै हेर्नुहोस्; यहाँ त्यो प्रमाणित गर्न नसकिएकाले अङ्क लेखिएको छैन। यहाँका प्रश्न मौलिक अभ्यास हुन्। कुनै प्रश्न कुनै वर्षको परीक्षामा सोधिएको थियो भन्ने दाबी यहाँ गरिएको छैन।
११.१ उज्यालो यात्रा — रामप्रसाद ज्ञवाली (कविता)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | नैतिक सन्देशमूलक, छन्दोबद्ध कविता |
| छन्द | अनुष्टुप; प्रत्येक पाउमा आठ अक्षर |
| मूल भाव | कर्म, सङ्कल्प, प्रेम र त्यागले मान्छेलाई महान् बनाउँछ |
| दृष्टान्त | श्रीखण्डको काठ घोटिएपछि चन्दन बन्छ |
| अन्त्य | कवि आफैँलाई प्रश्न गर्छन्: म त्यस्तो यात्री कहिले बन्ने ? |
१. 'उज्यालो यात्रा' कविता कुन छन्दमा लेखिएको छ ?
कशार्दूलविक्रीडितखअनुष्टुपगवसन्ततिलकाघमन्दाक्रान्ता२. अनुष्टुप छन्दको प्रत्येक पाउमा कतिओटा अक्षर हुन्छन् ?
कछखसातगआठघनौ३. ठिक वा बेठिक: कविताले कर्म र सङ्कल्पबाट मान्छे महान् बन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
४. खाली ठाउँ भर्नुहोस्: कविताको अन्त्यमा कविले …… सोधेका छन्।
उत्तरकुञ्जी — ११.१
१. (ख) — पाठ्यपुस्तकले यसलाई अनुष्टुप छन्दको कविता भनेको छ।
२. (ग) — अनुष्टुपमा आठ-आठ अक्षरका चार पाउ हुन्छन्।
३. ठिक — यही कविताको मूल भाव हो।
४. आफैँलाई प्रश्न (आत्मप्रश्न) — म त्यस्तो यात्री कहिले बन्ने भन्ने प्रश्न।
११.२ घरझगडा — बदरीनाथ भट्टराई (कथा)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको कथा |
| मुख्य पात्र | राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह |
| संरचना | दश अनुच्छेद; स्वगत र छोटो संवाद |
| टुक्का | कानमा तेल हाल्नु, तेल घस्नु, भासमा फस्नु |
| मूल सन्देश | आपसी फुट जातिको पतनको चिह्न हो |
१. राजेन्द्रलक्ष्मी कुन राजाकी आमा हुन् ?
कप्रतापसिंह शाहखरणबहादुर शाहगपृथ्वीनारायण शाहघगिर्वाणयुद्ध शाह२. 'घरझगडा' कथाको मूल सन्देश कुन हो ?
कधनको महत्त्वखआपसी फुटले पतन निम्त्याउँछगशिक्षाको महत्त्वघप्रकृतिको सुन्दरता३. 'कानमा तेल हाल्नु' टुक्काको अर्थ लेख्नुहोस्: ……
४. ठिक वा बेठिक: कथा दश अनुच्छेदमा संरचित छ।
उत्तरकुञ्जी — ११.२
१. (ख) — कथामा रानी राजेन्द्रलक्ष्मी आफ्ना छोरा रणबहादुरको रक्षाका लागि आगामा कुद्न तयार छिन्।
२. (ख) — घर फुट्दा बाहिरको शत्रुले बल पाउँछ भन्ने कथाको सन्देश हो।
३. सुनेर पनि वास्ता नगर्नु।
४. ठिक।
११.३ चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा (निबन्ध)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | वस्तुपरक, सूचनामूलक निबन्ध; बाह्र अनुच्छेद |
| चिकित्सा तीन थरी | निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक, उपचारात्मक |
| आयुर्वेद | आयुष् + वेद; आठ शाखा (अष्टाङ्ग) |
| त्रिदोष | वात, पित्त र कफ |
| मूल सन्देश | रोग लाग्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु सर्वोत्तम |
१. 'आयुर्वेद' शब्दको सही विच्छेद कुन हो ?
कआयु + वेदखआयुष् + वेदगआय + उर्वेदघआयुर् + वेद२. त्रिदोषमा कुन समावेश हुँदैन ?
कवातखपित्तगकफघरस३. खाली ठाउँ भर्नुहोस्: अष्टाङ्ग आयुर्वेदमा …… शाखा छन्।
४. जोडा मिलाउ: (अ) रोग लाग्न नदिने (आ) स्वास्थ्य शिक्षा र पोषण (इ) रोगको उपचार — (क) उपचारात्मक (ख) निरोधात्मक (ग) प्रवर्धनात्मक
उत्तरकुञ्जी — ११.३
१. (ख) — आयुष् र वेदको योगले आयुर्वेद बन्छ।
२. (घ) — त्रिदोष वात, पित्त र कफ हुन्।
३. आठ।
४. (अ)–(ख), (आ)–(ग), (इ)–(क)।
११.४ यस्तो कहिल्यै नहोस् (मनोवाद)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | मनोवाद — एक पात्रले आफ्नै मनसँग गरेको स्वगत कथन |
| पात्र | शुकमान |
| घटना | २५ लाख रुपैयाँको पुरस्कारको सन्देशमा विश्वास गर्दा पाँच लाख रुपैयाँ गुम्यो |
| सुरक्षाका उपाय | पासवर्ड गोप्य राख्नु, अपरिचित लिङ्क नखोल्नु, सिम ब्लक गराउनु |
| अन्त्य | प्रहरीको साइबर शाखामा उजुरी दिने र अरूलाई सचेत गराउने निर्णय |
१. शुकमानले कति रुपैयाँ गुमाए ?
कदुई लाखखपाँच लाखगपच्चीस लाखघदस लाख२. 'यस्तो कहिल्यै नहोस्' कुन विधाको रचना हो ?
कएकाङ्कीखवादविवादगमनोवादघजीवनी३. ठिक वा बेठिक: साइबर ठगीबाट बच्न पासवर्ड अरूलाई दिनुपर्छ।
४. खाली ठाउँ भर्नुहोस्: शुकमानले ठगीपछि …… को साइबर शाखामा जाने निर्णय गरे।
उत्तरकुञ्जी — ११.४
१. (ख) — पुरस्कार २५ लाखको भनिएको थियो, गुमेको रकम पाँच लाख हो।
२. (ग) — पात्रले आफ्नै मनसँग बोलेकाले मनोवाद हो।
३. बेठिक — पासवर्ड गोप्य राख्नुपर्छ।
४. प्रहरी।
११.५ लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (जीवनी)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९६६ कार्तिक २७, डिल्लीबजार, काठमाडौँ |
| जन्मनाम | तीर्थमाधव; पछि लक्ष्मीप्रसाद |
| आमाबुबा | अमरराज्यलक्ष्मी देवी र तिलमाधव |
| प्रमुख कृति | शाकुन्तल, सुलोचना (महाकाव्य); मुनामदन (खण्डकाव्य) |
| शिक्षामन्त्री | वि.सं. २०१३ |
| निधन | वि.सं. २०१६ भदौ २९; मरणोपरान्त त्रिभुवन पुरस्कार २०२३ |
१. देवकोटाको जन्मनाम के थियो ?
कलक्ष्मीप्रसादखतीर्थमाधवगतिलमाधवघअमरराज२. देवकोटाको जन्म कुन वर्ष भएको हो ?
कवि.सं. १९६६खवि.सं. १९७५गवि.सं. १९५६घवि.सं. १९९३३. ठिक वा बेठिक: 'मुनामदन' महाकाव्य हो।
४. जोडा मिलाउ: (अ) शाकुन्तल (आ) मुनामदन (इ) लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह — (क) खण्डकाव्य (ख) निबन्धसङ्ग्रह (ग) महाकाव्य
उत्तरकुञ्जी — ११.५
१. (ख) — लक्ष्मीको प्रसादका रूपमा पाइएकाले नाम लक्ष्मीप्रसाद रह्यो।
२. (क) — १९६६ कार्तिक २७।
३. बेठिक — मुनामदन खण्डकाव्य हो।
४. (अ)–(ग), (आ)–(क), (इ)–(ख)।
११.६ अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो ? (वादविवाद)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| पक्ष र विपक्ष | पक्षमा कर्तव्य ठुलो; विपक्षमा अधिकार ठुलो |
| वक्ता | चिदानन्द चौधरी र पदम गुप्ता (पक्ष); भरत भण्डारी र श्रुति साह (विपक्ष) |
| समय | प्रत्येक वक्तालाई पाँच मिनेट |
| मूल सन्देश | अधिकार र कर्तव्य एकअर्काका पूरक हुन् |
१. वादविवादमा 'पक्ष' ले कुन कुरालाई ठुलो भन्यो ?
कअधिकारखकर्तव्यगशिक्षाघधन२. प्रत्येक वक्ताले कति मिनेट बोल्न पाउँछ ?
कतीनखचारगपाँचघदस३. ठिक वा बेठिक: भरत भण्डारी पक्षका वक्ता हुन्।
४. खाली ठाउँ भर्नुहोस्: वादविवादमा …… को निर्णय अन्तिम हुन्छ।
उत्तरकुञ्जी — ११.६
१. (ख) — पक्षको विषय 'कर्तव्य ठुलो' हो।
२. (ग) — चार मिनेटमा जनाउ घन्टी र पाँच मिनेटमा अन्तिम घन्टी बज्छ।
३. बेठिक — भरत भण्डारी विपक्षका वक्ता हुन्।
४. निर्णायक मण्डल।
११.७ शत्रु — विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (कथा)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | मनोवैज्ञानिक कथा |
| केन्द्रीय पात्र | कृष्ण राय, ४५ वर्षका भद्र र शान्त मान्छे |
| घटना | रातमा लट्ठी प्रहार; प्रहारकर्ता नचिनिनु |
| व्यङ्ग्य | इन्स्पेक्टरलाई शङ्का लागेका मान्छेको लामो नामावली सुनाउनु |
| मूल सन्देश | आफूलाई निर्दोष ठान्नुअघि आत्मलोकन गर्नुपर्छ |
१. 'शत्रु' कथाका केन्द्रीय पात्र को हुन् ?
करामेखकृष्ण रायगबलभद्रघगोविन्द पण्डित२. कृष्ण रायको उमेर कति थियो ?
क३५ वर्षख४० वर्षग४५ वर्षघ५५ वर्ष३. ठिक वा बेठिक: कृष्ण रायलाई सुरुमा आफ्नो कोही शत्रु छ भन्ने लाग्थ्यो।
उत्तरकुञ्जी — ११.७
१. (ख) — कथा उनकै मनको उथलपुथलमा चल्छ।
२. (ग) — ४५ वर्ष।
३. बेठिक — उनलाई आफ्नो कोही शत्रु छैन भन्ने विश्वास थियो।
११.८ नेपाली हाम्रो श्रम र सिप — मुकुन्दशरण उपाध्याय (कविता)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | देशभक्ति र श्रमप्रधान गीतिकविता |
| संरचना | छओटा श्लोक; प्रत्येक श्लोकमा चार पङ्क्ति |
| टेक | नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ |
| अलङ्कार | मानवीकरण, रूपक, अनुप्रास, पुनरावृत्ति |
१. कवितामा कतिओटा श्लोक छन् ?
कचारखपाँचगछघसात२. 'पहाड भन्छ, तराई भन्छ' मा कुन अलङ्कार छ ?
कउपमाखमानवीकरणगयमकघश्लेष३. खाली ठाउँ भर्नुहोस्: कविताको टेकले श्रम र सिप …… मै लगाउन भन्छ।
उत्तरकुञ्जी — ११.८
१. (ग) — छओटा श्लोक।
२. (ख) — पहाड र तराईलाई मान्छेझैँ बोल्ने बनाइएकाले मानवीकरण हो।
३. स्वदेश।
११.९ मेरो देशको शिक्षा (निबन्ध)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | आत्मपरक निबन्ध |
| उपमा | शिक्षालाई मानवको तेस्रो आँखा भनिएको छ |
| प्राचीन उदाहरण | वेदव्यास, याज्ञवल्क्य, गार्गी, मैत्रेयी, सिद्धार्थ गौतम |
| माग | सिप, श्रम र प्रविधिसँग जोडिएको व्यवसायमूलक शिक्षा |
| मूल सन्देश | प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको सङ्गमले नयाँ सगरमाथा खडा गर्नेछ |
१. निबन्धमा शिक्षालाई के भनिएको छ ?
कदोस्रो घरखतेस्रो आँखागचौथो हातघपाँचौँ वेद२. 'मेरो देशको शिक्षा' कुन किसिमको निबन्ध हो ?
कहास्यव्यङ्ग्यखआत्मपरकगवस्तुपरकघजीवनीपरक३. ठिक वा बेठिक: निबन्धकारले सूचना प्रविधि सबैलाई सुलभ हुनुपर्छ भन्ने विचार राखेका छन्।
उत्तरकुञ्जी — ११.९
१. (ख) — शिक्षा मानवको तेस्रो आँखा हो।
२. (ख) — लेखकको आफ्नो अनुभव र विचार प्रस्तुत भएकाले आत्मपरक हो।
३. ठिक — तर सूचनाको सत्यता जाँच्ने सचेतना पनि चाहिन्छ भनिएको छ।
११.१० व्यावसायिक चिठी (चिठी)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| प्रकृति | औपचारिक पत्रको नमुना; बिउबिजन माग्ने चिठी |
| पठाउने र पाउने | थाहा नगरपालिकाको शीतोष्ण बागवानी केन्द्रले घरपझोङ गाउँपालिकाको केन्द्रलाई |
| भाग | संस्थाको नाम, मिति, चलानी नम्बर, प्रापक, विषय, सम्बोधन, मूल भाग, तपसिल, पुनश्च, समापन |
| भाषा | औपचारिक, नम्र, सङ्क्षिप्त र स्पष्ट; 'उपर्युक्त सम्बन्धमा', 'अनुरोध छ' |
१. चिठीमा कुन थरी बिउ माग गरिएको छ ?
कधानखमार्फा रायोगकपासघउखु२. माग गरिएका सामानको सूची चिठीको कुन भागमा हुन्छ ?
कविषयखसम्बोधनगतपसिलघसमापन३. ठिक वा बेठिक: ढुवानी र भुक्तानीको अनुरोध पुनश्चमा गरिएको छ।
४. शुद्ध शब्द छान्नुहोस्:
कब्यवसायखव्यवसायगब्यबसायघव्यबसायउत्तरकुञ्जी — ११.१०
१. (ख) — मार्फा रायोलगायत सात थरी बिउ तपसिलमा माग गरिएको छ।
२. (ग) — सामान, सङ्ख्या र मात्राको सूची तपसिलमा दिइन्छ।
३. ठिक।
४. (ख) — 'व्य' लेखिन्छ, 'ब्य' होइन।
११.११ कर्तव्य — गुरुप्रसाद मैनाली (कथा)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | सामाजिक कथा; तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दु |
| पात्र | मुखिया गङ्गाधर; छोराहरू मुरलीधर (जेठा) र श्रीधर (कान्छा); श्रीधरका छोरा शशीधर |
| द्वन्द्व | बाबुको मृत्युपछि जिउनी खेतको विवाद |
| निर्णय | ग्रामसभामा बुढापाकाले धर्मको र ठिटाले ऐनको न्याय गरे; टुङ्गो नलागेपछि अदालतमा श्रीधर जिते |
| मूल सन्देश | अधिकारभन्दा कर्तव्य ठुलो; साँचो जित सम्बन्धको जोगाइमा हुन्छ |
१. कथामा कुन खेतको विवाद चल्छ ?
कजिउनी खेतखबारीगबगैँचाघपाखो२. अदालतमा कसले जिते ?
कमुरलीधरखश्रीधरगशशीधरघगङ्गाधर३. ठिक वा बेठिक: 'कर्तव्य' कथाको दृष्टिबिन्दु तृतीय पुरुष हो।
४. खाली ठाउँ भर्नुहोस्: कथाले …… भन्दा कर्तव्य ठुलो हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
उत्तरकुञ्जी — ११.११
१. (क) — बाबु गङ्गाधरको मृत्युपछि दुई छोराबिच जिउनी खेतको विवाद चल्छ।
२. (ख) — मुद्दा अदालतमा पुगेपछि श्रीधर जिते।
३. ठिक।
४. अधिकार।
११.१२ पाब्लो पिकासो (जीवनी)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| जन्म र निधन | सन् १८८१, मलागा (स्पेन); निधन सन् १९७३ |
| प्रतिभा | नौ वर्षमा 'पिकाडोर' र पन्ध्र वर्षमा 'कम्युनियन' चित्र |
| कालखण्ड | नीलो काल (सन् १९०१–१९०४); गुलाबी काल (सन् १९०४–१९०६) |
| प्रसिद्ध चित्र | 'गुएर्निका' — विश्वको महान् युद्धविरोधी चित्र |
| सन्देश | १० सेकेन्डको चित्रका पछाडि ३० वर्षको मिहिनेत |
१. पिकासोको जन्म कुन देशमा भएको थियो ?
कफ्रान्सखइटालीगस्पेनघजर्मनी२. पिकासोको 'नीलो काल' कुन अवधिको हो ?
क१८८१–१८९०ख१९०१–१९०४ग१९०४–१९०६घ१९३७–१९४५३. 'गुएर्निका' चित्र केको विरोधमा बनेको मानिन्छ ?
कगरिबीखयुद्धगरोगघअशिक्षा४. ठिक वा बेठिक: पिकासोको निधन सन् १९७३ मा भएको हो।
उत्तरकुञ्जी — ११.१२
१. (ग) — मलागा स्पेनको सहर हो।
२. (ख) — नीलो काल १९०१ देखि १९०४ सम्म र गुलाबी काल १९०४ देखि १९०६ सम्म।
३. (ख) — गुएर्निका युद्धको विनाशलाई देखाउने चित्र हो।
४. ठिक।
११.१३ पख्नोस् — भैरव अर्याल (निबन्ध)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध |
| लेखक | भैरव अर्याल; जन्म वि.सं. १९९३, कुपण्डोल, ललितपुर; निधन २०३३ |
| प्रमुख कृति | काउकुती, जय भुँडी, इतिश्री, दश औतार |
| कथ्य | सम्पादकले मागेको लेख 'पख्नोस्' भन्दै टार्ने लेखक |
| मूल सन्देश | पर्खाइ जीवनको अङ्ग हो, तर कुराले टार्ने झुलावा समाजका लागि हानिकर छ |
१. 'पख्नोस्' निबन्धका लेखक को हुन् ?
कबालकृष्ण समखभैरव अर्यालगभीमनिधि तिवारीघगुरुप्रसाद मैनाली२. 'पख्नोस्' कुन किसिमको निबन्ध हो ?
कआत्मपरकखवस्तुपरकगहास्यव्यङ्ग्यघसमालोचनात्मक३. ठिक वा बेठिक: 'जय भुँडी' भैरव अर्यालको निबन्धसङ्ग्रह हो।
४. 'पख्नोस्' को अन्त्यमा लागेको व्यञ्जनको स्वर हटाउने चिह्न (्) लाई के भनिन्छ ?
कशिरबिन्दुखचन्द्रबिन्दुगहलन्तघविसर्गउत्तरकुञ्जी — ११.१३
१. (ख) — भैरव अर्याल नेपाली हास्यव्यङ्ग्य निबन्धका अग्रणी स्रष्टा हुन्।
२. (ग) — हाँसो र व्यङ्ग्यमार्फत समाजको कमजोरी देखाइएको छ।
३. ठिक।
४. (ग) — हलन्त।
११.१४ घरको माया — भीमनिधि तिवारी (एकाङ्की)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| लेखक | भीमनिधि तिवारी; जन्म वि.सं. १९६८, डिल्लीबजार, निधन २०३० |
| स्थान | भारतको दरभङ्गा रेल स्टेसन |
| पात्र | जमानसिंह, लालबहादुर, बतासे, कान्छो; सहायक फेरीवाला |
| प्रसिद्ध संवाद | चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन |
| सम्मान | 'विस्फोट' कवितासङ्ग्रहले मदन पुरस्कार (२०१७) पायो |
१. एकाङ्कीको घटना कहाँ घट्छ ?
ककाठमाडौँखदरभङ्गा रेल स्टेसनगपोखराघवीरगन्ज२. 'म त जान्नँ' भन्ने पात्र को हुन् ?
कजमानसिंहखकान्छोगलालबहादुरघफेरीवाला३. खाली ठाउँ भर्नुहोस्: चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर …… लाई खिच्न सक्तैन।
४. ठिक वा बेठिक: 'घरको माया' ले मदन पुरस्कार पाएको हो।
उत्तरकुञ्जी — ११.१४
१. (ख) — घटना दरभङ्गा रेल स्टेसनमा घट्छ।
२. (ग) — लालबहादुर सुरुमा जान्नँ भन्छन्, अन्त्यमा घरको मायाले फर्कन्छन्।
३. सुन।
४. बेठिक — मदन पुरस्कार 'विस्फोट' कवितासङ्ग्रहले पाएको हो।
११.१५ गाउँमाथि एउटा कविता — दिनेश अधिकारी (कविता)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| कवि | दिनेश अधिकारी; जन्म वि.सं. २०१६ मङ्सिर २२, बानेश्वर |
| सम्मान | मदन पुरस्कार (२०५६) 'अतिरिक्त अभिलेख' सङ्ग्रहका लागि |
| स्वरूप | मुक्त छन्दको कविता (गद्य कविता) |
| सम्बोधन | 'प्रिय सम्पादक !' |
| बिम्ब र ध्वनि | ढिकी, जाँतो, नाङ्लो; ढिकीच्याउँ, घुर्र, पट्याँस |
१. 'गाउँमाथि एउटा कविता' का कवि को हुन् ?
कदिनेश अधिकारीखभूपि शेरचनगमाधवप्रसाद घिमिरेघबालकृष्ण सम२. कविता कुन ढाँचाको छ ?
कअनुष्टुप छन्दकोखमुक्त छन्दकोगगजलकोघमुक्तकको३. कविताले कसलाई सम्बोधन गरेको छ ?
कप्रिय सम्पादकखप्रिय आमागप्रिय साथीघप्रिय गुरु४. खाली ठाउँ भर्नुहोस्: 'ढिकीच्याउँ' …… शब्दको उदाहरण हो।
उत्तरकुञ्जी — ११.१५
१. (क) — दिनेश अधिकारी।
२. (ख) — नियमित मात्रा र तुक नभएको मुक्त छन्द हो।
३. (क) — कविले सहरिया सञ्चारका सम्पादकलाई सम्बोधन गरी प्रश्न गरेका छन्।
४. अनुकरणात्मक (ध्वनिको नक्कल गर्ने)।
११.१६ आयाम — बिना थिङ (कथा)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| लेखक र विधा | बिना थिङ; सामाजिक कथा |
| दृष्टिबिन्दु | प्रथम पुरुष |
| पात्र | याङ्जी, आमा (सासू), शन्तमाया, सुरज |
| घटना | याङ्जीले पतिको मृत्युपछि जागिर गरिन् र सुरजसँग बिहेको अनुमति पाइन् |
| मूल सन्देश | सासू-बुहारी सम्बन्ध आमा-छोरीको जस्तो हुन सक्छ |
१. 'आयाम' कथाको दृष्टिबिन्दु कुन हो ?
कप्रथम पुरुषखद्वितीय पुरुषगतृतीय पुरुषघसर्वज्ञ२. शन्तमायाले कससँग बिहे गरिन् ?
कसुरजखसानु तामाङगकृष्ण रायघलालबहादुर३. ठिक वा बेठिक: कथामा सासू र बुहारीबिच आमा-छोरीको जस्तो माया देखाइएको छ।
उत्तरकुञ्जी — ११.१६
१. (क) — कथा 'म' ले आफ्नै कुरा भनेझैँ चल्छ।
२. (ख) — घरेलु कामदार शन्तमायाले चालक सानु तामाङसँग बिहे गरिन्।
३. ठिक।
११.१७ सुनाइ पाठ
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| सुन्नु र सुनाइ | सुनाइमा ध्यान दिई अर्थ बुझ्ने काम पर्छ |
| प्रकार | सूचनामूलक, बोधमूलक, समीक्षात्मक, रसास्वादनमूलक, सहानुभूतिपूर्ण |
| परीक्षाको तरिका | प्रश्न पहिले पढ्ने; सुनाइ पाठ दुई पटक पढिन्छ |
१. सुनाइका प्रकार कतिओटा छन् ?
कतीनखचारगपाँचघछ२. सुनाइ पाठ कति पटक पढिन्छ ?
कएकखदुईगतीनघचार३. ठिक वा बेठिक: राम्रो श्रोताले वक्ताको कुरा बिचमै काट्छ।
उत्तरकुञ्जी — ११.१७
१. (ग) — पाँच प्रकार।
२. (ख) — पहिलो पटक विषय बुझ्ने र दोस्रो पटक उत्तर टिप्ने।
३. बेठिक — राम्रो श्रोताले बिचमा टोक्दैन।
११.१८ अक्षर संरचना
यहाँ लेखिएको रूपमा अक्षर गनिएको छ: संयुक्त वर्ण एउटै अक्षरमा रहन्छ र हलन्त व्यञ्जन अघिल्लो अक्षरसँगै जोडिन्छ।
१. 'पाठशाला' मा कतिओटा अक्षर छन् ?
कदुईखतीनगचारघपाँच२. 'विद्यार्थी' शब्दको अक्षर विभाजन कुन हो ?
कवि-द्या-र्थीखवि-द्यार्-थीगविद्-या-र्थीघवि-द्-यार्-थी३. 'प्रतिबद्धता' मा कतिओटा अक्षर छन् ?
कतीनखचारगपाँचघछउत्तरकुञ्जी — ११.१८
१. (ग) — पा-ठ-शा-ला = ४।
२. (ख) — वि-द्यार्-थी = ३; हलन्त 'र्' अघिल्लो 'द्या' सँग जोडिन्छ।
३. (ग) — प्र-ति-बद्-ध-ता = ५।
११.१९ वर्णविन्यास
१. शुद्ध शब्द कुन हो ?
कपरिक्षाखपरीक्षागपरीक्शाघपरिक्शा२. शुद्ध शब्द कुन हो ?
कविग्यानखविज्यानगविज्ञानघबिज्ञान३. शुद्ध शब्द कुन हो ?
कब्यवस्थाखब्यबस्थागव्यबस्थाघव्यवस्था४. शुद्ध शब्द कुन हो ?
कक्रषिखकृषिगकृशिघक्रिषिउत्तरकुञ्जी — ११.१९
१. (ख) — 'परीक्षा' मा दीर्घ 'ई' र 'क्ष' आउँछ।
२. (ग) — ज्ञान जनाउने संस्कृत शब्दमा 'ज्ञ' प्रयोग हुन्छ।
३. (घ) — 'व्य' र बिचमा 'व' लेखिन्छ।
४. (ख) — 'कृ' मा 'ऋ' को चिह्न (ृ) लाग्छ।
११.२० शब्दस्रोत: तत्सम, तद्भव र आगन्तुक
१. 'हात' शब्द कुन स्रोतको हो ?
कतत्समखतद्भवगआगन्तुकघमौलिक२. जोडा मिलाउ: (अ) सूर्य (आ) आँखा (इ) बजार — (क) आगन्तुक (ख) तद्भव (ग) तत्सम
३. ठिक वा बेठिक: 'दूध' शब्द संस्कृतको 'दुग्ध' बाट बनेको तद्भव शब्द हो।
उत्तरकुञ्जी — ११.२०
१. (ख) — हात संस्कृतको 'हस्त' बाट बनेको तद्भव शब्द हो।
२. (अ)–(ग), (आ)–(ख), (इ)–(क) — सूर्य संस्कृतकै रूप, आँखा 'अक्षि' बाट बनेको, बजार फारसी मूलको।
३. ठिक।
११.२१ शब्दभण्डार: उखान, टुक्का, अनेकार्थी र श्रुतिसमभिन्नार्थी
१. 'आफ्नो हात जगन्नाथ' उखानको अर्थ के हो ?
कअरूलाई विश्वास गर्नुखआफ्नो काम आफैँले गर्दा राम्रो हुन्छगभगवान्को पूजा गर्नुघहात धुनु२. 'तेल घस्नु' टुक्काको अर्थ कुन हो ?
कशरीर मालिस गर्नुखचाकडी गर्नुगकाम सक्नुघरिस पोख्नु३. 'पत्र' शब्दका दुई अर्थ कुन कुन हुन् ?
कपात र चिठीखहात र खुट्टागघर र बारीघदिन र रात४. 'कुल' र 'कूल' कुन किसिमका शब्द हुन् ?
कपर्यायवाचीखविपरीतार्थीगश्रुतिसमभिन्नार्थीघअनुकरणात्मकउत्तरकुञ्जी — ११.२१
१. (ख) — आफ्नै परिश्रम र आफ्नै साधन भरपर्दो हुन्छ भन्ने अर्थ।
२. (ख) — खुसामद वा चाकडी गर्नु भन्ने अर्थ।
३. (क) — पत्रको अर्थ पात पनि हुन्छ, चिठी पनि।
४. (ग) — 'कुल' (वंश) र 'कूल' (किनार) सुनिँदा उस्तै, अर्थ फरक।
११.२२ पदवर्ग
१. 'डाँडामाथि घर छ।' मा 'माथि' कुन पदवर्ग हो ?
कक्रियायोगीखनामयोगीगनिपातघसंयोजक२. 'ऊ माथि गयो।' मा 'माथि' कुन पदवर्ग हो ?
कनामयोगीखविशेषणगक्रियायोगीघनाम३. 'वाह !' कुन पदवर्ग हो ?
कनिपातखसंयोजकगविस्मयादिबोधकघसर्वनाम४. 'धनीले गरिबलाई सघाए।' मा 'धनी' कुन पदवर्ग हो ?
कविशेषणखनामगक्रियाघनिपातउत्तरकुञ्जी — ११.२२
१. (ख) — 'डाँडा' नामसँग जोडिएर सम्बन्ध देखाएको छ।
२. (ग) — 'गयो' क्रियाको स्थान बताएको छ।
३. (ग) — मनको भाव जनाउँछ।
४. (ख) — नामको सट्टामा एक्लै आएर कर्ता भएको छ।
११.२३ उपसर्ग र प्रत्यय
१. 'विज्ञान' को उपसर्ग कुन हो ?
कविखज्ञागविज्घन२. 'लेखक' मा लागेको प्रत्यय कुन किसिमको हो ?
कतद्धितखकृत्गउपसर्गघनिपात३. 'धनवान्' को निर्माण कुन हो ?
कधन + वान् (तद्धित)खधन + वा + न्गध + नवान्घधनव + आन्४. 'पढाइ' शब्दको विच्छेद कुन हो ?
कपढ + आइ (कृत्)खपढा + इगप + ढाइघपढाइ — विच्छेद हुँदैनउत्तरकुञ्जी — ११.२३
१. (क) — वि + ज्ञान।
२. (ख) — लेख् धातुमा 'अक' लागेको हो।
३. (क) — नाम 'धन' मा 'वान्' लागेको तद्धितान्त शब्द।
४. (क) — पढ् धातुमा 'आइ' कृत् प्रत्यय लागेको।
११.२४ समास र द्वित्व
१. 'प्रतिदिन' मा कुन समास छ ?
कद्वन्द्वखअव्ययीभावगबहुव्रीहिघद्विगु२. 'नवरत्न' (नौ रत्नको समूह) मा कुन समास छ ?
कद्विगुखतत्पुरुषगद्वन्द्वघकर्मधारय३. 'राधाकृष्ण' को विग्रह र समास कुन हो ?
कराधाजस्तो कृष्ण — कर्मधारयखराधा र कृष्ण — द्वन्द्वगराधाको कृष्ण — तत्पुरुषघदुई कृष्ण — द्विगु४. 'भातसात' कुन किसिमको द्वित्व हो ?
कपूर्ण द्वित्वखप्रतिध्वन्यात्मकगअर्थपूर्ण जोडाघबिचमा स्वर थपिएकोउत्तरकुञ्जी — ११.२४
१. (ख) — विग्रह 'दिन दिन'; शब्द क्रियायोगीजस्तो काम गर्छ।
२. (क) — सङ्ख्या + नाम र समूहको अर्थ।
३. (ख) — दुवै शब्द प्रधान र 'र' ले जोडिन्छन्।
४. (ख) — दोस्रो शब्दले पहिलोको ध्वनिको नक्कल गर्छ।
११.२५ विभक्ति र कारक
१. 'रामले कलमले पत्र लेख्यो।' मा 'कलमले' कुन कारक हो ?
ककर्ताखकर्मगकरणघअधिकरण२. 'उनी बनारसबाट काठमाडौँ फर्किए।' मा 'बनारसबाट' कुन कारक हो ?
ककरणखअपादानगअधिकरणघसम्बन्ध३. 'शान्तभवन अस्पतालमा भर्ना भए।' मा 'अस्पतालमा' कुन कारक हो ?
ककर्मखसम्प्रदानगअधिकरणघकर्ता४. 'देवकोटाका कृति अमर छन्।' मा 'देवकोटाका' कुन कारक हो ?
कसम्बन्धखकर्तागकरणघअपादानउत्तरकुञ्जी — ११.२५
१. (ग) — लेख्ने साधन भएकाले करण; 'रामले' कर्ता हो।
२. (ख) — बनारसबाट छुट्टिएर आएको भाव।
३. (ग) — स्थान जनाउने 'मा' विभक्ति।
४. (क) — 'का' ले सम्बन्ध जनाउँछ।
११.२६ काल र पक्ष
१. 'उनी राति पढेछन्।' को काल र पक्ष कुन हो ?
कवर्तमान सामान्यखभूत अज्ञातगभविष्यत् सामान्यघभूत अभ्यस्त२. 'उनले पाठ पढेका छन्।' को काल र पक्ष कुन हो ?
कवर्तमान पूर्णखभूत पूर्णगवर्तमान अपूर्णघभविष्यत् पूर्ण३. 'उनी बिहान सधैँ पढ्थे।' को पक्ष कुन हो ?
कअपूर्णखपूर्णगअभ्यस्तघअज्ञात४. 'उनी अहिले पढ्दै छन्।' को काल र पक्ष कुन हो ?
कवर्तमान अपूर्णखभूत अपूर्णगवर्तमान पूर्णघभविष्यत् अपूर्णउत्तरकुञ्जी — ११.२६
१. (ख) — आफूले नदेखेको कुरा पछि थाहा पाएर भन्दा अज्ञात पक्ष आउँछ।
२. (क) — 'एका छन्' रूपले वर्तमान पूर्ण जनाउँछ।
३. (ग) — बानी वा नियमितताको अर्थ।
४. (क) — 'दै छन्' रूपले चलिरहेको काम जनाउँछ।
११.२७ अर्थ (भाव)
१. 'तिमी पढ।' मा कुन अर्थ छ ?
कइच्छार्थखआज्ञार्थगसम्भावनार्थघसङ्केतार्थ२. 'बहिनी पनि पढोस्।' मा कुन अर्थ छ ?
कआज्ञार्थखसङ्केतार्थगइच्छार्थघसामान्यार्थ३. 'उनी पढ्लान्।' मा कुन अर्थ छ ?
कसम्भावनार्थखआज्ञार्थगइच्छार्थघसामान्यार्थउत्तरकुञ्जी — ११.२७
१. (ख) — सुन्नेलाई सीधै आदेश।
२. (ग) — अरूका लागि कामना।
३. (क) — अनुमान वा सम्भावना जनाएको छ।
११.२८ वाच्य
१. 'निबन्ध लेखिन्छ।' कुन वाच्य हो ?
ककर्तृवाच्यखकर्मवाच्यगभाववाच्यघप्रेरणार्थक२. 'आज उठिन्छ।' कुन वाच्य हो ?
ककर्तृवाच्यखकर्मवाच्यगभाववाच्यघसङ्केतार्थ३. 'म निबन्ध लेख्छु।' कुन वाच्य हो ?
ककर्तृवाच्यखकर्मवाच्यगभाववाच्यघकृदन्तउत्तरकुञ्जी — ११.२८
१. (ख) — कर्म 'निबन्ध' प्रधान छ र क्रिया सकर्मक छ।
२. (ग) — अकर्मक क्रियाको भाव मात्र प्रधान छ।
३. (क) — कर्ता 'म' प्रधान छ।
११.२९ वाक्य र शब्दसम्बन्ध
१. 'ऋषिले जुन वेद लेखे त्यो वेदमा ज्ञान छ।' कुन वाक्य हो ?
कसरलखमिश्रगसंयुक्तघप्रश्नवाचक२. 'घाम लाग्यो र न्यानो भयो।' कुन वाक्य हो ?
कसरलखमिश्रगसंयुक्तघआज्ञार्थक३. 'फलफूल' र 'आँप' मा कुन समावेशक हो ?
कआँपखफलफूलगदुवैघकुनै पनि होइन४. ठिक वा बेठिक: सरल वाक्यमा एउटा उद्देश्य र एउटा विधेय हुन्छ।
उत्तरकुञ्जी — ११.२९
१. (ख) — सापेक्ष संयोजक 'जुन–त्यो' ले आश्रित उपवाक्य जोडेको छ।
२. (ग) — निरपेक्ष संयोजक 'र' ले स्वतन्त्र उपवाक्य जोडेको छ।
३. (ख) — फलफूलले धेरै कुरा समेट्छ; आँप समावेश्य हो।
४. ठिक।
११.३० रचना, सारांश, गजल र उक्ति परिवर्तन
१. सारांश मूल अंशको करिब कति हुन्छ ?
कआधाखएक-चौथाइगएक-तिहाइघदुई-तिहाइ२. गजलको पहिलो शेरलाई के भनिन्छ ?
कमकताखमतलागरदिफघकाफिया३. गजलको अन्तिम शेरमा कविको उपनाम आउने भाग के हो ?
कमतलाखमकतागटेकघअन्तरा४. प्रत्यक्ष कथनलाई अप्रत्यक्षमा बदल्दा के हट्छ ?
कक्रियापदखउद्धरण चिह्नगकर्ताघविषयउत्तरकुञ्जी — ११.३०
१. (ग) — सारांश मूलको लगभग एक-तिहाइ हुन्छ।
२. (ख) — पहिलो शेर मतला हो।
३. (ख) — उपनामसहितको अन्तिम शेर मकता हो।
४. (ख) — उद्धरण चिह्न हट्छ; पुरुष र सङ्केत शब्द पनि फेरिन्छन्।
एकाइको सारांश
- सत्र पाठबाट नाम, सङ्ख्या, वर्ष र विधा सबैभन्दा सजिलै भुलिन्छन्: देवकोटाको जन्म १९६६ र निधन २०१६, शुकमानले गुमाएको पाँच लाख, कृष्ण रायको उमेर ४५।
- लेखकको नाम र रचनाको नाम नमिसाउनुहोस्: 'विस्फोट' ले मदन पुरस्कार पाएको हो, 'घरको माया' ले होइन; 'अतिरिक्त अभिलेख' ले दिनेश अधिकारीलाई पुरस्कार दिलायो।
- कृत् प्रत्यय धातुमा लाग्छ (पढ्+आइ, लेख्+अक); तद्धित प्रत्यय नाम वा विशेषणमा लाग्छ (धन+वान्, गाउँ+ले)।
- कारक चिन्न 'कसले, कसलाई, केले, कसका लागि, कहाँबाट, कसको, कहाँ' प्रश्न सोध्नुहोस्।
- काल (भूत, वर्तमान, भविष्यत्) र पक्ष (सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण, अभ्यस्त, अज्ञात) छुट्टाछुट्टै भन्नुहोस्।
अभ्यास प्रश्न
मिश्रित अभ्यास: एक मिनेटमा एउटा
१. 'उज्यालो यात्रा' का रचयिता को हुन् ?
करामप्रसाद ज्ञवालीखगोपालप्रसाद रिमालगदिनेश अधिकारीघमुकुन्दशरण उपाध्याय२. 'शत्रु' कथाका लेखक को हुन् ?
कगुरुप्रसाद मैनालीखविश्वेश्वरप्रसाद कोइरालागबदरीनाथ भट्टराईघबिना थिङ३. 'आयाम' को दृष्टिबिन्दु कुन हो ?
कप्रथम पुरुषखतृतीय पुरुषगसर्वज्ञघद्वितीय पुरुष४. 'सुन्दरता' मा लागेको प्रत्यय कुन किसिमको हो ?
ककृत्खतद्धितगउपसर्गघनिपात५. 'त्रिभुज' मा कुन समास छ ?
कद्विगुखद्वन्द्वगबहुव्रीहिघतत्पुरुष६. 'भाइद्वारा फुटबल किनियो।' कुन वाच्य हो ?
ककर्तृवाच्यखकर्मवाच्यगभाववाच्यघकृदन्त७. पिकासोको जन्मवर्ष कुन हो ?
कसन् १८८१खसन् १९०१गसन् १९७३घसन् १९३७८. 'पाठशाला' मा कतिओटा अक्षर छन् ?
कदुईखतीनगचारघपाँचउत्तर
१. (क) — ज्ञवाली।
२. (ख) — कोइराला।
३. (क) — बिना थिङको कथा प्रथम पुरुषमा चल्छ।
४. (ख) — सुन्दर + ता, नामसँग लागेको तद्धित प्रत्यय।
५. (क) — तीन भुजाको समूह; सङ्ख्या + नाम।
६. (ख) — कर्म 'फुटबल' प्रधान र क्रिया 'किनियो'।
७. (क) — सन् १८८१।
८. (ग) — पा-ठ-शा-ला।