लौ आयो ताजा खबर

'लौ आयो ताजा खबर' कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको आठौँ पाठ हो । यो सुरेन्द्र नकर्मी ले लेखेको एकदृश्यीय लघु नाटक हो, जसले लागुऔषधको दुर्व्यसन, अभिभावकको बेवास्ता र समाजको सामूहिक जिम्मेवारीको प्रश्न सडकको एउटा पेटीमा भेटिएको बेवारिसे लासको घटनाबाट उठाएको छ । पाठ्यपुस्तकमा यसका लागि सबैभन्दा बढी — ११ घण्टा — तोकिएको छ । परीक्षामा यस पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क सोधिन सक्छन्; 'यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्' भन्ने प्रश्न पनि यही पाठबाट आउने सम्भावना प्रबल छ ।

8.1 नाटककार परिचय र रचनाको स्रोत

पाठ्यपुस्तकको शीर्षकमुनि '— सुरेन्द्र नकर्मी' भनी नाटककारको नाम दिइएको छ । तर पाठ्यपुस्तकले उनको जन्ममिति, जन्मस्थान, शिक्षा वा कृतिको अलग जीवन परिचय दिएको छैन, र उपलब्ध सार्वजनिक स्रोतमा पनि उनका बारे भरपर्दो जीवनवृत्तान्त फेला परेन । त्यसैले 'नाटककार परिचय लेख्नुहोस्' भन्ने प्रश्न पाठ्यपुस्तकका आधारमा सोधिँदैन; उत्तरमा जन्मसाल वा कृतिको नाम अनुमानले लेख्नुहुँदैन । सुरक्षित वाक्य यही हो — 'लौ आयो ताजा खबर' लघु नाटकका लेखक सुरेन्द्र नकर्मी हुन्, जसमा लागुऔषधको दुर्व्यसनको सामाजिक समस्यालाई मञ्चीय संवादमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ ।

पाठ्यक्रमले यो नाटकलाई कक्षा ११ मा समावेश गरेपछि यसको मञ्चन पनि भएको छ । स्थानीय समाचारअनुसार विराटनगरको आरोहण गुरुकुलको सुशीला कोइराला नाटकघरमा वि.सं. २०८२ माघमा यस नाटकको नियमित मञ्चन भयो, जसमा विद्यालयका विद्यार्थीहरूले पनि नाटक हेरेका थिए । यसले के देखाउँछ भने यो रचना केवल पढ्ने पाठ होइन, मञ्चमा प्रदर्शन गर्ने पाठ पनि हो — पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा पनि 'पात्रहरूको अभिनय गरेर कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्' भनिएको छ ।

8.2 पाठको पृष्ठभूमि

नाटकको पृष्ठभूमि आजको नेपाली सहर हो, जहाँ गाउँबाट आएका, विभिन्न जाति र भाषाका मानिस एउटै सडक, चोक र बसपार्कमा हिँड्छन् । यहाँ लागुऔषधको दुर्व्यसन युवा पुस्तामा बढ्दो समस्या हो; साथीसङ्गत, बेरोजगारी, अभिभावकको समय अभाव, ट्रेकिङ र पर्यटनबाट पुगेका नयाँ सम्पर्क र सहजै औषधि पाइने बजारले यसलाई फैलाउँछन् । नाटकको पात्र दोर्जेले 'ट्रेकिङमा विदेशीले सिकाएको लत' भनेर यही सम्पर्कको सङ्केत गर्छन् ।

नाटकको दोस्रो पृष्ठभूमि समाचार र राजनीतिको संसार हो । अखबारले हिजो भेटिएको लासको खबर आज 'ताजा' भनेर बेच्छ; दलहरू लासमाथि पनि राजनीति गर्छन्; सर्वसाधारण भने ज्यालादारीको भोकले पिल्सिन्छन् । यही विडम्बनालाई नाटककारले 'बासी र ताजा' को तुलनाबाट व्यङ्ग्य गरेका छन् ।

तेस्रो पृष्ठभूमि बहुभाषिक नेपाल हो — दीनदयाल हिन्दीमिश्रित नेपाली बोल्छन्, तुयुमैँ नेवारी, दोर्जे हिमाली भाषाको लयमा । एउटै घटनामा चार समुदायका अभिभावक आइपुग्दा लागुऔषधको समस्या कुनै एक जाति, वर्ग वा क्षेत्रको होइन, सबैको साझा समस्या हो भन्ने कुरा खुल्छ ।

1समाचारपत्र — नाटकमा पत्रिका बेच्ने केटोले लौ आयो ताजा खबर भन्दै बेच्ने चिज; खबर ताजा कि बासी भन्ने नाटकको मूल प्रश्न2पत्रिका पढ्ने पाठक — दाह्री बाबाले पत्रिकाको खबरमाथि उठाएको प्रश्नजस्तै, सचेत पाठकले खबरलाई आफ्नो जीवनसँग जोडेर हेर्नुपर्छ3भित्तामा झुन्ड्याइएको पोस्टर — नाटकको मञ्चमा विभिन्न किसिमका पोस्टर पम्प्लेट टाँगिएको परिवेशको सङ्केत

8.3 विषयवस्तु — सार

प्रारम्भ । रङ्गमञ्चको पर्दा खुल्दै गर्दा नेपथ्यमा एम्बुलेन्सको साइरन बज्छ र मधुरो प्रकाश चहकिलो हुन्छ । बिजुलीको खम्बा, तारमा झुन्डिएको चङ्गा, पोस्टर-पम्प्लेट टाँगिएको भित्ता, चौतारी, एक जोर वरपिपल, सानो कुटी र 'बस बिसौनी' को बोर्ड देखिन्छन् । चौतारीमा बसेका दाह्री बाबा आफ्नै तालमा कराउँछन् — कसैले एउटा बेवारिसे मान्छेको लास लगेको छ; अब यिनीहरूले त्यसलाई मसानघाटमा पोल्नेछन् र पत्रिकामा छाप्नेछन् । त्यसैबेला पत्रिका बेच्ने केटो 'राजधानीको मुटुमा एउटा अज्ञात युवकको लास भेटियो, लौ आयो आजको ताजा खबर' भन्दै प्रवेश गर्छ । दाह्री बाबाले तीखो प्रश्न गर्छन् — त्यो लास त हिजोदेखि यही पेटीमा थियो; बासी लासको खबर आज कसरी ताजा हुन्छ ?

लासमाथिको राजनीति । केटो रिसाएर जान खोज्दा दाह्री बाबा उसलाई रोक्दै ठुटो चुरोट देखाउँछन्; केटो 'ठुटो चुरोटमा बढी निकोटिन हुन्छ' भन्दै अस्वीकार गर्छ । दाह्री बाबा तुरुन्त प्रसङ्ग बदल्दै लासमाथि हुने राजनीतिको लामो भाषण दिन्छन् — एउटा दलले यो उसको घिनलाग्दो षड्यन्त्र भन्छ, अर्कोले अर्कै आरोप लगाउँछ; नारा, जुलुस, बन्द र हड्ताल हुन्छ; सर्वसाधारणले दैनिक ज्यालादारी गुमाउँछन्; 'मर्ने मरिसके, अब यही विषयमा हजारौँ मारिन्छन्' । उनी स्वीकार्छन् — त्यो युवाको अनुहार विक्षिप्त थियो, सायद आफन्तले भेटे पनि चिन्दैनन्; अब त ऊ 'सरकारी निःशुल्क दाउरा' सँगै खरानी भइसक्यो । केटो 'लौ आयो ताजा खबर' भन्दै प्रस्थान गर्छ ।

चार आफन्तको प्रवेश । नरहरि र दीनदयाल पत्रिका बोकेर हस्याङफस्याङ गर्दै आउँछन् । उनीहरू लासको पोसाकबारे सोध्छन्; दाह्री बाबाले सेतो सर्ट थियो भन्छन् । नरहरि 'नरेन्द्र' र दीनदयाल 'रामदयाल' भन्दै रुन थाल्छन् — दुवै दुई दिनदेखि छोरा हराएको बताउँछन् । त्यसपछि नेवारी भाषामा 'न्हुच्छे' भन्दै तुयुमैँ र हिमाली लयमा 'लाक्पा' भन्दै दोर्जे आइपुग्छन् । दोर्जेले 'हातमा इन्जेक्सन जस्तो वस्तु थियो ?' भनेर सोध्दा मृत्युको कारण खुल्छ — हिजो राति त्यो केटो इन्जेक्सन लगाउँदै थियो, एक छिनपछि कालो निलो भएर पेटीमै ढल्यो । दोर्जे आफ्नो छोरालाई 'नाखा नाखा' भनेको तर ट्रेकिङमा विदेशीले सिकाएको कुरा राम्रो ठानेर उसले नमानेको पछुतो सुनाउँछन् । दाह्री बाबा हाँस्दै भन्छन् — 'जिउँदो हुँदा कसैलाई छोराको ख्याल आएन; आज मर्‍यो, दुई थोपा फोकटको आँसु बगाउन सबै जम्मा भए' ।

दर्शकसँग सोझो संवाद । दाह्री बाबा दर्शकतिर फर्केर सोध्छन् — 'तपाईँहरू किन मौन बस्नुभएको ? कतै तपाईँहरूकै छोरो यही पेटी, गल्ली र चोकमा लागुपदार्थ खाएर मरेको त छैन ?' त्यही बेला दर्शकमध्येबाट कुमारका बुबा र सलिम आउँछन् । कुमारका बुबा भन्छन् — 'चुप लाग्नुस्, त्यो अरू कसैको छोरो होइन, मेरो छोरा कुमार हो । मैले यही बुढो हातले दागबत्ती दिएर आउँदै छु ।' चारै आफन्त 'हाम्रो होइन रहेछ' भन्ने थाहा पाएपछि ढुक्क भई हाँस्दै जान खोज्छन्; कुमारका बुबा भने रुन्छन् । सलिम सान्त्वना दिन्छ — 'हामी पनि तपाईँका छोरा नै हौँ ।'

चरम सन्देश र समापन । दाह्री बाबाले उनीहरूलाई रोक्दै भन्छन् — अरूको आँसुको मूल्य बुझेर जानुस्; आफ्नो आपत्मा विचलित, अरूको आपत्मा हाँस्ने चलन छोड्नुस्; 'अरूलाई खाने बाघले तपाईँलाई पनि खान सक्छ'; 'देश नबने हामी कोही बन्दैनौँ'; दुर्व्यसनको जड उखेल्ने काम एक व्यक्तिले सक्दैन, यो असल छोराछोरी र कर्तव्यनिष्ठ अभिभावकको सामूहिक अभियान हो । कुमारका बुबा आत्मस्वीकृति गर्छन् — 'पैसा दिइरहेँ तर समय दिइनँ'; उनले सबैलाई अहिल्यै आफ्ना छोरा खोज्न, उपचार गर्न र आवश्यक परे सुधारगृहमा राख्न आग्रह गर्छन् । सबैले गोलाकार भएर कुमारका बुबाको काँधमा हात राख्छन् । पत्रिका बेच्ने केटो फेरि 'लौ आयो, आजको ताजा खबर' भन्दै प्रवेश गर्छ । दाह्री बाबा भन्छन् — 'जब तिमी चेतनाको बिहानी लिएर उदाउँछौ र युवा शक्ति दुर्व्यसनबाट मुक्त भएको खबर ल्याउँछौ, तब मात्र तिम्रो पत्रिकाको खबर ताजा र स्वच्छ हुन्छ; होइन भने तिम्रो खबर बासी नै हुन्छ ।' सबै गलल्ल हाँस्छन् र दृश्य मूर्तिवत् हुन्छ ।

8.4 खण्डगत व्याख्या

यो एकदृश्यीय लघु नाटक हो — यसमा न अङ्क विभाजन छ, न दृश्य परिवर्तन । तर घटनाको गतिअनुसार यसलाई पाँच खण्डमा छुट्ट्याएर पढ्दा बुझाइ र उत्तर लेखाइ दुवै सजिलो हुन्छ ।

खण्ड १ — रङ्गसङ्केत र वातावरण निर्माण । नाटक संवादबाट होइन, ध्वनि बाट सुरु हुन्छ । पर्दा खुल्दा नेपथ्यमा एम्बुलेन्सको साइरन बज्छ र मधुरो प्रकाश बिस्तारै चहकिलो हुन्छ । बिजुलीको तारमा झुन्डिएको चङ्गा यहाँको सबैभन्दा सूक्ष्म बिम्ब हो — उड्न खोज्दाखोज्दै तारमा अल्झिएर च्यातिएको चङ्गा जस्तै छ नाटकको युवा पुस्ता । चौतारी, वरपिपल र कुटी ग्रामीण संस्कृतिका चिह्न हुन्; पोस्टर-पम्प्लेट, बिजुलीको खम्बा र ‘बस बिसौनी’ आधुनिक सहरका । दुवै एउटै मञ्चमा उभिनुले यो सहरिया तर गाउँबाट सहर पसेका मानिसहरूको परिवेश हो भन्ने देखाउँछ ।

खण्ड २ — ‘ताजा बनाम बासी’ को व्यङ्ग्य । पत्रिका बेच्ने केटोको नारा र दाह्री बाबाको प्रतिप्रश्नले नाटकको शीर्षकलाई नै प्रश्नमा उभ्याउँछ । यही खण्डमा लासमाथि चल्ने राजनीतिको लामो भाषण आउँछ — नारा, जुलुस, बन्द, हड्ताल, र त्यसको मार भने दैनिक ज्यालादारी गर्ने सर्वसाधारणलाई ।

खण्ड ३ — चार दाबी । नरहरि, दीनदयाल, तुयुमैँ र दोर्जे — चार अभिभावक, चार भाषा, चार दाबी । एउटै लास चार जनाले आफ्नो भन्नु नितान्त हास्यास्पद देखिन्छ, तर त्यो हाँसो घाँटीमै अड्किन्छ, किनभने त्यसको अर्थ हो — यस सहरमा हराएका छोराहरू कम्तीमा चार जना छन् । दोर्जेको प्रश्नबाट इन्जेक्सनको प्रसङ्ग उघ्रिन्छ र मृत्युको कारण खुल्छ ।

खण्ड ४ — चरमोत्कर्ष र स्वार्थको अनावरण । दर्शकबाट कुमारका बुबा र सलिमको प्रवेशसँगै लासको पहिचान टुङ्गिन्छ । तर वास्तविक चरमोत्कर्ष पहिचान होइन — पहिचानपछिको प्रतिक्रिया हो । ‘मेरो होइन रहेछ’ भन्ने थाहा पाउनेबित्तिकै चारै जना हाँस्दै हिँड्न खोज्नु — यहीँ नाटकले दर्शकको आफ्नै अनुहार ऐनामा देखाइदिन्छ ।

खण्ड ५ — सन्देश र वृत्त-समापन । दाह्री बाबाको उपदेशात्मक भाषण, कुमारका बुबाको आत्मस्वीकृति र सलिमको सान्त्वना । अन्त्यमा पत्रिका बेच्ने केटो फेरि उही नारा लिएर आउँछ — नाटक जहाँबाट सुरु भएको थियो, त्यहीँ फर्कन्छ, तर अर्थ बदलिएर । यसलाई वृत्तीय संरचना भनिन्छ ।

खण्ड	अनुच्छेद/दृश्य	विषय	सोधिने प्रश्न
१	पर्दा खुल्नेदेखि ‘दाह्री बाबा देखिन्छन्’ सम्मको रङ्गसङ्केत	साइरन, मधुरो प्रकाश, खम्बा, चङ्गा, पोस्टर, चौतारी, कुटी, बस बिसौनी	“यस लघुनाटकमा कुन परिवेशलाई समेटिएको छ ?” / मञ्च सज्जाको वर्णन
२	‘हा...हा... लगे’ देखि ‘लौ आयो ताजा खबर (प्रस्थान)’ सम्म	बासी खबरको व्यङ्ग्य, लासमाथिको राजनीति, बेवारिसे मृत्यु	शीर्षकको सार्थकता; “खबर कहिले ताजा हुन्छ ?”
३	नरहरि-दीनदयालको प्रवेशदेखि दोर्जेको ‘मेरो लाक्पा मा¥यो’ सम्म	सेतो सर्टको आधारमा चार दाबी; इन्जेक्सनको खुलासा	वक्ता पहिल्याउने प्रश्न; बहुभाषिक समाजसम्बन्धी प्रश्न
४	‘तपाईँहरू किन मौन बस्नुभएको ?’ देखि ‘टासिदेले रिम्पुछे’ सम्म	दर्शक-सम्बोधन, कुमारका बुबा र सलिमको प्रवेश, राहतको हाँसो	चरमोत्कर्ष कहाँ छ ?; नाट्यांशमा आधारित बोध प्रश्न
५	‘पर्खनुस् ! जानुभन्दा पहिला...’ देखि ‘दृश्य मूर्तिवत् हुन्छ’ सम्म	सामूहिक अभियानको आह्वान, आत्मस्वीकृति, ताजा खबरको नयाँ परिभाषा	८ अङ्के सन्देश-प्रश्न; ‘देश नबने हामी कोही बन्दैनौँ’ को व्याख्या

8.5 पात्र परिचय

यस लघु नाटकमा आठ जना मञ्चीय पात्र छन् । यसबाहेक नरेन्द्र, रामदयाल, न्हुच्छे, लाक्पा र कुमार — पाँच जना अमञ्चीय (नेपथ्य) पात्र हुन्; तिनको चर्चा मात्र हुन्छ, तिनी मञ्चमा देखिँदैनन् । उमेरसहितको सूची पाठ्यपुस्तकले नै पाठको सुरुमा दिएको छ ।

नाम (उमेर)	भूमिका	चारित्रिक विशेषता
दाह्री बाबा (करिब ५५÷६० वर्ष)	मुख्य पात्र; सूत्रधार र समाज-समीक्षक	बाहिरबाट उन्मत्त जस्तो हाँस्ने तर भित्र गहिरो चिन्तनशील; व्यङ्ग्यमा बोल्छन्, अन्त्यमा उपदेशमा पुग्छन्; दर्शकसँग सोझै संवाद गर्छन्
व्यक्ति — कुमारका बुबा (करिब ४०÷४५ वर्ष)	मृतक कुमारका पिता; चरमोत्कर्षका वाहक	पश्चात्तापले भरिएका; “पैसा दिइरहेँ तर समय दिइनँ” भन्ने आत्मस्वीकृति गर्ने; अन्त्यमा अरूलाई सचेत गराउने
दीनदयाल (करिब ५० वर्ष)	रामदयालका बुबा	हिन्दीमिश्रित नेपाली बोल्ने मधेसी पात्र; भावुक र हतारिने; सेतो सर्टकै भरमा दाबी गर्ने
नरहरि (करिब ५०÷५२ वर्ष)	नरेन्द्रका बुबा	आत्तिएको स्वभाव; “कामको बेफुर्सदी” लाई कारण बनाउने; श्रीमतीको चेतावनी बेवास्ता गरेको स्वीकार्ने
पत्रिका बेच्ने केटो (करिब १७÷१८ वर्ष)	मुख्य सहायक पात्र; नाटकको आरम्भ र अन्त्य दुवै उसैबाट	स्वाभिमानी श्रमजीवी किशोर; ठुटो चुरोट अस्वीकार गर्ने सचेत युवा; ‘ताजा खबर’ को प्रतीक
दोर्जे (करिब ४०÷४५ वर्ष)	लाक्पाका बुबा	हिमाली समुदायको भाषिक लयमा बोल्ने; ट्रेकिङमा विदेशीले सिकाएको लत भनी दुःख गर्ने; ल्होसारमा छोरा लैजाने सपना बोकेका
तुयुमैँ (करिब ३०÷३५ वर्ष)	न्हुच्छेकी आमा; नाटककी एक्ली महिला पात्र	नेवारी भाषामा बोल्ने; “मखु मखु” भन्दै अस्वीकार गर्ने; आमाको ममता र त्रास दुवैकी प्रतिनिधि
सलिम (करिब २०÷२१ वर्ष)	कुमारको विद्यालयको साथी	असल सङ्गतको प्रतीक; साथीलाई पटक-पटक रोक्न खोजेको; “हामी पनि तपाईँका छोरा नै हौँ” भन्ने उदार युवा

8.6 मूल भाव

‘लौ आयो ताजा खबर’ को मूल भाव हो — लागुऔषधको दुर्व्यसनले युवा पुस्तालाई निल्दै छ र यसको जड उखेल्ने काम कुनै एक व्यक्तिले होइन, सचेत नागरिकको सामूहिक अभियानले मात्र सक्छ ।

यस मूल भावभित्र चार उपभाव गाँसिएका छन् —

• अभिभावकीय उत्तरदायित्व । सन्तानलाई पैसा होइन, समय चाहिन्छ । कुमारका बुबाको “उसले मागे जति पैसा दिइरहेँ” भन्ने स्वीकारोक्ति र नरहरिको “कामको बेफुर्सदी” — दुवै आजका आमाबुबालाई सोझो चेतावनी हुन् ।
• सहरिया संवेदनहीनता । हिजोदेखि पेटीमा सडिरहेको लास हजारौँ आँखाले देखे पनि नदेखे झैँ गरेर हिँडे । मानिस मर्नुभन्दा ठुलो त्रासदी मानिसको मरेको संवेदना हो ।
• समाचार-व्यापारको सतहीपन । ‘ताजा खबर’ को नारा लगाउने अखबारले वास्तवमा बासी लासको खबर बेचिरहेको हुन्छ । खबर तब ताजा हुन्छ जब त्यसले समाज बदल्छ ।
• बहुजातीय एकता । पहाड, मधेस, हिमाल र मुस्लिम समुदाय — सबैका छोरा उही पेटीमा हराउँछन् । त्यसैले दाह्री बाबा भन्छन्, “यो देश कुनै एक व्यक्तिको मात्र होइन । तपाईँ हामी सबैको देश हो ।”

8.7 विधागत विशेषता — लघु नाटक

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
संवाद — कथावस्तु संवादबाटै अघि बढ्ने	सम्पूर्ण घटना पात्रका भनाइबाटै खुल्छ । लासको कारण समेत दोर्जेको प्रश्न “त्यसको हातमा इन्जेक्सन जस्तो वस्तु थियो, देख्यो ?” र दाह्री बाबाको उत्तरबाट मात्र खुल्छ — कतै वर्णनात्मक अनुच्छेद छैन
सङ्घर्ष / द्वन्द्व	बाह्य द्वन्द्व: एउटै लासमाथि चार अभिभावकको दाबी । आन्तरिक द्वन्द्व: कुमारका बुबाको ‘मैले पैसा दिएँ तर समय दिइनँ’ भन्ने आत्मसङ्घर्ष । वैचारिक द्वन्द्व: ‘ताजा खबर’ बनाम ‘बासी खबर’
पात्र — थोरै, तर प्रतिनिधिमूलक	आठ मञ्चीय पात्र । प्रत्येक पात्र एउटा समुदाय वा एउटा प्रवृत्तिको प्रतिनिधि — दीनदयाल मधेस, तुयुमैँ नेवार, दोर्जे हिमाल, सलिम असल सङ्गत, केटो श्रमजीवी युवा
दृश्यविधान र रङ्गसङ्केत	पाठको सुरुमै पूरै मञ्च-सज्जा लेखिएको छ: बिजुलीको खम्बा, तारमा चङ्गा, पोस्टर-पम्प्लेट, चौतारीसहितको वरपिपल, कुटी, ‘बस बिसौनी’ बोर्ड । संवादभित्र पनि कोष्ठकमा निरन्तर सङ्केत छन् — (रुँदै), (हाँस्दै), (प्रवेश गर्दै), (दर्शकतिर हेरेर), (सम्झिँदै)
अङ्क-दृश्य विभाजन	यो एकदृश्यीय रचना हो — कुनै अङ्क विभाजन छैन, दृश्य परिवर्तन छैन । पाठ्यपुस्तकले नै “कति दृश्य छन् ?” भनी सोधेर उत्तर एक हो भन्ने पुष्टि गर्छ
कथानकका चरण	प्रारम्भ (साइरन र बेवारिसे लास) → विकास (चार अभिभावकका दाबी) → चरमोत्कर्ष (कुमारका बुबाको प्रवेश) → अन्त्य (सामूहिक अभियानको आह्वान) — चारै चरण स्पष्ट छन्
चरमोत्कर्ष	दर्शकमध्येबाट कुमारका बुबा र सलिम उठेर मञ्चमा आउँदा र “त्यो मेरो छोरा कुमार हो” भन्दा । त्यसपछिको हाँस्दै फर्कने प्रतिक्रियाले तनावलाई तीव्र शिखरमा पुर्‍याउँछ
मञ्चनीयता	सजिलै मञ्चन हुने आकार: एक सेट, दिनको समय, आठ पात्र, सस्तो सामग्री (खम्बा, बोर्ड, चौतारी) । पाठ्यपुस्तकले नै “पात्रहरूको अभिनय गरेर कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्” भन्ने अभ्यास राखेको छ
अभिनेयता	प्रत्येक संवादसँग अभिनय-निर्देश जोडिएको छ — “(छाती पिटेर रुँदै)”, “(आँसु पुछ्दै)”, “(भक्कानिँदै)”, “(गलल्ल हाँस्छन्)” । अन्त्यको ‘दृश्य मूर्तिवत् हुन्छ’ भन्ने फ्रिज-मुद्रा शुद्ध अभिनय-सङ्केत हो
समय-स्थानको एकता	समय: एउटै दिनको एक प्रहर, घटना-अवधि र मञ्चन-अवधि लगभग बराबर । स्थान: सडकको एउटै चौतारी-बस बिसौनी, कोही पनि मञ्चबाहिरको ठाउँमा जाँदैन

8.8 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली: मूलतः संवादात्मक, व्यङ्ग्यात्मक र उपदेशात्मक मिश्रित शैली । सुरुदेखि बिचसम्म व्यङ्ग्य हाबी छ (“सिङ्गो चुरोटमा चाहिँ के हुन्छ नि ? प्रोटिन हुन्छ ?”), अन्त्यमा शैली सोझै उपदेशात्मक बन्छ (“मिलेर बाँचौँ । मिलेरै समस्यासँग लडौँ ।”) ।
• वाक्य-संरचना: छोटा, टुक्रिएका, बोलीचालीका वाक्य । “हा....हा....”, “च्व...! च्व...!!”, “छि !” जस्ता ध्वन्यात्मक उद्गारले मञ्चीय जीवन्तता दिन्छन् ।
• शब्दस्रोतको मिश्रण: तत्सम — सिर्जना, विक्षिप्त, निन्दनीय, षड्यन्त्र, चेतनशील, कर्तव्यनिष्ठ, सामूहिक; तद्भव/आगमीय नेपाली — लास, खरानी, चौतारी, पेटी, ठुटो, तमासा, दागबत्ती; आगन्तुक (अङ्ग्रेजी) — एम्बुलेन्स, साइरन, निकोटिन, प्रोटिन, पोस्टर, पम्प्लेट, इन्जेक्सन, पाइन्ट, सर्ट, ट्रेकिङ; हिन्दी — “हमारा मतलब”, “यह क्या कर दिया”, “तु बाप से रुठ कर कहाँ चल दिया रे”; नेवारी — “यः पुता न्हुच्छे”, “छ गन वना ?”, “मखु मखु”; हिमाली/भोट-बर्मेली — “टासिदेले रिम्पुछे”, “कुन्चुसुम”, “खेराङ्ग खा वा दु ?” । यही मिश्रणले नाटकलाई बहुभाषिक नेपाली समाजको दस्ताबेज बनाउँछ ।
• अलङ्कार:
• उपमा — “अचेत, हिउँ जस्तो चिसो, धड्कनविहीन, श्वासविहीन” । मृत शरीरलाई हिउँसँग तुलना गरिएको छ । अर्को: “तिम्रो चिताको दाउरा जस्तै मेरो सपना खरानी भयो ।”
• रूपक — “मेरो सहारा भविष्यको लट्ठी कुमार” (छोरामाथि लट्ठीको अभेद आरोप) । त्यस्तै “चेतनाको बिहानी लिएर उदाउँछौ” र “राजधानीको मुटु” ।
• विरोधाभास (विपरीतार्थ) अलङ्कार — “दुनियाँमा केवल दुइटै मान्छे राम्रा हुँदा रहेछन्, एउटा मरेको मान्छे, अनि अर्को जन्मिँदै नजन्मेको मान्छे ।” देखिनमा असङ्गत तर भित्र गहिरो अर्थ बोक्ने यो कथन नाटककै सबैभन्दा चर्चित पङ्क्ति हो ।
• अन्योक्ति/दृष्टान्त — “अरूलाई खाने बाघले तपाईँलाई पनि खान सक्छ ।” बाघको प्रतीकबाट सामाजिक विपत्तिको सार्वभौमिकता बुझाइएको छ ।
• पुनरुक्ति (आवृत्ति) — “मेरो रामदयाल । मेरो नरेन्द्र । यः न्हुच्छे । लाक्पा ।” — चार वाक्य एकै लयमा दोहोरिएर करुण प्रभाव सघन बनाउँछ । “मिलेर गरौँ, मिलेर गरौँ” पनि यसैको उदाहरण हो ।
• अनुप्रास — “नारा, जुलुस, बन्द, हड्ताल”; “पेटी, गल्ली र चोक” — वर्णको लयात्मक पुनरावृत्ति ।

8.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष । सबैभन्दा पहिलो शक्ति यसको संरचनागत कसावट हो । एक दृश्य, एक स्थान, थोरै समय र एउटै समस्या — कतै भड्किँदैन । दोस्रो शक्ति ‘चार बाउ, एक लास’ भन्ने केन्द्रीय परिकल्पना हो; यो एउटै दृश्यले लागुऔषधको व्यापकतालाई जति बुझाउँछ, त्यति दस पानाको निबन्धले पनि बुझाउन सक्दैन । तेस्रो, दर्शकलाई नाटकभित्र तान्ने प्रविधि — कुमारका बुबा र सलिम दर्शकमध्येबाटै उठेर आउनु र दाह्री बाबाले दर्शकलाई सोझै “कतै तपाईँहरूकै छोरो त छैन ?” भनी सोध्नु — नेपाली पाठ्यपुस्तकीय रचनाहरूमा विरलै भेटिने साहसिक प्रयोग हो । चौथो, भाषिक विविधता कृत्रिम सजावट नभई पात्रको पहिचान बोक्ने साधन बनेको छ । पाँचौँ, वृत्तीय समापन — पत्रिका बेच्ने केटो जुन नाराबाट नाटक सुरु गर्छ, उही नाराबाट अन्त्य पनि गर्छ, तर त्यतिबेलासम्म ‘ताजा खबर’ को अर्थ नै बदलिसकेको हुन्छ । यो परिपक्व नाट्य-शिल्प हो ।

कमजोर पक्ष । पहिलो र सबैभन्दा स्पष्ट कमजोरी अन्त्यको उपदेशात्मकता हो । दाह्री बाबाको अन्तिम भाषण लामो, एकोहोरो र लगभग भाषण-मञ्चको शैलीमा छ; नाटकले जुन कुरा घटनामार्फत देखाइसकेको थियो, त्यही कुरा पात्रको मुखबाट फेरि दोहोर्‍याइन्छ । यसले कलालाई नारामा झार्ने खतरा बोक्छ । दोस्रो, पात्रहरू एकआयामिक छन् — दीनदयाल, नरहरि, तुयुमैँ र दोर्जे चारै जना उही काम गर्छन् (आउनु, दाबी गर्नु, रुनु, ढुक्क भएर फर्कनु); तिनको आफ्नै छुट्टै मनोवैज्ञानिक यात्रा छैन । तेस्रो, महिला पात्रको न्यूनता र सीमित भूमिका — आठमध्ये एक्ली महिला पात्र तुयुमैँका जम्मा केही संवाद छन्, र छोराको दुर्व्यसनमा आमाको भूमिका नाटकले गम्भीर रूपमा उधिन्दैन । चौथो, समाधानको सरलीकरण — ‘सुधारगृहमा राख्नुहोस्’ भन्ने सुझाव दिइन्छ तर उपचार, पुनःस्थापना र सामाजिक स्वीकृतिका जटिलता छुँदैन । पाँचौँ, संयोगमाथिको निर्भरता — एउटै ठाउँमा एकै छिनमा चार अभिभावक आइपुग्नु यथार्थभन्दा सङ्केत-प्रधान छ ।

समग्र मूल्याङ्कन । यी सीमाहरू हुँदाहुँदै पनि ‘लौ आयो ताजा खबर’ आफ्नो उद्देश्यमा सफल रचना हो । यसलाई शुद्ध कलात्मक नाटकको कसीमा नापेर होइन, चेतनामूलक लघु नाटक को कसीमा नापिनुपर्छ — र त्यो कसीमा यो अब्बल ठहर्छ । छोटो आकारमा ठुलो सामाजिक समस्या, हाँसोसँगै आँसु, व्यङ्ग्यसँगै करुणा, र विद्यालय-कक्षामै मञ्चन गर्न मिल्ने सरलता — यी सबै मिलेर यसलाई कक्षा ११ का लागि उपयुक्त पाठ बनाएका छन् । यसको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि भने यो हो: नाटक सकिँदा दर्शक ‘कस्तो दुःखद कथा’ भनेर घर फर्कँदैन, ‘मेरो छोरो अहिले कहाँ छ ?’ भनेर सोध्दै फर्कन्छ ।

8.10 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
नेपथ्य	रङ्गमञ्चको छेउछाउको (पर्दापछाडिको) भाग, जहाँबाट आवाज आउँछ तर पात्र देखिँदैनन्
रङ्गमञ्च	नाटक देखाइने मञ्च, स्टेज
रङ्गसङ्केत	नाटकमा कोष्ठकभित्र दिइने अभिनय, प्रकाश र ध्वनिसम्बन्धी निर्देशन
साइरन	एम्बुलेन्स आदिले बजाउने तीव्र चेतावनी-ध्वनि
चौतारी	वरपिपलको फेदमा बनाइएको बस्ने गोलो थाँक्रो
वरपिपल	सँगै रोपिने वर र पिपलको जोडी रूख
कुटी	सानो झुपडी
बस बिसौनी	बस चढ्न र ओर्लन रोकिने ठाउँ
पम्प्लेट	प्रचारका लागि बाँडिने वा टाँसिने पातलो पर्चा
मधुरो	अलिअलि मात्र उज्यालो, धमिलो
बेवारिसे	वारिस अर्थात् हकदार नभएको, आफन्त नभेटिएको
मसानघाट	शव जलाइने ठाउँ
खरानी	जलेपछि बाँकी रहने धुलो; (लाक्षणिक) नष्ट हुनु
विक्षिप्त	बिग्रेको, विकृत, होसै नभएको
ठुटो	जलेर छोटो भएको बाँकी भाग (यहाँ: सल्काइसकेको चुरोटको टुक्रो)
निकोटिन	सुर्तीमा पाइने लत लगाउने विषाक्त रसायन
हड्ताल	काम रोकेर गरिने विरोध
ज्यालादारी	दैनिक ज्याला लिएर गरिने काम
तमासा	रमिता, अनौठो दृश्य
दुर्व्यसन	लागुऔषध आदिको नराम्रो लत
दागबत्ती	शव जलाउन मृतकको मुखमा दिइने अग्नि
सुधारगृह	बिग्रेका वा लतमा परेकालाई सुधार्ने थलो
भविष्यको लट्ठी	भोलिको सहारा (यहाँ: छोरा)
चेतनाको बिहानी	जागरणको सुरुवात
अपनत्व	आफ्नोपनको भावना
कर्तव्यनिष्ठ	कर्तव्यप्रति निष्ठावान्
प्रस्थान गर्नु	बाहिर जानु, मञ्चबाट निस्कनु
अभागी	भाग्यहीन, दुर्भाग्यशाली
भक्कानिनु	रोकिएको रुवाइ एकैचोटि फुट्नु
गलल्ल	ठुलो स्वरमा एकैसाथ (हाँस्नु)
मूर्तिवत्	मूर्ति जस्तै स्थिर; (नाट्य) पात्र नहल्लिई जमेको अन्तिम मुद्रा
मखु	(नेवारी) होइन
टासिदेले	(हिमाली भाषा) मङ्गल होस्, शुभ होस्
ल्होसार	हिमाली तथा नेवार समुदायले मनाउने नयाँ वर्ष

एकाइको सारांश

• पाठ ८, ‘लौ आयो ताजा खबर’, लेखक सुरेन्द्र नकर्मी, विधा लघु नाटक, समय भार ११ घण्टा — पुस्तककै सबैभन्दा ठुलो ।
• एक दृश्य, आठ मञ्चीय पात्र, पाँच अमञ्चीय पात्र (नरेन्द्र, रामदयाल, न्हुच्छे, लाक्पा, कुमार) ।
• पात्र र उमेर: दाह्री बाबा ५५÷६०, कुमारका बुबा (व्यक्ति) ४०÷४५, दीनदयाल ५०, नरहरि ५०÷५२, पत्रिका बेच्ने केटो १७÷१८, दोर्जे ४०÷४५, तुयुमैँ ३०÷३५, सलिम २०÷२१ ।
• मुख्य पात्र: दाह्री बाबा । मुख्य सहायक पात्र: पत्रिका बेच्ने केटो ।
• परिवेश: सहरिया — राजधानीको सडक; चौतारी, वरपिपल, कुटी, बिजुलीको खम्बा (तारमा चङ्गा), पोस्टर-पम्प्लेट, ‘बस बिसौनी’ बोर्ड ।
• प्रकार: सामाजिक लघु नाटक । भाषिक समाज: बहुभाषिक (नेपाली, हिन्दी, नेवारी, हिमाली भाषा) ।
• मृत्युको कारण: लागुऔषधको इन्जेक्सन — लगाएको एक छिनपछि कालो निलो भई पेटीमै ढलेको ।
• बाउ-छोरा जोडी: नरहरि→नरेन्द्र, दीनदयाल→रामदयाल, तुयुमैँ→न्हुच्छे, दोर्जे→लाक्पा, कुमारका बुबा→कुमार ।
• चरमोत्कर्ष: दर्शकमध्येबाट कुमारका बुबा र सलिमको प्रवेश; लास कुमारको ठहर ।
• सूत्रवाक्यहरू: “देश नबने हामी कोही बन्दैनौँ ।” / “अरूलाई खाने बाघले तपाईँलाई पनि खान सक्छ ।” / “दुनियाँमा केवल दुइटै मान्छे राम्रा — मरेको र जन्मिँदै नजन्मेको ।” / “दुर्व्यसनको जडलाई उखेल्ने काम एउटा व्यक्तिले मात्र सक्दैन ।”
• अन्त्य: खबर तब ‘ताजा र स्वच्छ’ हुन्छ जब त्यसले युवाशक्ति दुर्व्यसनबाट मुक्त भएको सन्देश बोक्छ; नत्र बासी नै हुन्छ । सबै गलल्ल हाँस्छन्, दृश्य मूर्तिवत् हुन्छ ।
• मूल भाव: दुर्व्यसनविरुद्धको लडाइँ व्यक्तिगत होइन, सामूहिक अभियान हो ।
• परीक्षा भार: पाठगत बोध ८ अङ्क + समीक्षात्मक ८ अङ्क ।

अभ्यास प्रश्न

शब्दभण्डार (१ अङ्क)

1. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस् — (क) पत्रपत्रिका (ख) मञ्चको छेउछाउको भाग (ग) रमिता (घ) विपत् (ङ) एम्बुलेन्सले बजाउने आवाज [5]

2. दिइएका पदावलीको अर्थ जोडा मिलाउनुहोस् — मधुरो प्रकाश, बस बिसौनी, ताजा खबर, निन्दनीय कार्य, जीवनको अध्याय, प्रस्थान गर्नु, भविष्यको लट्ठी [7]

3. दिइएका शब्दको विपरीतार्थी शब्द लेख्नुहोस् — बासी, चहकिलो, दोष, पराई, भाग्यमानी, बन्धन, अदृश्य [7]

4. दिइएका आशय झल्कने उखान लघुनाटकबाट खोजेर लेख्नुहोस् — (क) इच्छाशक्ति भए जुनसुकै काम गर्न सकिन्छ । (ख) अरूलाई पर्ने समस्या तपाईँलाई पनि पर्छ । [2]

5. दिइएका टुक्कालाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् — खरानी हुनु, पेट पाल्नु, कुरा खानु, टाउको खानु, कुरा दोचार्नु, आलु खानु, सपना चकनाचुर हुनु, सपना पूरा हुनु [8]

उत्तर

१. (क) पत्रपत्रिका — अखबार (ख) मञ्चको छेउछाउको भाग — नेपथ्य (ग) रमिता — तमासा (घ) विपत् — आपत् (ङ) एम्बुलेन्सले बजाउने आवाज — साइरन ।

२. मधुरो प्रकाश — अलिअलि उज्यालो; बस बिसौनी — बस चढ्न र ओर्लन रोकिने ठाउँ; ताजा खबर — नयाँ समाचार; निन्दनीय कार्य — निन्दा गर्नुपर्ने काम; जीवनको अध्याय — जिन्दगीको कालखण्ड; प्रस्थान गर्नु — बाहिर जानु; भविष्यको लट्ठी — भोलिको सहारा । (बाँकी रहेको ‘सुधार्ने थलो’ भनेको सुधारगृह हो ।)

३. बासी × ताजा; चहकिलो × मधुरो; दोष × गुण; पराई × आफ्नो (आफन्त); भाग्यमानी × अभागी; बन्धन × मुक्ति (मुक्त); अदृश्य × दृश्य ।

४. (क) “काम गर्ने मान्छेले जुनसुकै वातावरणमा पनि काम गरेर छोड्छ ।” (ख) “अरूलाई खाने बाघले तपाईँलाई पनि खान सक्छ ।”

५. नमुना वाक्य — खरानी हुनु: लागुऔषधले बाबुको सारा सपना खरानी भयो । पेट पाल्नु: त्यो केटोले पत्रिका बेचेरै पेट पाल्छ । कुरा खानु: छोराले बुबाको कुरा खाइदियो । टाउको खानु: दिनभरि कराएर उसले मेरो टाउको खायो । कुरा दोचार्नु: उसले भनेको कुरा साथीले दोचारिदियो । आलु खानु: पढ्न बस्यो भन्थ्यो, दिनभर आलु खाएर बस्यो । सपना चकनाचुर हुनु: छोराको मृत्युले बुबाको सपना चकनाचुर भयो । सपना पूरा हुनु: मेहनत गरे सपना पूरा हुन्छ ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. यस लघुनाटकमा कस्तो विषयलाई प्रस्तुत गरिएको छ ? [2]
2. यस लघुनाटकमा कति जना मञ्चीय पात्र छन् ? [2]
3. यस लघुनाटकका पात्रका संवादमा कुन कुन भाषाको प्रभाव देख्न सकिन्छ ? [2]
4. यस लघुनाटकमा कुन परिवेशलाई समेटिएको छ ? [2]

उत्तर

१. यस लघुनाटकमा लागुऔषधको दुर्व्यसनले युवा पुस्ता नष्ट भइरहेको र त्यसमा अभिभावकको लापरबाही जिम्मेवार रहेको विषयलाई प्रस्तुत गरिएको छ । सँगै सहरिया संवेदनहीनता, लासमाथिको राजनीति र समाचारको सतही व्यापारलाई पनि व्यङ्ग्यपूर्ण ढङ्गले उठाइएको छ ।

२. आठ जना — दाह्री बाबा, कुमारका बुबा (व्यक्ति), दीनदयाल, नरहरि, पत्रिका बेच्ने केटो, दोर्जे, तुयुमैँ र सलिम । (नरेन्द्र, रामदयाल, न्हुच्छे, लाक्पा र कुमार अमञ्चीय पात्र हुन्, तिनलाई गनिँदैन ।)

३. नेपाली मूल भाषासँगै हिन्दीको प्रभाव (दीनदयाल — “हमारा मतलब”, “यह क्या कर दिया”), नेवारी भाषाको प्रभाव (तुयुमैँ — “यः पुता न्हुच्छे”, “मखु मखु”) र हिमाली/भोट-बर्मेली भाषाको प्रभाव (दोर्जे — “टासिदेले रिम्पुछे”, “कुन्चुसुम”) देख्न सकिन्छ । यसबाहेक एम्बुलेन्स, साइरन, इन्जेक्सन, ट्रेकिङ जस्ता अङ्ग्रेजी आगन्तुक शब्दको प्रयोग पनि छ ।

४. सहरिया परिवेश — राजधानी सहरको एउटा सडक । त्यहाँ बिजुलीको खम्बा, तारमा अल्झिएको चङ्गा, पोस्टर-पम्प्लेट टाँगिएको भित्ता, चौतारीसहितको वरपिपल, सानो कुटी र ‘बस बिसौनी’ लेखिएको बोर्ड देखिन्छ । अर्थात् गाउँका चिह्न बाँकी रहेको सहरोन्मुख सडक-परिवेश हो ।

बहुवैकल्पिक (१ अङ्क)

1. ‘लौ आयो ताजा खबर’ कस्तो लघुनाटक हो ? (अ) ऐतिहासिक (आ) सामाजिक (इ) असामाजिक (ई) मनोवैज्ञानिक [1]
2. यसको परिवेश कुन हो ? (अ) ग्रामीण (आ) ग्रामीण र सहरिया (इ) सहरिया (ई) सहरोन्मुख [1]
3. यसमा कस्तो भाषिक समाज देखाइएको छ ? (अ) बहुभाषिक (आ) एकभाषिक (इ) द्वैभाषिक (ई) त्रैभाषिक [1]
4. नाटककारको मुख्य पात्र को हो ? (अ) माग्ने (आ) दाह्री बाबा (इ) लास (ई) पत्रिका बेच्ने केटो [1]
5. यस लघुनाटकमा कति दृश्य छन् ? (अ) एक (आ) दुई (इ) तीन (ई) चार [1]
6. यसको मुख्य सहायक पात्र कुन हो ? (अ) माग्ने (आ) व्यक्ति (इ) पत्रिका बेच्ने केटा (ई) दोर्जे [1]

उत्तर

१. (आ) सामाजिक ।

२. (इ) सहरिया ।

३. (अ) बहुभाषिक समाज ।

४. (आ) दाह्री बाबा ।

५. (अ) एक ।

६. (इ) पत्रिका बेच्ने केटा ।

वक्ता पहिल्याउनुहोस् (१ अङ्क)

1. “हैन, के हो तमासा यो ? मैले त केही बुझिनँ ।” [1]
2. “सुन्नुस् त । अघि बिहान एउटा युवकको लास भेटिएको ठाउँ यही हो ?” [1]
3. “नहीँ ... । वह अपना छोरा रामदयाल नै हो ।” [1]
4. “त्यसको हातमा इन्जेक्सन जस्तो वस्तु थियो, देख्यो ?” [1]
5. “मखु मखु । होइन, व न्हुच्छे नै हो ।” [1]
6. “मैले यही बुढो हातले मेरो सहारा भविष्यको लट्ठी कुमारलाई दागबत्ती दिएर आउँदै छु ।” [1]
7. “काका नरुनुस् यसरी । अब कुमार फर्केर आउँदैन ।” [1]
8. “तपाईँहरू सबैलाई मेरो बिन्ती छ । अहिल्यै खोज्नुहोस् आफ्ना छोराहरू र उपचार गर्नुहोस् ।” [1]
9. “लाक्पा । खेराङ्ग खा वा दु ? तिमी कता छौ छोरा ?” [1]
10. “तपाईँले उसको अनुहार देख्नुभएको थियो ?” [1]

उत्तर

१. दाह्री बाबा ।

२. नरहरि ।

३. दीनदयाल ।

४. दोर्जे ।

५. तुयुमैँ ।

६. कुमारका बुबा (व्यक्ति) ।

७. सलिम ।

८. कुमारका बुबा (व्यक्ति) ।

९. दोर्जे ।

१०. पत्रिका बेच्ने केटो ।

नाट्यांशमा आधारित बोध (२ अङ्क)

1. ‘पर्खनुस् ! जानुभन्दा ... मिलेर गरौँ’ नाट्यांश पढी — (क) ‘देश नबने हामी कोही बन्दैनौँ’ भन्ने वाक्यको तात्पर्य खुलाउनुहोस् (ख) खुसी भएर बाँच्न के गर्नुपर्छ ? (ग) सामूहिक अभियान किन चलाइएको हो ? (घ) कस्तो अभिभावकलाई कर्तव्यनिष्ठ अभिभावक भनिन्छ ? [8]

2. ‘उः फेरि अर्को आफन्तको आगमन भयो ...’ नाट्यांश पढी — (अ) लघुनाटकमा आफन्तको आगमन भइरहनुको कारण के हो ? (आ) ‘मरेको वा नजन्मेको मान्छे राम्रो हुन्छ’ भन्ने भनाइसँग तपाईँको सहमति वा असहमतिका बुँदा लेख्नुहोस् । [4]

3. ‘ठिक भन्नुभो बाबा । सन्तानको सुख र शिक्षाका लागि ...’ नाट्यांश पढी — (अ) वक्ताले आफ्ना के कस्ता कमजोरी रहेको स्विकारेका छन् ? (आ) यस नाट्यांशमा व्यक्त समस्या कसरी समाधान गर्न सकिएला ? [4]

उत्तर

१. (क) व्यक्तिको उन्नति देशकै उन्नतिमा निर्भर हुन्छ । देशमा शान्ति, सुशासन, रोजगारी र स्वस्थ सामाजिक वातावरण नभए कुनै एक परिवार मात्र सुरक्षित रहन सक्दैन — छोरा बिग्रने वातावरण देशभरि छ भने आफ्नो छोरो मात्र जोगाउन सकिँदैन । त्यसैले पहिले देश बन्नुपर्छ, तबमात्र व्यक्ति बन्छ भन्ने तात्पर्य हो । (ख) खुसी भएर बाँच्न एकअर्काको सुखदुःख साटफेर गर्नुपर्छ, मिलेर बाँच्नुपर्छ र समस्यासँग पनि मिलेरै लड्नुपर्छ । अर्थात् आफ्नो मात्र स्वार्थ नहेरी अपनत्वको भावना बोकेर सामूहिक जीवन बिताउनुपर्छ । (ग) दुर्व्यसनको जड एउटा व्यक्तिले मात्र उखेल्न नसक्ने भएकाले सामूहिक अभियान चलाइएको हो । यो असल छोराछोरी, कर्तव्यनिष्ठ अभिभावक र सचेत नागरिक सबैको साझा अभियान हो, जसको उद्देश्य युवा पुस्तालाई लागुऔषधबाट जोगाउनु हो । (घ) जसले सन्तानलाई पैसा मात्र नभई समय दिन्छ, उसको पढाइबारे कुरा गर्छ, उसका साथी को हुन् भनेर चासो राख्छ, ऊ कहाँ जान्छ र के गर्छ भनेर ख्याल गर्छ — त्यस्तो अभिभावकलाई कर्तव्यनिष्ठ अभिभावक भनिन्छ ।

२. (अ) सहरमा लागुऔषधको लतमा परेर घर नफर्कने युवाको सङ्ख्या धेरै भएकाले र मृतकको अनुहार विक्षिप्त भई चिन्न नसकिने भएकाले हरेक हराएको छोराका अभिभावकलाई ‘मेरै छोरो त होइन ?’ भन्ने शङ्का लागेको छ । त्यसैले एकपछि अर्को आफन्तको आगमन भइरहेको हो । यसले समस्या एउटा परिवारको नभई सिङ्गो समाजको भएको देखाउँछ । (आ) सहमतिका बुँदा: मरेको मानिसले कसैलाई दुःख दिँदैन र आफैँ पनि पीडाबाट मुक्त हुन्छ; नजन्मेकोबाट न अपराध हुन्छ, न शोक । दाह्री बाबाले यही तीतो यथार्थ देखेर व्यङ्ग्य गरेका हुन् । असहमतिका बुँदा: जीवन आफैँमा अवसर हो; बाँचेको मान्छेले सुधार्न, सिक्न र देशका लागि केही गर्न सक्छ । नाटकभित्रै दाह्री बाबा भन्छन् — त्यो युवक “बाँचेको भए राष्ट्र र आफ्ना लागि केही गर्न सक्थ्यो ।” त्यसैले समाधान मृत्यु होइन, चेतना हो । वास्तवमा यो भनाइ शाब्दिक सत्य नभई समाजको संवेदनहीनतामाथिको कटाक्ष हो ।

३. (अ) वक्ता कुमारका बुबाले स्वीकारेका कमजोरी: (१) सन्तानको सुख र शिक्षाको नाममा रातदिन खटिए तर छोरालाई समय दिएनन्; (२) उससँग बसेर पढाइबारे कहिल्यै कुरा गरेनन्; (३) उसका साथी को को हुन् भनेर सोधखोज गरेनन्; (४) ऊ कहाँ गयो, के गर्‍यो, के खायो भनेर ख्यालै गरेनन्; (५) आफ्नो व्यवसाय र बैठकमै दौडधुप गरिरहे; (६) मागे जति पैसा दिइरहे । फलस्वरूप छोरा धेरै पहिल्यै दुर्व्यसनको सिकार भइसकेको थाहै पाएनन् । (आ) समाधानका उपाय: अभिभावकले सन्तानलाई पैसासँगै समय र संवाद दिनुपर्छ; छोराछोरीको सङ्गत र दिनचर्यामा नियमित चासो राख्नुपर्छ; लत देखिएमा लुकाउने होइन, तुरुन्तै उपचार र आवश्यक परे सुधारगृहको सहयोग लिनुपर्छ; विद्यालय र समुदायले लागुऔषधविरुद्ध चेतनामूलक कार्यक्रम चलाउनुपर्छ; सलिम जस्ता असल साथीको सङ्गत बढाउनुपर्छ; र राज्यले लागुऔषधको आपूर्ति-शृङ्खला नियन्त्रण गर्नुपर्छ । यी सबै मिलेर गर्दा मात्र समस्या समाधान हुन्छ ।

व्याख्या (५ अङ्क)

1. “दुर्व्यसनको जडलाई उखेल्ने काम एउटा व्यक्तिले मात्र सक्दैन ।” — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]
2. “जब तिमी हाम्रो देशमा चेतनाको बिहानी लिएर उदाउँछौ, हाम्रा युवा शक्ति दुर्व्यसनबाट मुक्त भएको खबर लिएर आउँछौ अनि मात्र तिम्रो पत्रिकाको खबर ताजा र स्वच्छ हुन्छ ।” — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]

उत्तर

१. यसको पूर्ण व्याख्या माथि 8.4 को 'व्याख्या कसरी लेख्ने' बाकसमा तीन चरणसहित दिइएको छ — सन्दर्भ, अर्थ विस्तार र निचोड । परीक्षामा त्यही ढाँचा उतार्नुहोस् ।

२. प्रस्तुत भनाइ सुरेन्द्र नकर्मीद्वारा लिखित ‘लौ आयो ताजा खबर’ लघु नाटकको अन्त्यमा मुख्य पात्र दाह्री बाबाले पत्रिका बेच्ने केटालाई भनेको अभिव्यक्ति हो । नाटकभरि त्यो केटो “लौ आयो आजको ताजा खबर” भन्दै कराइरहेको छ, तर त्यो ‘ताजा’ खबर वास्तवमा हिजोदेखि पेटीमा सडिरहेको लासको बासी खबर मात्र हो ।

यहाँ ‘चेतनाको बिहानी’ रूपक हो । बिहानीले अँध्यारो हटाएर उज्यालो ल्याए झैँ चेतनाले अज्ञानता, उदासीनता र दुर्व्यसन हटाउँछ । वक्ताको भनाइको मर्म यो हो — समाचार भनेको घटना दोहोर्‍याउने वस्तु होइन, समाज बदल्ने माध्यम हो । जुन पत्रिकाले दिनहुँ मृत्यु, अपराध र दुर्घटना छापेर बेच्छ तर ती घटना रोक्ने चेतना फैलाउँदैन, त्यसको खबर जति नयाँ भए पनि अर्थमा बासी नै हो । जुन दिन पत्रिकाले ‘आजदेखि हाम्रा युवा दुर्व्यसनमुक्त भए’ भन्ने खबर बोक्छ, त्यो दिन मात्र त्यो खबर साँच्चिकै ताजा र स्वच्छ हुनेछ ।

यसरी यस भनाइले सञ्चारमाध्यमको सामाजिक उत्तरदायित्वमाथि तीखो प्रश्न उठाएको छ । साथै यसले नाटकको शीर्षकलाई पनि सार्थकता दिएको छ — ‘ताजा खबर’ भनेको मितिले नयाँ खबर नभई सन्देशले नयाँ खबर हो भन्ने निचोड यहाँबाट निस्कन्छ ।

समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क)

1. ‘लौ आयो ताजा खबर’ लघुनाटकको मुख्य पात्रको चरित्र-चित्रण गर्नुहोस् । [8]
2. ‘लौ आयो ताजा खबर’ लघुनाटकमा व्यक्त मुख्य सन्देशमाथि प्रकाश पार्नुहोस् । [8]
3. निम्न ढाँचामा समीक्षा गर्नुहोस् — (क) संवाद योजना कस्तो छ ? (ख) भाषाशैली कस्तो छ ? (ग) शीर्षक कसरी सार्थक रहेको छ ? [8]

उत्तर

१. दाह्री बाबाको चरित्र-चित्रण

सुरेन्द्र नकर्मीद्वारा लिखित ‘लौ आयो ताजा खबर’ लघु नाटकका मुख्य पात्र दाह्री बाबा हुन् । करिब ५५ देखि ६० वर्ष उमेरका यी पात्र नाटकको सुरुदेखि अन्त्यसम्म मञ्चमा रहन्छन् र सम्पूर्ण घटनालाई जोड्ने सूत्रको काम गर्छन् । सडकको चौतारीमा बस्ने, ठुटो चुरोट खाने, आफ्नै तालमा हाँस्ने यी वृद्ध बाहिरबाट हेर्दा विक्षिप्त वा बहुलाहा जस्ता देखिन्छन्, तर भित्रबाट तिनी नाटककै सबैभन्दा सचेत, सबैभन्दा गहिरो र सबैभन्दा नैतिक पात्र हुन् ।

पहिलो विशेषता तिनको तीक्ष्ण व्यङ्ग्यचेतना हो । “त्यही बासी लासको खबर छाप्ने तिम्रो अखबार कसरी ताजा हुन्छ हँ ?” भन्ने एउटै प्रश्नले तिनले सिङ्गो सञ्चार-व्यापारको खोक्रोपन उदाङ्गो पारिदिन्छन् । “सिङ्गो चुरोटमा चाहिँ के हुन्छ नि ? प्रोटिन हुन्छ ?” जस्ता हँसिला वाक्यभित्र पनि तिखो प्रहार लुकेको हुन्छ ।

दोस्रो विशेषता तिनको राजनीतिक सजगता हो । लास उठ्नेबित्तिकै तिनी भविष्यवाणी गर्छन् — अब पार्टीहरूले एकअर्कालाई दोष लगाउनेछन्, नारा-जुलुस-बन्द-हड्ताल हुनेछ, विद्यालय र कलकारखाना बन्द हुनेछन्, र मार भने दैनिक ज्यालादारी गर्ने सर्वसाधारणले खप्नुपर्नेछ । “लासमाथि राजनीति, छि ?” भन्ने तिनको उद्गार नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमाथिको प्रहार हो ।

तेस्रो विशेषता सूक्ष्म अवलोकन-शक्ति हो । सबै मानिस “नदेखे झैँ गरेर” हिँड्दा तिनले मात्र त्यो युवकलाई हेरिरहेका थिए । त्यसैले मृतकले सेतो सर्ट लगाएको, उसको अनुहार विक्षिप्त भएको र मर्नुअघि हातमा इन्जेक्सन लगाएको तथ्य तिनैले दिन्छन् । अर्थात् समाजको साँचो साक्षी तिनै हुन् ।

चौथो विशेषता मानवीय संवेदना र मूल्यबोध हो । छोरा आफ्नो नभएको थाहा पाएर अरू हाँस्दै फर्कँदा तिनी रोक्छन् र भन्छन् — “अरूको आँसुको मूल्य पनि बुझेर जानुस् ।” “अरूलाई खाने बाघले तपाईँलाई पनि खान सक्छ ।” “देश नबने हामी कोही बन्दैनौँ ।” यी वाक्यले तिनलाई साधारण सडकछापबाट दार्शनिकको तहमा उठाइदिन्छन् ।

पाँचौँ विशेषता तिनको सूत्रधार-भूमिका हो । तिनी बारम्बार दर्शकतिर फर्केर बोल्छन् र दर्शकलाई नै प्रश्न सोध्छन् — “कतै तपाईँहरूकै छोरो यो पेटी, गल्ली र चोकमा लागुपदार्थ खाएर मरेको त छैन ?” यसरी तिनले मञ्च र दर्शकबिचको पर्खाल भत्काइदिन्छन् ।

निष्कर्ष: दाह्री बाबा हास्य र गाम्भीर्य, व्यङ्ग्य र करुणा, उपेक्षित बाहिरी रूप र उच्च आन्तरिक चेतना — यी विपरीत गुणको सन्तुलित संयोजन हुन् । तिनी लेखककै वैचारिक प्रतिनिधि हुन् र तिनकै मुखबाट नाटकको मूल सन्देश प्रवाहित हुन्छ । त्यसैले तिनलाई यस लघु नाटकको प्राण भन्न सकिन्छ ।

२. मुख्य सन्देश

‘लौ आयो ताजा खबर’ ले दिने मुख्य सन्देश हो — लागुऔषधको दुर्व्यसन आजको सबैभन्दा भयावह सामाजिक समस्या हो र यसको जड उखेल्ने काम कुनै एक व्यक्तिले होइन, सचेत नागरिकको सामूहिक अभियानले मात्र सम्भव छ ।

यो सन्देश नाटकले चार तहमा बुनेको छ । पहिलो तह अभिभावकीय उत्तरदायित्व को हो । कुमारका बुबाको आत्मस्वीकृति सिङ्गो पुस्ताको स्वीकारोक्ति हो — “उसले मागे जति पैसा दिइरहेँ” तर समय दिइनँ, साथी को हुन् सोधिनँ, कहाँ जान्छ ख्याल गरिनँ । नरहरि पनि “कामको बेफुर्सदी” कै कारण देखाउँछन् । नाटकको स्पष्ट सन्देश यही हो: सन्तानलाई पैसा होइन, समय र संवाद चाहिन्छ ।

दोस्रो तह संवेदनशीलताको हो । हिजोदेखि पेटीमा सडिरहेको लासलाई हजारौँ आँखाले देखे पनि कसैले हेरेनन् । अर्को पक्षमा, छोरा आफ्नो नभएको थाहा पाउनेबित्तिकै चार अभिभावक हाँस्दै फर्कन खोज्छन् । नाटकले यही आत्मकेन्द्रितताको आलोचना गर्दै ‘अपनत्व’ को माग गर्छ ।

तेस्रो तह राष्ट्रिय एकताको हो । नरहरि, दीनदयाल, तुयुमैँ, दोर्जे र सलिम — पहाड, मधेस, नेवार, हिमाल र मुस्लिम समुदायका प्रतिनिधि एउटै पीडामा एउटै मञ्चमा उभिन्छन् । “यो देश कुनै एक व्यक्तिको मात्र होइन । तपाईँ हामी सबैको देश हो ।” भन्ने वाक्यले नाटकलाई लागुऔषधको विषयभन्दा माथि उठाएर राष्ट्रिय एकताको सन्देशमा पुर्‍याउँछ ।

चौथो तह सञ्चारमाध्यमको उत्तरदायित्व को हो । खबर तब मात्र ‘ताजा र स्वच्छ’ हुन्छ जब त्यसले समाजमा चेतनाको बिहानी ल्याउँछ; नभए घटना जतिसुकै नयाँ भए पनि खबर बासी नै हुन्छ ।

निष्कर्ष: नाटकले समस्या मात्र देखाएर छोड्दैन, समाधान पनि सुझाउँछ — अहिल्यै छोराछोरी खोज्नुहोस्, उपचार गराउनुहोस्, आवश्यक परे सुधारगृह लैजानुहोस्, तर ढिला नगर्नुहोस् । “समय अझै बितिसकेको छैन” भन्ने आशावादी वाक्यले नाटकलाई निराशामा होइन, कर्मको आह्वानमा टुङ्ग्याउँछ । यही नै यसको मुख्य सन्देश हो ।

३. समीक्षा

(क) संवाद योजना । यस लघु नाटकका संवाद छोटा, चुस्त, बोलीचालीका र पात्रानुकूल छन् । दाह्री बाबाका संवाद लामा, व्यङ्ग्य र दर्शनले भरिएका छन्; पत्रिका बेच्ने केटाका संवाद छोटा र व्यावहारिक; अभिभावकका संवाद आवेगपूर्ण र टुक्रिएका । संवादसँगै कोष्ठकभित्र अभिनय-सङ्केत (रुँदै, हाँस्दै, प्रवेश गर्दै, दर्शकतिर हेरेर) दिइएकाले ती पढ्न मात्र होइन, अभिनय गर्न पनि सजिलो छन् । संवादबाटै कथावस्तु अघि बढ्छ, पात्रको चरित्र खुल्छ र सन्देश पनि प्रवाहित हुन्छ — यो नाट्य-संवादको आदर्श कार्य हो । कमजोरी भने अन्त्यतिर छ, जहाँ दाह्री बाबाको संवाद संवाद नभई एकोहोरो भाषण बन्न पुग्छ ।

(ख) भाषाशैली । भाषा सरल, सहज र बोलीचालीको छ । तत्सम (सिर्जना, षड्यन्त्र, कर्तव्यनिष्ठ), तद्भव (लास, खरानी, चौतारी) र आगन्तुक (एम्बुलेन्स, साइरन, निकोटिन, इन्जेक्सन, ट्रेकिङ) शब्दको सन्तुलित मिश्रण छ । सबैभन्दा उल्लेख्य कुरा भाषिक बहुलता हो — हिन्दी, नेवारी र हिमाली भाषाका वाक्य ज्यूँका त्यूँ राखिएकाले पात्रको जातीय पहिचान जीवन्त बनेको छ । शैली व्यङ्ग्यात्मक छ र बिचबिच उपमा, रूपक, विरोधाभास, पुनरुक्ति र अनुप्रास अलङ्कारले भाषालाई प्रभावकारी बनाएका छन् । टुक्का र उखानको प्रयोग (‘खरानी हुनु’, ‘सपना चकनाचुर हुनु’) ले भाषालाई नेपाली माटोको स्वाद दिएको छ ।

(ग) शीर्षकको सार्थकता । ‘लौ आयो ताजा खबर’ शीर्षक तीन कारणले सार्थक छ । पहिलो, यो नाटकको आरम्भ र अन्त्य दुवैमा दोहोरिने पत्रिका बेच्ने केटाको नारा हो, त्यसैले यसले नाटकलाई वृत्ताकार बाँध्छ । दोस्रो, यो व्यङ्ग्यात्मक छ — जसलाई ‘ताजा खबर’ भनिएको छ, त्यो वास्तवमा हिजोकै बासी लासको खबर हो । तेस्रो, अन्त्यमा दाह्री बाबाले ‘ताजा खबर’ को नयाँ परिभाषा दिन्छन् — युवाशक्ति दुर्व्यसनबाट मुक्त भएको खबर मात्र साँच्चिकै ताजा र स्वच्छ हुन्छ । यसरी शीर्षक नाटकको विषयवस्तु, व्यङ्ग्य र सन्देश — तीनै कुरा एकै वाक्यमा बोक्न सफल भएको छ । त्यसैले यो शीर्षक पूर्ण रूपमा सार्थक छ ।

सिर्जना / परियोजना

1. ‘यातायात दुर्घटना’ विषयमा एउटा संवाद रचना गर्नुहोस् । [5]
2. प्राकृतिक प्रकोपका कारण, असर र समाधानका बारेमा स्थानीय तहका पदाधिकारीसँग लिइने अन्तर्वार्ता तयार पार्नुहोस् । [5]
3. ‘लौ आयो ताजा खबर’ लघुनाटकका पात्रहरूको अभिनय गरेर कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस् ।