अनिवार्य नेपाली: एकाइअनुसार विषयगत प्रश्नसङ्ग्रह

१. श्रीखण्डको काठ सयौँ पटक घोटिएपछि मात्र सुगन्धित चन्दन बन्छ। कविले यही दृष्टान्तबाट मान्छे पनि कठिनाइ र परिश्रमबाट गुज्रिएपछि मात्र महान् बन्छ भन्ने सन्देश दिएका छन्। कर्म र सङ्कल्प भए जङ्गल पनि स्वर्गको बगैँचाजस्तो बन्न सक्छ। त्यसैले सफलताका लागि धैर्य र निरन्तर परिश्रम चाहिन्छ।

२. भूमिका: रामप्रसाद ज्ञवालीको 'उज्यालो यात्रा' अनुष्टुप छन्दमा लेखिएको नैतिक सन्देशमूलक कविता हो। विषयवस्तु: कविले कर्म र सङ्कल्पको शक्ति, लिनुभन्दा दिनुको खुसी, प्रेमले ईर्ष्याद्वेष हटाउने कुरा, ज्ञान र कर्मले धर्ती सुन्दर बनाउने कुरा र न्यायका लागि समर्पित मान्छेको विजयी शिर देखाएका छन्। शैली: चन्दन-नन्दन र सौरभ-गौरवमा अनुप्रास छ, 'प्रेम सौरभ' मा रूपक छ र भावना हाँस्ने भन्नुमा मानवीकरण छ। भाषा सरल र लयात्मक छ। सन्देश: कविले आफैँलाई 'म त्यस्तो यात्री कहिले बन्ने ?' भनी सोधेका छन्; यसले पाठकलाई पनि आत्मप्रेरणा दिन्छ। निष्कर्ष: यो कविता उपदेशभन्दा आत्मप्रेरणाको कविता हो र विद्यार्थीका लागि उज्यालो बाटो देखाउँछ।

१. राजेन्द्रलक्ष्मी आत्मविश्वासी, स्वाभिमानी र ममतालु आमा हुन्। छोरा रणबहादुरको रक्षाका लागि आगामा कुद्न र पानीमा हामफाल्न तयार छिन्; यसले उनको मातृत्व देखाउँछ। नजरबन्दबाट छुटेपछि पनि उनले धैर्य गुमाएकी छैनन्। तर देवर बहादुर शाहप्रति उनी शङ्कालु बन्छिन्, र बहादुर शाह बेतिया पुगेको खबरले उनलाई आत्तिने बनाउँछ। यसरी उनी साहसी, चिन्तित र सतर्क पात्र हुन्।

२. शीर्षक कथाको मूल द्वन्द्वसँग मिल्छ। कथाको सुरुदेखि अन्तसम्म रानी राजेन्द्रलक्ष्मी र देवर बहादुर शाहबिचको अविश्वास र तनाव देखिन्छ; यो दरबारभित्रको घरभित्री झगडा हो। त्यही बेला पर्वत, लमजुङ र तनहुँले गोरखामाथि आक्रमणको तयारी गरिरहेका छन्, जसले घरझगडाको मूल्य कति महँगो हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। घर फुट्दा बाहिरको शत्रुले बल पाउँछ भन्ने कथाको सन्देश शीर्षकबाटै बुझिन्छ। त्यसैले 'घरझगडा' शीर्षक छोटो, अर्थपूर्ण र कथावस्तुअनुकूल छ।

१. (क) आयुर्वेदले रोगीको आत्मा, मन, शरीरको प्रकृति र दोषलाई समग्रमा हेर्छ। (ख) आहार, विहार र आचार संहिताले रोग लाग्नै नदिने बाटो देखाउँछ। (ग) वात, पित्त र कफ — त्रिदोषको सन्तुलनलाई स्वास्थ्यको आधार मानिन्छ। (घ) पञ्चकर्मले शरीर शुद्ध गरिन्छ र नेपालका जडीबुटीमा आधारित उपचार सम्भव हुन्छ।

२. आयुर्वेदका सीमा यी हुन्: आकस्मिक उपचारमा कमजोर, शल्यक्रियाको सीमित विकास र नियमनको अभाव। एलोप्याथीका सीमा यी हुन्: उपचार महँगो हुनु, दक्ष जनशक्तिको अभाव र औषधिको दुरुपयोग। एलोप्याथी आकस्मिक र शल्य उपचारमा बलियो छ भने आयुर्वेद रोग लाग्न नदिने र समग्र स्वास्थ्यमा बलियो छ। पाठको सन्देश अनुसार दुवै पद्धतिको छनोट रोगको प्रकृतिअनुसार हुनुपर्छ; सबैभन्दा राम्रो उपाय रोग लाग्न नदिनु हो।

१. (क) पासवर्ड, ओटिपी र बैङ्क विवरण कसैलाई नदिने। (ख) अपरिचित इमेल वा सन्देशको लिङ्क नखोल्ने र चिट्ठा परेको झुटो खबरमा विश्वास नगर्ने। (ग) सन्देश आएको लिङ्क साँचो हो कि होइन जाँचेर मात्र प्रयोग गर्ने। (घ) ठगी भएमा तुरुन्त सिम र खाता ब्लक गराउने र प्रहरीको साइबर शाखामा उजुरी दिने।

२. 'यस्तो कहिल्यै नहोस्' मनोवाद हो, जहाँ शुकमान आफ्नै मनसँग बोल्छन्। उनले २५ लाख रुपैयाँको पुरस्कारको सन्देशमा विश्वास गरी बैङ्क विवरण दिए र पाँच लाख रुपैयाँ गुमाए। पानमतीको घटना र नक्कली प्रोफाइल तथा तस्बिर जोडेर बेइज्जत गर्ने प्रयासले साइबर अपराधका अरू रूप देखाउँछन्। यसले लोभ र असावधानीले ठगी निम्त्याउँछ भन्ने सन्देश दिन्छ। अन्त्यमा शुकमान प्रहरीको साइबर शाखामा जाने र अरूलाई सचेत गराउने निर्णय गर्छन्, जसले ठगी भएपछि लुकेर नबस्ने र सचेतना फैलाउने बाटो देखाउँछ। यो पाठ आजको डिजिटल समाजका लागि उपयोगी चेतावनी हो।

१. देवकोटाले २५ वर्षको उमेरमै आमा गुमाए र त्यसपछि बुबा र छोरीको वियोग बेहोरे। यति पीडा सहँदा पनि उनले सिर्जना, मानवसेवा र देशप्रेम छाडेनन्। यसबाट हामीले कठिन परिस्थितिमा पनि निराश नहुने, निरन्तर अध्ययन र सिर्जनामा लागिरहने प्रेरणा लिन सक्छौँ।

२. देवकोटाले महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध र नाटक सबै विधामा योगदान दिए। शाकुन्तल, सुलोचना, महाराणा प्रताप र प्रमिथस महाकाव्य हुन्; मुनामदन, कुञ्जिनी र लुनी खण्डकाव्य हुन्; लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह र दाडिमको रुखमुनि निबन्धका कृति हुन्। वि.सं. २०१३ मा शिक्षामन्त्री हुँदा उनले नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाउने पहल गरे र प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा योगदान दिए। जनस्तरबाट उनले महाकविको पदवी पाए र मरणोपरान्त वि.सं. २०२३ मा त्रिभुवन पुरस्कार पाए। उनले नेपाली साहित्यलाई विश्वसामु चिनाए।

१. पक्षका वक्ताले पूर्वीय ग्रन्थ र राम, सुकरात र बुद्धजस्ता महापुरुषका कर्तव्यनिष्ठ जीवनको उदाहरण दिए। श्रवणकुमारले आमाबुबाको सेवा, गान्धारीले पतिप्रतिको कर्तव्य र युधिष्ठिरले धर्मको पालना गरेकाले इतिहासमा आदर पाएको तर्क राखे। उनीहरूका अनुसार नैतिक र वैधानिक कर्तव्य निभाउँदा मात्र समाज चल्छ, अधिकार पनि कर्तव्यपालनबाट सुरक्षित हुन्छ।

२. विपक्षका वक्ताले मन्डेला, नेपालका शहीद, जनआन्दोलन र संविधानका मौलिक हकको उदाहरण दिएर अधिकार जन्मसिद्ध हो भने। पक्षले कर्तव्यले समाज बाँध्छ भने। दुवैको तर्क हेर्दा अधिकारविनाको कर्तव्य बोझ बन्छ र कर्तव्यविनाको अधिकार स्वेच्छाचारिता बन्छ। मेरो निष्कर्षमा अधिकार र कर्तव्य सिक्काका दुई पाटा हुन्; एकले अर्कालाई बल दिन्छ। नागरिकले आफ्नो हक माग्दा अरूको हकको सम्मान र आफ्नो दायित्वको पालना पनि गर्नुपर्छ।

१. कृष्ण राय ४५ वर्षका भद्र र शान्त मान्छे हुन्। उनलाई आफ्नो कोही शत्रु छैन भन्ने विश्वास थियो। रातमा लट्ठी प्रहार भएपछि उनी सन्देह र डरमा पर्छन् र रामे, बलभद्र, गोविन्द पण्डितजस्ता धेरैमाथि शङ्का गर्छन्। अन्त्यमा उनी आत्मलोकन गरी आफ्नो उपदेश दिने बानी नै अरूलाई चोट पुर्‍याउने दुर्गुण रहेछ भन्ने बुझ्छन्। यसरी उनी आत्मविश्वासी तर आत्मलोकनमा पुग्ने पात्र हुन्।

२. कथाको नाम 'शत्रु' हो, किनभने सम्पूर्ण घटना शत्रु को हो भन्ने खोजीमा घुम्छ। सुरुमा शत्रु छैन भन्ने कृष्ण रायले अन्त्यमा मध्यस्थले एउटा न एउटाको शत्रु हुनैपर्छ भन्ने बुझ्छन्। कथाको व्यङ्ग्य के हो भने, जसलाई शत्रु छैन भन्ने लाग्थ्यो उनै इन्स्पेक्टरलाई शङ्का लागेका मान्छेको लामो नामावली सुनाउँछन्। यसले आफूलाई निर्दोष र सज्जन ठान्ने मान्छे पनि अनजानमै अरूलाई चोट पुर्‍याइरहेको हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। त्यसैले शीर्षक कथाको मर्मसँग मिल्छ।

१. 'सितो' भनेको भातको एक दाना र 'टालो' भनेको कपडाको सानो टुक्रा हो। कविले एउटै सितो र एउटै टालोको कमी पनि देशको कमी हो भन्ने भाव व्यक्त गरेका छन्। एक जना नेपाली भोको वा नाङ्गो छ भने सिङ्गो देश भोको र नाङ्गो रहन्छ। त्यसैले सबै नेपालीलाई खाना र नाना पुर्‍याउन हामी सबै मिल्नुपर्छ भन्ने आशय छ।

२. भूमिका: मुकुन्दशरण उपाध्यायको यो देशभक्ति र श्रमप्रधान गीतिकविता छओटा श्लोकमा रचिएको छ। विषयवस्तु: पहिलो श्लोकमा देश बाँचे नेपालीको गौरव बाँच्छ भनिएको छ; दोस्रोमा भोक र नाङ्गोपनको चिन्ता छ; तेस्रोमा पहाड र तराईले श्रमको कथा भन्छन्; चौथोमा नेपालको गौरवशाली सभ्यता, पाँचौँमा हिमाल र पुर्खाको वन्दना र छैटौँमा आलस्य भगाउने संकल्प छ। शैली: मानवीकरण, रूपक (शिरोमुकुट हिमाल), अनुप्रास र टेकको पुनरावृत्ति छ। सन्देश: श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउँदा नेपाल र नेपालीको गौरव बलियो हुन्छ। निष्कर्ष: यो कविता पलायन रोक्ने र स्वदेशमै काम गर्ने प्रेरणा दिन्छ।

१. हामीसँग सामान्य दुई आँखा हुन्छन्, जसले बाहिरी संसार देखाउँछन्। शिक्षाले भलो र नराम्रो छुट्याउने, सत्य खोज्ने र जीवनको बाटो देखाउने भित्री दृष्टि दिन्छ, त्यसैले यसलाई तेस्रो आँखा भनिएको हो। यो आँखा भएन भने मान्छे आँखा हुँदा पनि अन्धो हुन्छ।

२. निबन्धकारका अनुसार हाम्रो शिक्षा सिप, श्रम र प्रविधिसँग जोडिएको व्यवसायमूलक र स्थानअनुसारको हुनुपर्छ। प्राचीन ऋषिमुनि र गार्गी, मैत्रेयीजस्ता विदुषीको ज्ञानपरम्परालाई आधार बनाउँदै आधुनिक विज्ञान र सूचना प्रविधि सर्वसुलभ बनाउनुपर्छ। साथै सूचनाको सत्यता जाँच्ने सचेतना चाहिन्छ। शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, अनुशासन, नेतृत्व र समालोचनात्मक चिन्तन हुनुपर्छ। निःशुल्क माध्यमिक शिक्षा, गाउँगाउँका क्याम्पस र इन्टरनेट पहुँच हालका उपलब्धि हुन्। प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको सङ्गमले नयाँ सगरमाथा खडा गर्नेछ भन्ने निबन्धको सन्देश हो।

१. व्यावसायिक चिठीका भाग यी हुन्: (क) संस्थाको नाम र ठेगाना, (ख) मिति र चलानी नम्बर, (ग) पाउनेको नाम र ठेगाना, (घ) विषय, (ङ) सम्बोधन, (च) मूल भाग, (छ) तपसिल, (ज) पुनश्च र (झ) समापन तथा हस्ताक्षर। तपसिलमा माग गरिएका सामानको सूची र पुनश्चमा थप अनुरोध लेखिन्छ।

२. व्यावसायिक चिठीको भाषा औपचारिक, नम्र, सङ्क्षिप्त र स्पष्ट हुनुपर्छ। पाठको चिठीमा 'उपर्युक्त सम्बन्धमा' र 'अनुरोध छ' जस्ता पदावली प्रयोग भएका छन्। व्यक्तिगत भावना, अनावश्यक विशेषण र लामा वाक्य छाडिन्छन्। विषय एकै वाक्यमा देखिनुपर्छ र माग, मात्रा, समय र भुक्तानीको अवस्था स्पष्ट लेखिनुपर्छ। थाहा नगरपालिकाको शीतोष्ण बागवानी केन्द्रले मार्फा रायोलगायत सात थरी बिउ तपसिलमा माग गरेको र ढुवानी तथा भुक्तानीको अनुरोध पुनश्चमा गरेको कुराले चिठीको व्यावहारिक स्वरूप देखाउँछ।

१. मुरलीधर मुखिया गङ्गाधरका जेठा छोरा हुन्। जिउनी खेतको विवाद चल्दा उनी अदालतमा नालिस दिन्छन् तर मुद्दा हार्छन्। भाइ श्रीधरले नबोलाए पनि उनी भतिजा शशीधरको बिहेमा पुगेर बाबुको स्थान लिन्छन् र पछि भाइको क्षमायाचना पाएपछि बिरामी भाइलाई उपचारका लागि 'देश' तिर लैजान्छन्। यसले उनी अभिमान छोडेर सम्बन्ध जोगाउने, क्षमाशील र कर्तव्यनिष्ठ पात्र हुन् भन्ने देखाउँछ।

२. भूमिका: गुरुप्रसाद मैनालीको 'कर्तव्य' सामाजिक कथा हो। विषयवस्तु: बाबुको मृत्युपछि दुई छोराबिच जिउनी खेतको विवाद चल्छ; ग्रामसभामा बुढापाकाले धर्मको र ठिटाले ऐनको न्याय गर्छन्; अदालतमा श्रीधर जित्छन्। तर मुरलीधर कर्तव्यबाट पछि हट्दैनन्। शैली: भाषा सरल, बोलीचाली र उखान-टुक्काले भरिएको छ; दृष्टिबिन्दु तृतीय पुरुष हो। सन्देश: अधिकारभन्दा कर्तव्य ठुलो हुन्छ र साँचो जित सम्बन्धको जोगाइमा हुन्छ। निष्कर्ष: मुद्दामा जित्ने भाइभन्दा कर्तव्य निभाउने दाइ नै नैतिक रूपमा विजयी ठहरिन्छन्।

१. नीलो काल (सन् १९०१–१९०४) मा पारिवारिक र आर्थिक सङ्कटले पिकासोमा मानसिक तनाव थियो, त्यसैले चित्रमा नीलो रङ र दुःखको भाव हावी थियो। गुलाबी काल (सन् १९०४–१९०६) मा प्रेमिका फर्नान्डो ओलिभरसँगको साथ र आर्थिक अवस्था सप्रिएकाले चित्रमा गुलाबी रङ र कोमल भाव आयो। यसरी जीवनको अवस्थाअनुसार कलाको रङ र विषय फेरिए।

२. पिकासोको जन्म सन् १८८१ मा स्पेनको मलागामा भयो र उनले नौ वर्षमै 'पिकाडोर' र पन्ध्र वर्षमा 'कम्युनियन' चित्र बनाए। पेरिस पुगेर उनले कला जगत्मा आफ्नो स्थान बनाए र सन् १९७३ मा निधन भयो। उनको 'गुएर्निका' चित्र विश्वको सबैभन्दा महान् युद्धविरोधी चित्र मानिन्छ। '१० सेकेन्डको चित्रका पछाडि ३० वर्षको मिहिनेत' भन्ने प्रसङ्गले साधनाको महत्त्व देखाउँछ। यस जीवनीबाट प्रतिभाले मात्र होइन, निरन्तर अभ्यास र सङ्कटमा पनि सिर्जना नछाड्ने बानीले व्यक्ति महान् बन्छ भन्ने प्रेरणा पाइन्छ।

१. सम्पादकले लेख मागेपछि लेखकले 'पख्नोस्' भन्दै टार्छन् र त्यही 'पख्नोस्' लाई तान्दै सारा संसार नै पर्खिरहेको छ भन्ने बनाउँछन्। सानो बहानालाई अतिशयोक्ति गरेर देखाउँदा पाठकलाई हाँसो उठ्छ र कुराले टार्ने समाजको बानीप्रति व्यङ्ग्य पनि पुग्छ।

२. सन्देश: पर्खाइ जीवनको अङ्ग हो, तर कुराले टार्ने झुलावा समाजका लागि हानिकर छ। कलात्मक पक्ष: निबन्धमा अनुप्रास, अनुकरणात्मक शब्द, टुक्का, अतिशयोक्ति र संवादात्मक शैली प्रयोग भएका छन्। भाषा बोलीचालीको नजिक र रोचक छ। लेखक भैरव अर्यालले हास्यव्यङ्ग्यमार्फत सामाजिक कमजोरीमाथि मीठो चोट गरेका छन्। निष्कर्ष: हाँसाउँदै सोच्न लगाउने यो निबन्ध हास्यव्यङ्ग्यको राम्रो नमुना हो।

१. जमानसिंह भावुक छन्, गाउँको सम्झना गर्छन् र आफ्नै माटोमा काम गर्न सकिन्छ भन्ने ठान्छन्। लालबहादुर सुरुमा गाउँ बिर्सन खोज्ने र 'म त जान्नँ' भन्ने व्यावहारिक तर जिद्दी छन्। जमानसिंह बतासे र कान्छोसँग फर्कने निर्णय गर्छन्; लालबहादुर पहिले इन्कार गर्छन् तर अन्त्यमा घरको मायाले फर्कन्छन्।

२. एकाङ्कीको घटना दरभङ्गा रेल स्टेसनमा घट्छ, जहाँ पात्रहरू भोक र अलपत्रको पीडा भोग्छन्। गाउँको सम्झना र आफ्नै माटोमा काम गर्ने चाहनाले उनीहरूलाई फर्काउँछ। 'चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन' भन्ने संवादले विदेशको चमक होइन, घरको माया नै साँचो आकर्षण हो भन्ने देखाउँछ। अन्त्यमा 'म त जान्नँ' भन्ने लालबहादुर पनि घरको मायाले फर्कन्छन्। त्यसैले शीर्षक कथावस्तु र सन्देश दुवैसँग मिल्ने भएकाले सार्थक छ।

१. सगरमाथा नेपालको राष्ट्रिय गौरव हो। कविले त्यही गौरवलाई काँधमा बोकेको गाउँ भन्नुको अर्थ राष्ट्रका ठुला पहिचान र गर्वको आधार गाउँ नै हो भन्ने हो। गाउँले श्रम गरी देश चलाउँछ, तर सहरिया सञ्चारले उसको योगदान देख्दैन। यसरी कविले गाउँको उपेक्षित योगदानलाई सम्मान दिएका छन्।

२. भूमिका: दिनेश अधिकारीको यो मुक्त छन्दको कविता गाउँको रूप, दैनिकी र श्रमप्रति समर्पित छ। विषयवस्तु: कविले थोते दाँतजस्ता घर, ढिकी, जाँतो र नाङ्लोका बिम्ब राखेका छन्; एउटै इनारले सबै गाउँलाई पानी दिने साझापन देखाएका छन्; र 'प्रिय सम्पादक !' भनी सम्बोधन गरेर सहरिया सञ्चार र नीतिलाई प्रश्न गरेका छन्। शैली: बिम्ब, अनुकरणात्मक ध्वनि (ढिकीच्याउँ, घुर्र, पट्याँस) र व्यङ्ग्य प्रमुख छन्। सन्देश: देशको वास्तविक सुन्दरता र बल गाउँमा छ। निष्कर्ष: गाउँलाई हेर्ने दृष्टि फेर्न लगाउने यो कविता मर्मस्पर्शी छ।

१. याङ्जी संवेदनशील र आत्मसङ्घर्षी पात्र हुन्। पतिको मृत्युपछिको एक्लोपनबाट उठेर उनले जागिर गरिन् र आत्मनिर्भर बनिन्। उनी इमानदार र साहसी छिन्; आमासँग झूट बोलिरहन नसकेर अन्त्यमा 'म प्रेममा छु' भन्ने साहस गर्छिन्। आमाप्रति उनमा गहिरो सम्मान र कृतज्ञता छ, र पतिलाई बिर्सेकी छैनन्।

२. भूमिका: बिना थिङको 'आयाम' प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुको सामाजिक कथा हो। विषयवस्तु: याङ्जीले पतिको मृत्युपछि आमाको प्रेरणाले जीवन फेरिन् र अन्त्यमा सुरजसँग बिहेको अनुमति पाइन्; शन्तमायाले पनि विधवा भएपछि घरेलु कामदार भएर चालक सानु तामाङसँग बिहे गरी नयाँ जीवन सुरु गरिन्। शैली: मानक र तामाङ-प्रभावित दुवै भाषाको प्रयोगले पात्रको वर्ग देखाएको छ। सन्देश: सासू-बुहारीको सम्बन्ध आमा-छोरीको जस्तो हुन सक्छ र विधवाले पनि सम्मानसहित नयाँ जीवन सुरु गर्न पाउनुपर्छ। निष्कर्ष: पुरानो सोचलाई चुनौती दिने यो कथा सामाजिक परिवर्तनको सकारात्मक चित्र हो।

१. राम्रो श्रोताले (क) वक्तामाथि ध्यान दिन्छ, (ख) बिचमा टोक्दैन, (ग) मुख्य कुरा टिप्छ र (घ) सुनेको कुरा आफ्नै शब्दमा दोहोर्‍याउन सक्छ।

२. सुनाइ पाठ दुई पटक पढिन्छ, त्यसैले (क) पहिले प्रश्न पढ्नुपर्छ, (ख) पहिलो पटक विषय बुझ्नुपर्छ, (ग) दोस्रो पटक उत्तर टिप्नुपर्छ र (घ) नाम, सङ्ख्या र मुख्य शब्दको वर्णविन्यास ध्यान दिनुपर्छ।

१. (क) रामले = कर्ता; घरबाट = अपादान; पुस्तक = कर्म (शून्य विभक्ति)। (ख) सीताले = कर्ता; आमाका लागि = सम्प्रदान; फूल = कर्म। (ग) चराले = कर्ता; चुच्चोले = करण (साधन); दाना = कर्म। (घ) हिमालको = सम्बन्ध; गाउँमा = अधिकरण।

२. (क) परेछ। (ख) गएका छन् (वा गएको छ)। (ग) गर्थे। (घ) जानेछु। (ङ) पढ्दै छे।

३. (क) भाइद्वारा चिठी लेखियो। (ख) हामीद्वारा गीत गाइयो। (ग) बिहान उठिन्छ। (घ) उसले (वा कसैले) निबन्ध लेखेको छ।

४. (क) उनले आफू भोलिपल्ट आउने कुरा भने। (ख) आमाले छोरालाई पढ्न भनिन्। (ग) शिक्षकले उसलाई कहाँ गएको थियो भनी सोधे। (घ) उसले भन्यो, "म सन्चै छु।"

५. (क) गडगडाएर पानी परेपछि बाढी आयो। (ख) ऊ राम्रो पढ्छ र सफल हुन्छ। (ग) सफल बिहान उठेर नित्यकर्म गरी पढ्न बस्छ। (घ) जुन कुकुर भुक्छ त्यसले टोक्दैन।

६. (क) पकेट मार्ने — तत्पुरुष। (ख) कमलजस्तो चरण — कर्मधारय। (ग) नौ रत्नको समूह — द्विगु। (घ) लामा खुट्टा भएको — बहुव्रीहि। (ङ) दिन दिन — अव्ययीभाव। (च) जेठो र बाठो — द्वन्द्व।

७. (क) अन् (उपसर्ग) + अधिकृत। (ख) दुर् (उपसर्ग) + गुण। (ग) मित्र + ता (तद्धित प्रत्यय)। (घ) शरीर + इक (तद्धित प्रत्यय)। (ङ) लेख् + अक (कृत् प्रत्यय)।

८. (क) सुन्दर = विशेषण; बालिकाले = नाम; मीठो = विशेषण; गीत = नाम; गाइन् = क्रिया। (ख) उनी = सर्वनाम; छिटो = क्रियायोगी; हिँड्छन् = क्रिया।

९. (क) मैले भात खाएँ। (ख) उनीहरू घर आए। (ग) हामी विद्यालय जान्छौँ। (घ) दिदीले किताब पढिन्।

मिति: ……

श्रीमान् प्रधानाध्यापकज्यू,

श्री …… माध्यमिक विद्यालय,

…… ।

विषय: बिदा पाउँ भन्ने बारे।

महोदय,

उपर्युक्त सम्बन्धमा म तपाईंको विद्यालयमा कक्षा १० मा अध्ययनरत विद्यार्थी हुँ। आज बिहानैदेखि मलाई ज्वरो आएको र चिकित्सकले तीन दिन आराम गर्न सल्लाह दिएकाले म विद्यालय आउन असमर्थ छु। त्यसैले मिति …… देखि …… सम्म तीन दिनको बिदा स्वीकृत गरिदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु। बिदा सकिएपछि छुटेका पाठ पूरा गर्ने कुरामा म जिम्मेवार रहनेछु।

भवदीय,

नाम: ……

कक्षा: १०, क्रमाङ्क: ……

शीर्षक: रूख र जीवन

बुँदा: १. रूखले सफा हावा, फलफूल, दाउरा र छाया दिन्छ। २. जङ्गलले माटो र पानीका मुहान जोगाउँछ। ३. जङ्गल मासिँदा बाढी, पहिरो र पानीको अभाव बढ्छ। ४. हरेक वर्ष वृक्षारोपण र बिरुवाको स्याहार आवश्यक छ।

सारांश: रूखले हावा, छाया, फलफूल र दाउरा दिनुका साथै माटो र पानीका मुहान जोगाउँछ। जङ्गल मासिँदा बाढी, पहिरो र खानेपानीको अभाव बढ्ने भएकाले वृक्षारोपण र बिरुवाको स्याहार गर्नुपर्छ।

ज्ञानज्योति तालिम केन्द्र

कम्प्युटर तालिममा भर्ना खुला छ !

तीन महिने आधारभूत कम्प्युटर तालिम: टाइपिङ, इन्टरनेट प्रयोग र कार्यालय सामग्री। कक्षा: बिहान ६ बजेदेखि ८ बजेसम्म। विद्यार्थीलाई शुल्कमा छुट; सीमित सिट। सम्पर्क: तालिम केन्द्रको कार्यालय, फोन नम्बर: ……

मिलेर बनेको पोखरी

एउटा गाउँमा रामे नाम गरेका गरिब किसान बस्थे। एक वर्ष खडेरी परेर उनको बाली सुक्यो र परिवार चिन्तामा डुब्यो। रामेले गाउँलेलाई भेला गरी सबै मिलेर पोखरी खन्ने प्रस्ताव राखे। सबैले हो भन्दै श्रमदानमा काम गरे। वर्षामा पोखरी पानीले भरियो। अर्को वर्ष सिँचाइ पाएका खेतमा मकै र धान राम्ररी फल्यो। गाउँलेले बुझे, मिलेर काम गरे असम्भव केही हुँदैन।