अनिवार्य नेपाली: नमुना प्रश्नसेट र सम्भावित प्रश्न

१. (अ)–(ख), (आ)–(क), (इ)–(ग)।

२. ज्ञान = तत्सम; कान = तद्भव (संस्कृतको कर्णबाट); किताब = आगन्तुक।

३. आफ्नो हात जगन्नाथ: आफ्नो काम आफैँले गर्दा राम्रो हुन्छ भन्ने मानी रामले आफ्नो खेत आफैँ जोत्यो। कानमा तेल हाल्नु: साथीहरूले धेरै सम्झाउँदा पनि उसले कानमा तेल हालेझैँ वास्ता गरेन। (अर्थसहित शुद्ध कुनै पनि वाक्य स्वीकार्य छ।)

४. परीक्षा, व्यवस्था, विज्ञान।

५. तिमी = सर्वनाम; र = संयोजक (दुई सर्वनामलाई जोडेको); नै = निपात (जोड दिएको)।

६. (क) अपमान = अप (उपसर्ग) + मान; सहरिया = सहर + इया (तद्धित प्रत्यय)। (ख) त्रिभुज = तीन भुजाको समूह — द्विगु समास; राधाकृष्ण = राधा र कृष्ण — द्वन्द्व समास।

७. (क) उनले पाठ पढेका थिए = भूतकाल, पूर्ण पक्ष; हामी भोलि खेल्नेछौँ = भविष्यत् काल, सामान्य पक्ष। (ख) तिमी जाऊ = आज्ञार्थ; ऊ पास होओस् = इच्छार्थ।

८. (क) सुनिताद्वारा गीत गाइयो। (ख) उसले आफू गाउँ जाने कुरा भन्यो।

९. (क) कृषकले = कर्ता; हलोले = करण; खेत = कर्म। (ख) उद्देश्य: हाम्रो विद्यालयका शिक्षकले; विधेय: हामीलाई राम्रो शिक्षा दिए।

१०. (क) मान्छे, पशुपन्छी र बोटबिरुवा। (ख) पानीका धारा सुक्दै गएका छन्। (ग) घण्टौँ हिँडेर पानी ल्याउनुपर्छ। (घ) नल खुला नछोड्ने र वर्षाको पानी जम्मा गर्ने। (ङ) बेठिक — धेरै ठाउँमा सफा खानेपानीको अभाव छ। (च) शीर्षक: 'पानीको महत्त्व र संरक्षण'।

११. बुँदा: १. सबै प्राणी र बोटबिरुवालाई पानी अनिवार्य छ। २. नेपालमा जलस्रोत धेरै भए पनि सफा खानेपानीको अभाव छ। ३. पानी बचाउन बानी फेर्नुपर्छ। सारांश: पानीबिना कोही बाँच्न सक्दैन, तर नेपालमा सफा खानेपानीको अभाव छ। नल खुला नछोड्ने, वर्षाको पानी जम्मा गर्ने र खोलानाला स्वच्छ राख्ने बानीले जलस्रोत जोगिन्छ र आउने पुस्ताले पनि पानी पाउँछ।

१२. (क) (अ) ज्ञानमा जुटेका मान्छेले। (आ) जो सधैँ न्यायका लागि समर्पित छन्, तिनीहरूका। (इ) सुन्दर रचना वा निर्माण गर्नु। (ई) ज्ञान, कर्म र न्यायप्रति समर्पित मान्छेले धर्ती सुन्दर बनाउँछन् र उनीहरूकै शिर संसारमा उँचो हुन्छ। (ख) (अ) आफ्नो भतिजा शशीधरको बिहेमा। (आ) श्रीधर। (इ) श्रीधरका। (ई) अधिकारभन्दा कर्तव्य ठुलो हुन्छ र साँचो जित सम्बन्धको जोगाइमा हुन्छ।

१३. चुम्बकले फलाम तान्छ तर सुन तान्दैन, किनभने फलाममा आकर्षित हुने गुण छ, सुनमा छैन। एकाङ्कीमा यो भनाइले घरको माया नै साँचो आकर्षण हो भन्ने देखाउँछ। विदेशको चमकले सबै गाउँलेलाई तान्न सक्दैन, तर आफ्नै माटोको मायाले पात्रलाई फर्काउँछ। त्यसैले सुन जस्तै मूल्यवान् मान्छेलाई विदेशको आकर्षणले होइन, घरको मायाले तान्छ।

१४. भूमिका: वस्तुपरक र सूचनामूलक यो निबन्धले आधुनिक र आयुर्वेदिक चिकित्साको परिचय, विशेषता र सीमा तुलनात्मक रूपमा देखाएको छ। विषयवस्तु: चिकित्सा निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक गरी तीन किसिमका छन्; आयुर्वेदका आठ शाखा छन् र त्रिदोषको सन्तुलनले स्वास्थ्य निर्धारण हुन्छ; नेपाल जडीबुटीको भूस्वर्ग हो। सीमा: आयुर्वेदमा आकस्मिक उपचार र नियमनको अभाव, एलोप्याथीमा महँगो उपचार र दुरुपयोग। सन्देश: रोग लाग्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु सर्वोत्तम हो। उपयोगिता: पाठले विद्यार्थीलाई स्वस्थ बानी र पद्धति छान्ने विवेक दिन्छ। निष्कर्ष: दुवै पद्धतिको सही प्रयोग नै समाधान हो।

१५. (संवादको ढाँचा) रमा: सुमन, परीक्षाको तयारी कस्तो छ ? सुमन: गणितमा अलि कमजोर छु, तिम्रो कस्तो छ ? रमा: म नेपाली र विज्ञान दोहोर्‍याउँदै छु। सुमन: हामी साँझ सँगै पढ्यौँ भने कसो होला ? रमा: राम्रो विचार, तर समय तालिका बनाऔँ। सुमन: बिहान दुई घण्टा गणित र साँझ अरू विषय राखौँ। रमा: बिचमा आराम र खानपानमा पनि ध्यान दिऔँ। सुमन: ठिक छ, भोलिदेखि सुरु गरौँ। मूल्याङ्कन आधार: पात्रको नाम, छोटा वाक्य, प्रश्न-उत्तरको क्रम र सहज बोलीचालीको भाषा।

१६. मिति: …… श्रीमान् प्रधानाध्यापकज्यू, श्री …… माध्यमिक विद्यालय। विषय: शैक्षिक भ्रमणको अनुमति पाउँ भन्ने बारे। महोदय, उपर्युक्त सम्बन्धमा हाम्रो कक्षा १० का विद्यार्थीले ऐतिहासिक र प्राकृतिक स्थलको अध्ययन गर्ने उद्देश्यले …… मा एक दिनको शैक्षिक भ्रमण जाने इच्छा राखेका छौँ। भ्रमणका लागि मार्गदर्शक शिक्षक, यातायात र सुरक्षाको व्यवस्था गरिनेछ। अतः मिति …… मा भ्रमण जान अनुमति दिनुहुन विनम्र अनुरोध गर्दछौँ। भवदीय, कक्षा १० का विद्यार्थीहरूका तर्फबाट, नाम: ……।

१७. ढाँचा: शीर्षक — भूमिका (विज्ञान र प्रविधिको अर्थ) — विषय विस्तार (शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, सञ्चार, यातायातमा प्रयोग) — हानि र चुनौती (साइबर अपराध, लत, वातावरणीय असर) — सुझाव (सही प्रयोग, सचेतना, सुरक्षा) — निष्कर्ष। नमुना भूमिका: विज्ञान र प्रविधिले मान्छेको जीवन सजिलो बनाएको छ। आजको युगमा शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि र सञ्चारजस्ता क्षेत्रमा यसको प्रयोग अपरिहार्य बनेको छ। तर यसको गलत प्रयोगले समस्या पनि निम्त्याउँछ। नमुना निष्कर्ष: विज्ञान र प्रविधि दोधारे तरबारजस्ता हुन्; सही प्रयोग गर्दा वरदान हुन्छन् र गलत प्रयोग गर्दा अभिशाप। मूल्याङ्कन आधार: क्रमबद्धता, तथ्य र उदाहरण, भाषाको शुद्धता र शब्दसङ्ख्या।

१. (अ)–(ख), (आ)–(क), (इ)–(ग)।

२. राष्ट्र = तत्सम; घाम = तद्भव (संस्कृतको घर्मबाट); बैङ्क = आगन्तुक (अङ्ग्रेजी)।

३. नाच्न नजान्ने आँगन टेढो: आफ्नो कमजोरी ढाक्न अरूलाई दोष दिने साथीलाई सबैले 'नाच्न नजान्ने आँगन टेढो' भने। भासमा फस्नु: ऋणमा डुबेर उनी भासमा फसे। (अर्थसहित शुद्ध कुनै पनि वाक्य स्वीकार्य छ।)

४. शिक्षा, आशीर्वाद, क्रियाकलाप।

५. नेपाली = विशेषण (किताबको विशेषता बताएको); तर = संयोजक; पनि = निपात।

६. (क) प्रगति = प्र (उपसर्ग) + गति; पढाइ = पढ् + आइ (कृत् प्रत्यय)। (ख) आमाबुबा = आमा र बुबा — द्वन्द्व; महापुरुष = महान् पुरुष — कर्मधारय।

७. (क) हिजो उनी पुस्तकालयमा पढे = भूतकाल, सामान्य पक्ष; म खेल्दै थिएँ = भूतकाल, अपूर्ण पक्ष। (ख) पढेको भए सफल हुन्थ्यो = सङ्केतार्थ; उनी आउलान् = सम्भावनार्थ।

८. (क) विद्यार्थीद्वारा शिक्षक भेटियो। (ख) आमाले छोरालाई घर आउन भनिन्।

९. (क) हामीले = कर्ता; खोलाबाट = अपादान; पानी = कर्म। (ख) उद्देश्य: नेपालका पहाडी गाउँमा बस्ने किसान; विधेय: मकै रोप्छन्।

१०. (क) नियमित व्यायाम र सन्तुलित खाना। (ख) मांसपेशी बलियो हुन्छ र मन प्रसन्न रहन्छ। (ग) धेरै चिल्लो र बजारका तयारी खानाले। (घ) हरियो सागसब्जी र फलफूल (दालभात पनि)। (ङ) बेठिक — पर्याप्त निद्रा उत्तिकै आवश्यक छ। (च) शीर्षक: 'स्वस्थ जीवनशैली'।

११. बुँदा: १. स्वस्थ रहन नियमित व्यायाम र सन्तुलित खाना चाहिन्छ। २. चिल्लो र तयारी खानाले रोग बढाउँछ। ३. निद्रा र सफा पानी पनि आवश्यक छन्। सारांश: स्वस्थ शरीरका लागि नियमित व्यायाम, सन्तुलित खाना, पर्याप्त निद्रा र सफा पानी चाहिन्छ। यस्तो जीवनशैलीले औषधिको खर्च घटाउँछ र काममा ऊर्जा बढाउँछ।

१२. (क) (अ) पसिना। (आ) सिँचाइ। (इ) मानवीकरण — पहाड र तराईलाई मान्छेझैँ बोल्ने बनाइएको छ। (ई) पहाड र तराई दुवैले श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए देशलाई स्वर्ग र सुनजस्तो बनाउन सकिन्छ भन्ने भाव। (ख) (अ) कृष्ण राय। (आ) रातमा लट्ठीले प्रहार गरियो र प्रहारकर्ता चिनिएन। (इ) मनोवैज्ञानिक कथा। (ई) आफूलाई निर्दोष ठान्नुअघि आत्मलोकन गर्नुपर्छ; मान्छे अनजानमै अरूलाई चोट पुर्‍याइरहेको हुन्छ।

१३. पूर्वी सभ्यताले संसारलाई विशाल रहस्य र ज्ञान दियो। नेपालको सर्वोच्च हिमाल अनुपम मुकुटजस्तै शिरमाथि शोभायमान छ। यहाँ 'शिरोमुकुट' रूपक हो, जसले हिमाललाई देशको गौरवको चिह्न बनाएको छ। कविले हिमाल र पुर्खाको ज्ञानपरम्परा दुवैप्रति गर्व र आदर प्रकट गरेका छन्।

१४. भूमिका: 'मेरो देशको शिक्षा' आत्मपरक निबन्ध हो, जसमा शिक्षालाई मानवको तेस्रो आँखा भनिएको छ। गुण: निबन्धका अनुसार शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, अनुशासन, नेतृत्व र समालोचनात्मक चिन्तन हुनुपर्छ। आधार: प्राचीन ऋषिमुनि र गार्गी, मैत्रेयीजस्ता विदुषीले ज्ञानको परम्परा बनाए भने आजको शिक्षितले त्यसमाथि आधुनिक विज्ञान र सूचना प्रविधि जोड्नुपर्छ। साथै सूचनाको सत्यता जाँच्ने सचेतना चाहिन्छ। निष्कर्ष: गुणले मात्र शिक्षालाई सार्थक बनाउँछ र प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको सङ्गमले नयाँ सगरमाथा खडा गर्नेछ।

१५. (मनोवादको ढाँचा: पात्र आफैँसँग बोल्छ; म-रूप, प्रश्न, पछुतो र निर्णय) "यो चिट्ठा त्यहाँ लुकाइदिऊँ कि ? कसैले देखेन भने के बिग्रन्छ ? होइन, मैले राति नसुती पढेको भए यो अवस्था आउँदैनथ्यो। नक्कल गरेर पाएको अङ्कले मेरो ज्ञान बढाउँदैन। यदि कसैले देख्यो भने घरमा आमाबुबाको अनुहार के हुन्छ ? होइन, म यो कागज च्यात्छु र जे आउँछ आफ्नै बलले लेख्छु। आजदेखि पढाइलाई ढिलो गर्दिनँ।" मूल्याङ्कन आधार: स्वगतको शैली, भावको उतारचढाव र अन्तको निर्णय।

१६. (चिठीको ढाँचा) सम्पादकज्यू, दैनिक …… पत्रिका, काठमाडौँ। मिति: ……। विषय: टोलको सडकमा थुप्रिएको फोहोरबारे। महोदय, हाम्रो टोलको मुख्य सडकमा केही हप्तादेखि फोहोर थुप्रिएर दुर्गन्ध फैलिएको छ र बिरामी पर्ने डर बढेको छ। सम्बन्धित निकायले नियमित फोहोर सङ्कलन गरोस्। तपाईंको सम्मानित पत्रिकामा यो कुरा प्रकाशित गरिदिनुहुन अनुरोध गर्दछु। धन्यवाद। भवदीय, नाम: ……, ठेगाना: ……।

१७. ढाँचा: शीर्षक — भूमिका (परिश्रमको अर्थ) — विषय विस्तार (विद्यार्थी, किसान र खेलाडीका उदाहरण; सफलताको सम्बन्ध) — आलस्यका हानि — सुझाव — निष्कर्ष। नमुना भूमिका: परिश्रम सफलताको मूल आधार हो। जसले पसिना बगाउँछ, उसले भाग्यको भर पर्नुपर्दैन। नमुना निष्कर्ष: आलस्य छोडेर निरन्तर परिश्रम गर्नेले नै जीवनमा सफलता पाउँछ; परिश्रमको विकल्प छैन। यही सन्देश 'उज्यालो यात्रा' कवितामा पनि पाइन्छ। मूल्याङ्कन आधार: क्रमबद्धता, उदाहरण, शुद्ध भाषा र शब्दसङ्ख्या।