पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम

१. विहङ्गम दृष्टि — चराले जस्तै माथिबाट समग्र हेर्ने दृष्टि। तृणहारी — घाँसपात खाने प्राणी। जलक्रीडा — पानीमा गरिने खेल। प्रतिकूल प्रभाव — पक्षमा नभएको, बिगार्ने प्रभाव।

२. इकोलोजी — इकोलोजीले वासस्थानको अध्ययन गर्छ। र्‍याफ्टिङ — त्रिशूलीमा र्‍याफ्टिङ गर्न धेरै पर्यटक आउँछन्। सफारी — चितवनमा जङ्गल सफारी लोकप्रिय छ। डलर — पर्यटकबाट डलर आम्दानी हुन्छ। बेलुन — पोखरामा हट एयर बेलुन उडाइन्छ। (अन्य: क्लाइम्बिङ, कायाकिङ, बाइक, गल्फ, इन्टरनेट)

३. पर्या + पर्यटन। पर्या (पर्यावरण) + पर्यटन = पर्यावरणमा आधारित पर्यटन; अङ्ग्रेजीमा इकोटुरिजम। यो समस्त शब्द हो।

४. पारिस्थितिक प्रणाली, कटिबन्ध, सिमसार, जैविक विविधता, आहार सञ्जाल। (अन्य: तृणप्रधान, बुट्यान, वन्यजन्तु, हिमाच्छादित, पञ्चतत्त्व)

१. पोखरी, ताल वा सिमसारमा घाँस, पात, लेउ, झ्याउ र सूक्ष्म जीवात्माले सौर्य शक्तिको सहायतामा खाद्य पदार्थ निर्माण गर्छन्। त्यही खाद्यवस्तु खाएर जलचर प्राणी र माछा बाँच्छन्।

२. त्यही प्रणालीभित्रका पशुपन्छी र वनस्पति मरेपछि सडेर, गलेर माटो र हावामा लीन हुन्छन्। यसरी मृत जैविक पदार्थ कुहिएर जल र जमिनलाई पोषण पुर्‍याउँछ।

३. तीन क्षेत्र — स्थल (पर्वतारोहण, पदयात्रा, जङ्गल सफारी, वन्यजन्तु अवलोकन, भिर माहुरीको मह सङ्कलनको दृश्यावलोकन, बाइक यात्रा, घोडसवार, रक क्लाइम्बिङ, गुफा अन्वेषण, हिउँ चिप्लेटी, गल्फ), जल (र्‍याफ्टिङ, कायाकिङ, क्यानोइङ, बोटिङ, मत्स्य विहार) र आकाश (पर्वतीय उडान, ह्यान्ड ग्लाइडिङ, प्याराग्लाइडिङ, अल्ट्रा लाइट एयरक्राफ्ट, हट एयर बेलुन, स्काइ डाइभिङ, बन्जी जम्पिङ)।

४. आचारसंहिता पर्यटक, पर्यटन व्यवसायी र स्थानीय समुदाय — तीनै पक्षलाई आवश्यक छ। कारण: प्रत्येक गतिविधिले पर्यावरणमा फरक-फरक असर पार्छ, त्यसैले प्रत्येकका लागि छुट्टाछुट्टै नियम बनाएर पालना गराए मात्र स्वच्छ वायु, स्वच्छ जल र स्वच्छ आकाश कायम रहन्छ र पर्यटन दिगो बन्छ।

५. पृथ्वीमा जल, स्थल, वायु, आकाश र तेज — यी पञ्चतत्त्वबिच जलचर, स्थलचर, नभचर सबै चराचरले सँगै जीवन बिताउँछन्। पृथ्वीबाहेक अर्को कुनै ग्रहमा जीवात्माको अस्तित्व भेटिएको छैन; सबैले यहीँ जन्मनु, बाँच्नु र मर्नुपर्छ। त्यसैले यो सबैको साझा घर हो।

१. डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठले पर्यापर्यटनका सात विशेषता (क) देखि (छ) सम्म दिएका छन्। (क) यो व्यवसाय प्रकृति र पर्यावरणको आकर्षणमा आधारित हुनुपर्छ — त्यो सगरमाथा पनि हुन सक्छ, सारस पनि। (ख) उद्योगको दिगोपनलाई पर्यावरणले सघाउनुपर्छ; जल, जमिन र स्वच्छ वातावरण कायम रहनुपर्छ। (ग) यसका क्रियाकलापले प्रकृति, प्राकृतिक सम्पदा र स्थानीय सांस्कृतिक निधिको संरक्षण गर्नुपर्छ; पर्यटक नयाँ चेतना लिएर फर्कनुपर्छ। (घ) स्थानीय अर्थतन्त्रलाई टेवा पुर्‍याउनुपर्छ। (ङ) पर्यटनको आम्दानी संरक्षण कार्यमा खर्च हुने व्यवस्था मिल्नुपर्छ — चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र स्याङ्जाको सिरुबारी यसका उदाहरण हुन्। (च) पाहुना सन्तुष्ट र खुसी हुनुपर्छ — बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका बाघ देखेर एक अमेरिकी अभिनेताले नेपालको बाघ संरक्षणमा तीन लाख डलर सहयोग गरेका थिए। (छ) अन्तर्राष्ट्रिय सद्भाव र भाइचारा बढाएर नेपालको छवि उच्च बनाउनुपर्छ। निष्कर्षमा, यी सातै कसीमा खरो उत्रिएको पर्यटन मात्र साँचो पर्यापर्यटन हो।

२. लेखकले नेपालको पर्यावरणीय विविधतालाई बार्दलीसहितको पाँच तले घरसँग तुलना गरेका छन्। भुइँतलामा तराई, पहिलो तलामा चुरे, मधेस तथा टारबेँसी, दोस्रो तलामा पहाडी प्रदेश, तेस्रो तलामा पर्वतीय अर्थात् उपलेकाली प्रदेश, चौथो तलामा उच्च पर्वतीय अर्थात् लेकाली भाग र त्यसको शिरमा हिमाच्छादित छानाका रूपमा हिमाली शिखर रहेका छन्। यस भवनको उत्तरी मोहडामा बार्दलीझैँ निस्किएको भोट प्रदेश पर्छ। यो रूपकले तीन कुरा एकैचोटि बुझाउँछ — (क) नेपालको भूगोल तहगत छ, (ख) हरेक तहको हावापानी र जीवजन्तु फरक छ, (ग) सबै तह एउटै घरका भाग भएझैँ एकआपसमा जोडिएका छन्। यसै विविधताका कारण चितवनको घाँसे मैदान र मुस्ताङको घाँसे मैदान एकै हुँदैनन्, रारा दहको सिमसार र बेगनास तालको सिमसार पनि बेग्लै प्रकृतिका हुन्छन्। यही विलक्षण छटाको आकर्षणले विश्वभरिका पर्यटक नेपाल आउँछन्।

३. पृथ्वीमा जलवायुको वर्गीकरण दुई आधारमा गरिन्छ। पहिलो, अक्षांशका आधारमा। भूमध्यरेखादेखि उत्तर र दक्षिणतिर क्रमशः उष्ण, उपउष्ण, शीतोष्ण र हिमाच्छादित ध्रुवीय — यी चार कटिबन्ध रहेका छन्। दोस्रो, उचाइका आधारमा। पर्वतीय परिवेशमा अक्षांशले होइन, उचाइले जलवायु निर्धारण गर्छ। हिमालय क्षेत्रमा १००० मिटरभन्दा होचो भागमा उष्ण, २००० मिटरसम्म उपउष्ण, ३००० मिटरसम्म शीतोष्ण, ४००० मिटरसम्म उपलेकाली, ५००० मिटरसम्म लेकाली र त्यसभन्दा माथि हिमाच्छादित जलवायु हुन्छ। यसरी एउटै सानो देशभित्र उष्णदेखि हिमाच्छादितसम्मका सबै कटिबन्ध भेटिने भएकाले हिमालयलाई तेस्रो ध्रुव पनि भनिन्छ।

१. यो भनाइ डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठको 'पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम' निबन्धको अन्तिम वाक्य हो। आज नेपालका लाखौँ युवा रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य छन्; गाउँ खाली हुँदै छन् र खेत बाँझिँदै छन्। लेखक भन्छन् — यो पलायन रोक्ने उपाय बाहिर होइन, हाम्रै घरभित्र छ। हरेक गाउँसँग आफ्नै ताल, वन, हिमदृश्य, मन्दिर, नाच, परिकार र परम्परा छ; तिनलाई पर्यापर्यटनसँग जोडे गाउँमै होमस्टे, गाइड, यातायात, कृषि उपज र हस्तकलाको रोजगार सिर्जना हुन्छ। यसरी आउने आम्दानीले जीविका मात्र दिँदैन, आफ्नै माटोप्रतिको स्वाभिमान पनि दिन्छ — किनभने त्यतिबेला युवाले आफ्नो ठाउँलाई पछाडि छाड्नुपर्ने ठाउँ होइन, विश्वलाई देखाउन लायक सम्पदा ठान्छ। त्यसैले पर्यापर्यटनको विकास आर्थिक आवश्यकता मात्र होइन, राष्ट्रिय आवश्यकता पनि हो — यही भनाइको आशय हो।

१. डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठको 'पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम' निबन्धअनुसार पर्यापर्यटन त्यस्तो पर्यटन हो जुन पर्यावरण, प्राकृतिक सम्पदा र सांस्कृतिक विविधताको आकर्षणमा मौलाउँछ र जसलाई विशेष व्यवस्थापन आवश्यक पर्छ। यस्तो व्यवस्थापन दुई पक्षको संयुक्त प्रयासबिना सम्भव छैन — स्थानीय समुदाय र सरकार।

स्थानीय समुदायको भूमिका। पहिलो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भूमिका संरक्षणकर्ताको हो। वन, ताल, सिमसार, चरन र वन्यजन्तु दैनिक रूपमा स्थानीय समुदायकै आँखाअगाडि हुन्छन्; सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह र मध्यवर्ती क्षेत्र समितिमार्फत उनीहरूले चोरी सिकार र अवैध कटान रोक्न सक्छन्। दोस्रो, सेवा प्रदायकको भूमिका — होमस्टे, स्थानीय भोजन, गाइड, भरिया, घोडा र हस्तकला। स्याङ्जाको सिरुबारी यसको नमुना हो, जहाँ गाउँकै घरमा पाहुना बस्छन् र आम्दानी गाउँमै रहन्छ। तेस्रो, संस्कृतिको संवाहकको भूमिका — मौलिक नाच, चाड, पहिरन र परिकार नै आकर्षणका वस्तु हुन्। चौथो, आचारसंहिताको पालना — फोहोर व्यवस्थापन, प्लास्टिक नियन्त्रण र पाहुनाप्रतिको शिष्ट व्यवहार।

सरकारको भूमिका। पहिलो, नीति र कानुन — राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, संरक्षित क्षेत्रको घोषणा र गतिविधिअनुसारको छुट्टाछुट्टै आचारसंहिता निर्माण। दोस्रो, पूर्वाधार — विमानस्थल, सडक, सुरक्षित पदमार्ग, खानेपानी, बिजुली र इन्टरनेट। रारा, खप्तड र डोल्पाजस्ता क्षेत्रको सम्भावना पूर्वाधार नपुगेकै कारण अधुरो छ। तेस्रो, प्रवर्धन — अन्तर्राष्ट्रिय मेला, डिजिटल प्रचार र भ्रमण वर्षजस्ता अभियान। चौथो, राजस्वको न्यायोचित बाँडफाँट — निकुञ्जको आम्दानीको निश्चित हिस्सा मध्यवर्ती क्षेत्रमा फर्काउने व्यवस्था, जसले समुदायलाई संरक्षणमा स्वार्थ दिन्छ। पाँचौँ, तालिम र सुरक्षा — गाइड तालिम, प्राथमिक उपचार, उद्धार व्यवस्था र मौसम सूचना।

दुवैको सहकार्य किन अनिवार्य छ। लेखकले स्पष्ट भनेका छन् — "प्रकृति संरक्षण र पर्यटनबिच सामाजिक सद्भाव कायम भएन भने पर्यापर्यटन विफल हुन्छ, भत्किन्छ।" सरकारले मात्र कानुन बनाए र समुदायले लाभ नपाए संरक्षण टिक्दैन; समुदायले मात्र प्रयास गरे पूर्वाधार र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्धन पुग्दैन। बर्दियाका बाघ देखेर एक अमेरिकी अभिनेताले तीन लाख डलर सहयोग गरेको उदाहरणले देखाउँछ — राम्रो संरक्षणले आफैँ स्रोत तान्छ।

निष्कर्ष। पर्यापर्यटन प्रकृति र मानिसबिचको सम्झौता हो। समुदायले जोगाउने, सरकारले सक्षम बनाउने र दुवैले लाभ बाँड्ने व्यवस्था मिल्यो भने मात्र नेपालको पाँच तले घर विश्वका पाहुनाका लागि सधैँ खुला रहनेछ, र नयाँ पिँढीले आफ्नै माटोमा रोजगार र स्वाभिमान पाउनेछ।

२. निबन्ध दुई किसिमको हुन्छ — आत्मपरक, जसमा लेखकको निजी विचार र अनुभूति प्रधान हुन्छ र दृष्टिबिन्दु प्रथम पुरुषात्मक हुन्छ; र वस्तुपरक, जसमा तथ्य प्रधान हुन्छ र दृष्टिबिन्दु तृतीय पुरुषात्मक हुन्छ। 'पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम' स्पष्ट रूपमा वस्तुपरक निबन्ध हो। यसका आधार यी हुन्:

(क) तथ्य र मितिको प्रयोग — सन् १८६९, अर्नस्ट हिकेल, ग्रिक शब्द ओइकस र लोगस, वर्षेनि एघार लाख पर्यटक, तीन लाख डलर सहयोग। यी सबै प्रमाणित गर्न सकिने तथ्य हुन्, लेखकको व्यक्तिगत अनुभूति होइनन्। (ख) वर्गीकरण र सङ्ख्यात्मक विवरण — चार कटिबन्ध, उचाइका छ तह (१०००, २०००, ३०००, ४०००, ५००० मिटर), पर्यापर्यटनका सात विशेषता, तीन क्षेत्रका गतिविधि। (ग) तृतीय पुरुषात्मक दृष्टिबिन्दु — "भनिन्छ", "हुन्छ", "गरिन्छ", "पाइन्छ"। "मलाई लाग्छ" वा "मेरो अनुभवमा" कतै छैन। (घ) पारिभाषिक शब्दावली — पारिस्थितिक प्रणाली, कटिबन्ध, अक्षांश, सिमसार, तृणप्रधान। यी विज्ञानका शब्द हुन्। (ङ) निष्पक्ष स्वर — लेखकले कसैलाई दोष दिँदैनन्, भावुक हुँदैनन्; जानकारी दिन्छन् र निष्कर्ष निकाल्छन्।

निबन्ध विधाका सामान्य विशेषता र यस पाठमा तिनको उपस्थिति: निबन्ध गद्यमा लेखिने, कथानक र पात्रविहीन, एउटै विषयमा केन्द्रित र तार्किक क्रममा अघि बढ्ने विधा हो। यस पाठमा कुनै पात्र वा घटनाक्रम छैन; विषय सुरुदेखि अन्त्यसम्म पर्यावरण र पर्यटन नै छ; र क्रम सरलबाट जटिलतिर छ — शब्दको अर्थ, प्रणालीको परिचय, नेपालको भूगोल, अनि पर्यापर्यटनको परिभाषा र विशेषता। निबन्धमा लेखकीय व्यक्तित्व झल्कनुपर्छ भन्ने विशेषता पनि यहाँ पूरा भएको छ — वनस्पतिविद् लेखकको वैज्ञानिक दृष्टि र शब्दावली पूरै निबन्धभरि देखिन्छ। अन्त्यमा पाठकलाई आह्वान गरेर निबन्ध टुङ्ग्याउने परम्परागत शैली पनि यहाँ अपनाइएको छ।

निचोड. तथ्य, वर्गीकरण, पारिभाषिक शब्द र तृतीय पुरुषात्मक दृष्टिबिन्दु — यी चार आधारले यो निबन्धलाई वस्तुपरक कोटिमा राख्छन्। अन्तिम अनुच्छेदको आह्वानले यसलाई आत्मपरक बनाउँदैन, किनभने त्यो पनि तथ्यबाट निस्किएको निष्कर्ष हो, निजी अनुभूति होइन।