वीर पुर्खा - वासुदेव त्रिपाठी (कविता, देशभक्ति)

'वीर पुर्खा' वासुदेव त्रिपाठीद्वारा रचित वीरगाथाप्रधान देशभक्तिपूर्ण कविता हो। यसले नेपाल निर्माण गर्ने पुर्खाहरूको साहस, गति र त्यागलाई सम्झना गर्दै आजको नेपालीलाई त्यही विरासतको उत्तराधिकारी ठान्न सिकाउँछ। कक्षा ११ को परीक्षामा यस्ता पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क गरी जम्मा १६ अङ्क आउँछ। कविता छोटो छ — जम्मा चार श्लोक — तर प्रश्न प्रायः श्लोकको व्याख्या, भावविस्तार र समीक्षात्मक टिप्पणीमै केन्द्रित हुन्छन्।

1.1 कवि परिचय

वासुदेव त्रिपाठी नेपाली साहित्यका प्रतिष्ठित समालोचक र कवि हुन्।

विषय	विवरण
जन्म	वि.सं. १९९९ चैत
जन्मस्थान	भन्सार, तनहुँ
पेसा	प्राध्यापन — त्रिभुवन विश्वविद्यालय, कीर्तिपुर, नेपाली विभाग
पहिलो प्रकाशित रचना	'यो दुनियाँ हो' (कविता), वि.सं. २०१९
प्रमुख सम्मान	मदन पुरस्कार, वि.सं. २०३४

प्रमुख कृति:

• सिंहावलोकन (२०२७) — समालोचना
• विचरण (२०२८) — समालोचना सङ्ग्रह
• पश्चात्य समालोचनाको सैद्धान्तिक परम्परा (२०३०) — समालोचना
• लेखनाथ पौड्यालको कवित्वको विश्लेषण तथा मूल्याङ्कन (२०३४) — समालोचना; यसै कृतिका लागि मदन पुरस्कार
• अर्धनारीश्वर (२०३९) — काव्य
• तीन थुङ्गा (२०४५) — कविता सङ्ग्रह

सम्पादनतर्फ महाकवि देवकोटाको काव्यसङ्ग्रह मैना (२०३९, संयुक्त सम्पादन) र नेपाली बृहत् शब्दकोश उल्लेखनीय छन्।

साहित्यिक योगदान. त्रिपाठीको मुख्य पहिचान समालोचकको हो। नेपाली समालोचनालाई उनले केवल राम्रो-नराम्रो भन्ने कामबाट उठाएर सिद्धान्तमा आधारित विश्लेषणको तहमा पुर्‍याए। लेखनाथ पौड्यालको कवित्वमाथि गरेको उनको अध्ययन नेपाली समालोचनाको आदर्श नमुना मानिन्छ।

यस रचनाको महत्त्व. समालोचकका रूपमा चिनिने त्रिपाठीभित्रको कविलाई 'वीर पुर्खा'ले देखाउँछ। इतिहासका तथ्यलाई भावमा ढाल्ने र चार श्लोकमै सिङ्गो राष्ट्रनिर्माणको कथा अटाउने सामर्थ्य यस कविताको विशेषता हो।

1.2 पाठको पृष्ठभूमि र सन्दर्भ

यो कविता इतिहासको एउटा निश्चित कालखण्डमाथि उभिएको छ — अठारौँ शताब्दीको उत्तरार्ध र उन्नाइसौँ शताब्दीको प्रारम्भ, अर्थात् गोर्खाबाट सुरु भएको एकीकरण अभियान र त्यसपछिको विस्तारको समय।

त्यस समयमा गोर्खाली सेना पूर्वमा टिस्टासम्म र पश्चिममा काँगडासम्म पुगेको थियो। उत्तरतिर तिब्बतको डिगर्चासम्म र दक्षिणमा गङ्गाको मैदानसम्म प्रभाव फैलिएको थियो। सन् १७९२ मा वेत्रावतीको किनारमा लडाइँ भयो र सन् १८१४-१६ को युद्धमा कलङ्गाको किल्लामा थोरै सिपाहीले धेरै ठुलो सेनासँग लडे।

कविले यी ठाउँका नाम किन लिएका हुन्? कारण सजिलो छ — नाम लिँदा इतिहास बोल्छ। "हाम्रा पुर्खा बहादुर थिए" भन्नु सामान्य वाक्य हो; "डिगर्चामा डोब तिम्रो" भन्नु प्रमाण हो।

1.3 विषयवस्तु — कवितासार

कविता चार श्लोकको छ। कविले पुर्खालाई सम्बोधन गर्दै — "वीर पुर्खा !" भन्दै — कुरा गरेका छन्, त्यसैले पूरै कविता एउटा सम्मानपूर्ण पुकारजस्तो सुनिन्छ।

पहिलो श्लोकमा कवि सोध्छन् — कुन पहाडले, कुन खोलाले, कुन आँधीले तिम्रो गति रोक्न सक्यो? कुनै पनि सकेन। पुर्खा गरुडको जस्तो वेगमा हिँडे र तिनकै पौरखले पहाड र तराई जोडिएर नेपाल बन्यो।

दोस्रो श्लोकमा त्यो वीरताको भौगोलिक विस्तार देखाइएको छ। पूर्वमा टिस्टा र पश्चिममा काँगडा-कलङ्गासम्म पुर्खाको बहादुरीको गीत गुन्जियो; नेपालको सिमाना गङ्गासम्म फैलिएको थियो।

तेस्रो श्लोकमा कवि भन्छन् — डिगर्चाको चिसो हिउँभित्र आज पनि पुर्खाका पाइलाका डोब छन्, वेत्रावतीको किनारभरि पौरखका चिनो छन्। ती वीरलाई कुनै शक्तिले बाँध्न सकेन; मितेरीले मात्र बाँध्यो। अनि सागर तरेर संसारभरि गोर्खाली रगत बग्यो।

चौथो श्लोकमा कविता वर्तमानमा फर्कन्छ। नेपालीलाई कुनै नाकाबन्दीले रोक्न सक्दैन; हिमनदीजस्तै निरन्तर बग्ने बानी छ। पुर्खाको त्यही रगत आज पनि हरेक नेपालीको नसानसामा दौडिरहेको छ, र चन्द्रसूर्य अङ्कित राष्ट्रिय झन्डामा उनीहरूकै त्याग, तपस्या र बलिदान अङ्कित छ।

1.4 श्लोकगत व्याख्या

श्लोक १ — गति र पौरख

कुन् पहाडले कुन् खोलाले तिम्रो गति छेकेथ्यो र वीर पुर्खा ! कुन् आँधीले तिम्रो यात्रा रोकेथ्यो र

यी दुवै प्रश्नवाचक पङ्क्ति हुन्, तर उत्तर खोजिएको होइन। यस्तो प्रश्नलाई काकु वा भावसूचक प्रश्न भनिन्छ — उत्तर प्रश्नभित्रै लुकेको छ, र त्यो उत्तर हो: कसैले सकेन। "पहाड", "खोला" र "आँधी" — यी तीन शब्द प्रकृतिका तीन अवरोध हुन्। पहाडले बाटो छेक्छ, खोलाले काट्छ, आँधीले लखेट्छ। तीनवटै असफल भए।

श्लोकको अन्त्यमा कविले निष्कर्ष दिन्छन् — पौरखले नेपाल रच्यो, पहाड र तराई जुट्न सक्यो। यहाँ "रच्यो" शब्द ध्यान दिनलायक छ। नेपाल "जितियो" भनेनन्, "रचियो" भने — अर्थात् नेपाल एउटा सिर्जना हो, लुटको माल होइन।

श्लोक २ — वीरगाथाको विस्तार

दोस्रो श्लोकमा कविले नक्सा कोर्छन्। पूर्वमा टिस्टा, पश्चिममा काँगडा र कलङ्गा, दक्षिणमा गङ्गा — यी नामले सुनिने बहादुरीको गीत नेपालभित्र मात्र सीमित थिएन भन्ने देखाउँछ। यो श्लोक इतिहासको प्रमाणपत्र हो: पुर्खाको वीरता कल्पना होइन, नक्सामा छ।

श्लोक ३ — डोब, चिनो र मितेरी

डिगर्चामा डोब तिम्रो चिसो हिउँभित्र होला वेत्रावती किनारभरि पौरखको चिनो होला

"डोब" भनेको पाइलाको डाम हो र "चिनो" भनेको सम्झनाको निसानी। कविले "छ" भनेका छैनन्, "होला" भनेका छन् — यो अनुमानको शब्द हो। यही अनिश्चयले पङ्क्तिलाई सुन्दर बनाउँछ: पुर्खा गइसके, तर उनीहरूको उपस्थिति हिउँभित्र र किनारभरि कतै न कतै बाँकी छ भन्ने विश्वास कविमा छ।

यसपछिको भाव यस कविताको सबैभन्दा मीठो विचार हो — वीर पुर्खालाई कुनै शक्तिले बाँध्न सकेन, मितेरीले मात्र बाँध्यो। तरबारले नजितिएको मान्छे मित्रताले जितिन्छ। यसले कवितालाई सस्तो युद्धगानबाट जोगाउँछ: कविको आदर्श विजय होइन, भाइचारा हो।

श्लोक ४ — उत्तराधिकार

अन्तिम श्लोकमा कविताको मुख वर्तमानतिर फर्कन्छ। नाकाबन्दी शब्दले कवितालाई आजसँग जोड्छ — नेपालले भोग्नुपरेका आर्थिक नाकाबन्दीको स्मृति यसमा गाँसिएको छ।

अन्त्यमा कविता चन्द्रसूर्य अङ्कित झन्डामा पुगेर टुङ्गिन्छ। झन्डा यहाँ कपडा होइन, प्रतीक हो — पुर्खाले तिरेको मूल्यको रसिद। त्यसैले कविताको सन्देश स्पष्ट हुन्छ: झन्डाको सम्मान गर्नु भनेको पुर्खाको त्यागको सम्मान गर्नु हो।

1.5 मूल भाव

कविताको केन्द्रीय आशय यो हो — नेपाल कुनै संयोगले बनेको देश होइन; यो पुर्खाको पौरख, त्याग र बलिदानको सिर्जना हो, र त्यो विरासत जोगाउने जिम्मेवारी आजको पुस्तामाथि छ।

यसलाई तीन बुँदामा राख्न सकिन्छ:

1. गतिशीलता — पुर्खाको विशेषता बल मात्र होइन, नरोकिने गति थियो।
2. एकता — हिमाल, पहाड र तराई जोडिएर मात्र नेपाल बन्यो; छुट्टाछुट्टै टुक्राले होइन।
3. निरन्तरता — त्यो रगत आज पनि नसामा बगिरहेको छ, त्यसैले इतिहास सकिएको कथा होइन, चलिरहेको जिम्मेवारी हो।

1.6 विधागत विशेषता — कविताका लक्षण यस पाठमा

यो वीरगाथाप्रधान देशभक्ति कविता हो। कविताका सामान्य लक्षण यसमा यसरी देखिन्छन्:

कविताको लक्षण	यस पाठमा कसरी देखियो
लयबद्धता	४+४+४+४ अक्षरको गति; हलन्त अक्षर गणनामा आउँदैन
सङ्क्षिप्तता	चार श्लोकमै सिङ्गो राष्ट्रनिर्माणको कथा
भावप्रधानता	तथ्य कम, भाव बढी — इतिहास सम्झाउने होइन, अनुभूत गराउने
सम्बोधन शैली	"वीर पुर्खा !" भनी बारम्बार पुकार
प्रतीक र बिम्बको प्रयोग	गरुड, हिमनदी, चन्द्रसूर्य ध्वजा
अनुप्रास	आँधी-बाँधी, वेग-भेग, खोला-बोला जस्ता ध्वनिमेल

1.7 भाषाशैली, प्रतीक, बिम्ब र अलङ्कार

भाषा. कविको भाषा सरल र ठेट नेपाली छ। "छेकेथ्यो", "रोकेथ्यो", "जुट्न सक्यो" जस्ता क्रियापदले बोलीको स्वाद दिन्छन्। संस्कृतका गह्रौँ शब्द प्रायः छैनन् — त्यसैले कविता पहिलो पटक पढ्दै बुझिन्छ।

शैली. प्रश्नबाट सुरु गर्ने र उत्तर पाठकमाथि छोड्ने शैली नै यस कविताको बल हो। साथै सम्बोधन शैली — कविले पुर्खालाई "तिमी" भनेर बोलाउँछन्, जसले पाठकलाई पनि त्यही कुराकानीमा सामेल गराउँछ।

प्रमुख प्रतीक र बिम्ब:

प्रतीक / बिम्ब	पङ्क्तिको सङ्केत	अर्थ
गरुड	"गरुडको मैँ वेग तिम्रो"	नरोकिने, अत्यन्त तीव्र गति
पहाड, खोला, आँधी	"कुन् पहाडले कुन् खोलाले…"	बाटोमा आउने अवरोध
डोब र चिनो	"डिगर्चामा डोब तिम्रो"	इतिहासले छाडेको प्रमाण
हिमनदी	चौथो श्लोक	नरोकिने निरन्तरता
नाकाबन्दी	चौथो श्लोक	बाहिरी दबाब र अवरोध
चन्द्रसूर्य ध्वजा	चौथो श्लोक	पुर्खाको त्यागको उपलब्धि

अलङ्कार:

• उपमा/उत्प्रेक्षा — "गरुडको मैँ वेग"; यहाँ "मैँ" ले जस्तै भन्ने अर्थ दिन्छ, अर्थात् पुर्खाको वेगलाई गरुडको वेगसँग तुलना गरिएको छ।
• अनुप्रास — आँधी/बाँधी, खोला/बोला, वेग/भेग जस्ता ध्वनिको दोहोरिने मेल।
• प्रश्नालङ्कार (काकु) — उत्तर नखोजी सोधिएका प्रश्न।
• मानवीकरण — पहाड, खोला र आँधीले "छेक्ने" र "रोक्ने" काम गर्छन्, मानौँ ती सचेत प्राणी हुन्।

1.8 समीक्षात्मक टिप्पणी

सबल पक्ष.

• सङ्क्षिप्तता. चार श्लोकमा सिङ्गो राष्ट्रनिर्माणको कथा अटाउनु सानो उपलब्धि होइन। एक शब्द पनि खेर गएको छैन।
• प्रमाणसहितको दाबी. "हाम्रा पुर्खा बहादुर थिए" भन्नुको सट्टा कविले ठाउँका नाम लिएका छन्। यसले कवितालाई भावुक नाराबाट जोगाएको छ।
• मितेरीको भाव. वीरगाथा कविता सजिलै हिंसाको गुणगानमा झर्न सक्छ। तेस्रो श्लोकको मित्रता-भावले यसलाई उठाएको छ।
• वर्तमानसँगको जोड. कविता इतिहासमै अल्झेर बस्दैन; नाकाबन्दी र झन्डामार्फत आजसम्म आइपुग्छ।

सीमा र प्रश्न उठाउन सकिने ठाउँ.

• कवितामा युद्ध र विजयकै पक्ष प्रधान छ। एकीकरणको अर्को पाटो — साधारण जनताले बेहोरेको दुःख, सिपाहीका परिवारको पीडा — कवितामा आउँदैन।
• "पुर्खा" भन्नाले को? कवितामा प्रायः लडाइँमा हिँड्नेको स्मरण छ। खेत जोत्ने, भरिया बोक्ने र घर धान्ने पुर्खाको योगदान छुटेको छ।
• गौरवगानको स्वर कतै-कतै अतिशयोक्तितिर ढल्किन्छ, जुन देशभक्ति कविताको सामान्य जोखिम हो।

यी सीमा भएर पनि कविताको मूल्य घट्दैन। यसको उद्देश्य निष्पक्ष इतिहास लेख्नु होइन, आत्मविश्वास जगाउनु हो — र त्यो काम यसले राम्ररी गरेको छ।

1.9 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
पुर्खा	बाजेबराजु, पूर्वज
पौरख	पुरुषार्थ, आफ्नै बलले गरिने प्रयत्न
गरुड	गिद्ध प्रजातिको ठुलो पक्षी विशेष
वेग	प्रवाह, तीव्र गति
डोब	डाम, पाइलाको छाप
चिनो	निसानी, सम्झनाको प्रमाण
नाका	गौडा, सिमानाको प्रवेशद्वार
मितेरी	मित लगाएर बनाइने मित्रताको सम्बन्ध
डिगर्चा	तिब्बतको सिगात्से सहरको नेपाली नाम
कलङ्गा	देहरादूननजिकको किल्ला, सन् १८१४ को युद्धस्थल
काँगडा	हिमाचलको किल्ला, गोर्खाली विस्तारको पश्चिमी सिमा
टिस्टा	पूर्वतिरको नदी, गोर्खाली विस्तारको पूर्वी सिमा
वेत्रावती	काठमाडौँ उत्तरको नदी, सन् १७९२ को युद्धस्थल
नभ	आकाश
पाषाण	ढुङ्गा
अहुति	बलिदान, होमिनु

पाठको सार

• 'वीर पुर्खा' वासुदेव त्रिपाठी (जन्म वि.सं. १९९९, तनहुँ; मदन पुरस्कार २०३४) द्वारा रचित चार श्लोकको वीरगाथाप्रधान देशभक्ति कविता हो।
• कविता सम्बोधन शैलीमा लेखिएको छ — कवि पुर्खालाई "तिमी" भनी पुकार्छन्; गति ४+४+४+४ अक्षरको छ।
• श्लोक १ गति र पौरख, श्लोक २ भौगोलिक विस्तार, श्लोक ३ डोब-चिनो र मितेरी, श्लोक ४ उत्तराधिकार र चन्द्रसूर्य ध्वजा।
• कवितामा आएका नदी — टिस्टा, राबी, वेत्रावती, गङ्गा; स्थान — नेपाल, काँगडा, कलङ्गा, गोर्खा, डिगर्चा।
• मूल भाव: नेपाल पुर्खाको पौरख र बलिदानको सिर्जना हो; त्यो विरासत जोगाउने जिम्मेवारी आजको पुस्ताको हो।
• प्रमुख प्रतीक: गरुड (नरोकिने गति), हिमनदी (निरन्तरता), नाकाबन्दी (बाहिरी दबाब), चन्द्रसूर्य ध्वजा (त्यागको उपलब्धि)।
• मितेरीको भाव नै कविताको नैतिक केन्द्र हो — बललाई बलले होइन, मायाले जितिन्छ।
• समीक्षा गर्दा सबल पक्षसँगै सीमा पनि देखाउनुहोस्: कवितामा युद्धपक्ष प्रधान छ, श्रमजीवी पुर्खाको योगदान छुटेको छ।

अभ्यास

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

1. 'वीर पुर्खा' कविताका रचयिता को हुन् ? [1]
2. कवितामा जम्मा कतिओटा श्लोक छन् ? [1]
3. कवितामा पुर्खाको वेगलाई कुन पक्षीको वेगसँग तुलना गरिएको छ ? [1]
4. 'डोब' शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्। [1]
5. वीर पुर्खालाई कुन कुराले मात्र बाँध्न सक्यो ? [1]
6. कवितामा नाम लिइएका कुनै दुई नदी लेख्नुहोस्। [1]

उत्तर

१. वासुदेव त्रिपाठी।

२. चारओटा श्लोक।

३. गरुडको वेगसँग — "गरुडको मैँ वेग तिम्रो"।

४. डाम अर्थात् पाइलाको छाप; यहाँ पुर्खा त्यहाँसम्म पुगेको प्रमाण।

५. मितेरी अर्थात् मित्रताले मात्र।

६. टिस्टा र वेत्रावती (राबी, गङ्गा पनि हुन्)।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

7. 'वीर पुर्खा' कवितामा प्रयोग भएका नदी र स्थानको छुट्टाछुट्टै सूची बनाउनुहोस्। [3]
8. कविताको पहिलो श्लोकलाई गद्यमा रूपान्तरण गर्नुहोस्। [3]
9. "सागर तरी संसारभरि वीर गोर्खा रगत बग्यो" — यस कथनको तात्पर्य लेख्नुहोस्। [3]
10. कवितामा प्रयुक्त कुनै तीन प्रतीक र तिनको अर्थ लेख्नुहोस्। [3]

उत्तर

७. नदी — टिस्टा, राबी, वेत्रावती, गङ्गा। स्थान — नेपाल, काँगडा, कलङ्गा, गोर्खा, डिगर्चा।

८. वीर पुर्खाको गतिलाई कुनै पहाड र खोलाले छेक्न सकेन, कुनै आँधीले उनीहरूको यात्रा रोक्न सकेन। गरुडको जस्तो वेग भएका पुर्खालाई कुनै आकाशले बाँध्न सकेन। उनीहरूकै पौरखले पहाड र तराई जोडिई नेपाल बन्यो।

९. नेपाली वीरताको परिचय देशभित्र मात्र सीमित रहेन; समुद्रपारि पुगेर विश्वका विभिन्न भूभागमा समेत गोर्खाली साहसको नाम फैलियो र त्यो आज पनि आदरणीय तथा उदाहरणीय मानिन्छ भन्ने यसको तात्पर्य हो।

१०. (क) गरुड — नरोकिने तीव्र गति। (ख) हिमनदी — कहिल्यै नअडिने निरन्तरता। (ग) चन्द्रसूर्य ध्वजा — पुर्खाको त्याग, तपस्या र बलिदानबाट प्राप्त गौरव। (नाकाबन्दी — बाहिरी दबाब पनि लेख्न सकिन्छ।)

पाठगत बोध (८ अङ्क)

11. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : [8]

    डिगर्चामा डोब तिम्रो चिसो हिउँभित्र होला वेत्रावती किनारभरि पौरखको चिनो होला

    (क) यी पङ्क्तिमा उल्लिखित दुई स्थानको ऐतिहासिक महत्त्व लेख्नुहोस्। (ख) कविले "छ" नभनी "होला" किन भनेका होलान् ? (ग) यस कवितांशले पुर्खाका बारेमा के भन्न खोजेको छ ? (घ) यस्तो ऐतिहासिक स्मृतिले आजको नेपालीलाई के दिन्छ ?

नमुना उत्तर

(क) डिगर्चा तिब्बतको सिगात्से हो, जहाँसम्म गोर्खाली सेनाको पहुँच पुगेको थियो — यसले पुर्खाको प्रभाव उत्तरी हिमाली भूभागसम्म फैलिएको देखाउँछ। वेत्रावती काठमाडौँ उत्तरको नदी हो, जसको किनारमा सन् १७९२ मा लडाइँ भएको थियो — यो नेपालको रक्षाका लागि बहाइएको रगतको साक्षी हो।

(ख) "छ" भन्नु प्रत्यक्ष प्रमाणको दाबी हुन्थ्यो, जुन शताब्दीऔँ पुरानो कुरामा सम्भव छैन। "होला" भन्दा कविले अनुमान र विश्वास दुवै एकैचोटि व्यक्त गरेका छन् — पुर्खा गइसके, तर तिनका चिनो कतै न कतै बाँकी छन् भन्ने भरोसा। यही अनिश्चयले पङ्क्तिमा भावुकता थप्छ।

(ग) पुर्खाको उपस्थिति इतिहासको किताबमा मात्र होइन, भूगोलमै अङ्कित छ भन्ने यसले भन्न खोजेको हो। हिउँभित्रको डोब र किनारभरिको चिनो — दुवै पुर्खाको पौरखका प्रमाण हुन्, जसलाई समयले मेटाउन सकेको छैन।

(घ) यस्तो स्मृतिले आजको नेपालीलाई तीन कुरा दिन्छ — आत्मविश्वास (हामी सानो देशका भए पनि हाम्रो इतिहास सानो छैन), पहिचान (हामी कसका सन्तान हौँ भन्ने बोध), र जिम्मेवारी (पुर्खाले जोगाएको देश हामीले पनि जोगाउनुपर्छ)। तर यो गौरव घमण्डमा बदलिनु हुँदैन; यसलाई आजको निर्माणकार्यमा लगाउनु नै साँचो सम्मान हो।

समीक्षात्मक प्रश्न (८ अङ्क)

12. "वीर पुर्खा' कविताले पुर्खाको गौरवगान त गर्छ, तर गौरवगानमै टुङ्गिँदैन।" यस भनाइसँग तपाईं कत्तिको सहमत हुनुहुन्छ ? कविताका आधारमा समीक्षात्मक टिप्पणी लेख्नुहोस्। [8]

नमुना उत्तर

भूमिका. वासुदेव त्रिपाठीको 'वीर पुर्खा' चार श्लोकको वीरगाथाप्रधान देशभक्ति कविता हो। माथिको भनाइसँग म धेरै हदसम्म सहमत छु — कविता गौरवगानबाट सुरु हुन्छ, तर त्यसलाई वर्तमानको जिम्मेवारीमा बदलेर टुङ्ग्याउँछ।

सहमतिका आधार.

पहिलो, कविताको संरचना नै भूतबाट वर्तमानतिर सर्ने खालको छ। पहिलो तीन श्लोक इतिहासका हुन् — गति, विस्तार र चिनोका। तर चौथो श्लोक आजको नेपालीमा आएर टुङ्गिन्छ: पुर्खाको रगत हाम्रै नसानसामा बगिरहेको छ। यसको अर्थ हो — इतिहास सकिएको कथा होइन, चलिरहेको उत्तरदायित्व हो।

दोस्रो, कविले मितेरीको भाव राखेर कवितालाई साँघुरो युद्धगानबाट जोगाएका छन्। वीर पुर्खालाई कुनै शक्तिले बाँध्न सकेन, मित्रताले मात्र बाँध्यो — यो पङ्क्ति विजयको होइन, सम्बन्धको प्रशंसा हो। गौरवगानमै अल्झिएको कविताले यस्तो कुरा भन्दैनथ्यो।

तेस्रो, नाकाबन्दीको उल्लेखले कवितालाई सीधै आजको नेपालसँग जोड्छ। यसले पाठकलाई सम्झाउँछ — अवरोध अतीतमा मात्र थिएनन्, अहिले पनि छन्, र पुर्खाको उदाहरण त्यही अवरोध चिर्न काम लाग्छ।

चौथो, चन्द्रसूर्य ध्वजाको प्रतीकले अमूर्त गौरवलाई देखिने वस्तुमा बदल्छ। झन्डा हरेक दिन आँखाअगाडि फरफराउँछ; त्यसैले पुर्खाको सम्झना पनि हरेक दिनको कुरा बन्छ।

अर्को पाटो. तर कवितालाई पूर्ण भन्न मिल्दैन। यसमा युद्ध र विजयकै पक्ष प्रधान छ। एकीकरणका क्रममा साधारण जनताले बेहोरेको दुःख, सिपाहीका परिवारको पीडा र खेत जोत्ने-भरिया बोक्ने श्रमजीवी पुर्खाको योगदान कवितामा आउँदैन। "पुर्खा" भन्नाले कविले प्रायः लडाइँमा हिँड्नेलाई मात्र सम्झेका छन्। कतै-कतै स्वर अतिशयोक्तितिर पनि ढल्किन्छ।

निष्कर्ष. यी सीमा हुँदाहुँदै पनि कविताको मूल उद्देश्य पूरा भएको छ। यसले पाठकलाई अतीतमा रमाउन सिकाउँदैन, अतीतबाट बल लिएर वर्तमानमा उभिन सिकाउँछ। त्यसैले 'वीर पुर्खा' गौरवगानको कविता मात्र होइन, जिम्मेवारी सम्झाउने कविता हो — र यही नै यसको सबैभन्दा बलियो पक्ष हो।