संस्कृतिको नयाँ यात्रा

'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको तेस्रो पाठ हो । यो सुधा त्रिपाठी ले लेखेको आत्मपरक (सांस्कृतिक) निबन्ध हो, जसमा उनले दसैँको बाल्यस्मृतिबाट सुरु गरी नेपालका विविध संस्कृति, श्रमको संस्कृति, महिलामाथिको विभेद र 'साझा फूलबारी' जस्तो न्यायपूर्ण संस्कृतिको सपनासम्म आफ्नो जीवनयात्रा र विचार बुनेकी छिन् । परीक्षामा यस पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क सोधिन सक्छन् । त्यसैले निबन्धको अनुच्छेदक्रम, दुई व्याख्या, आत्मपरक निबन्धका विशेषता र 'संस्कृति र विकृति' को भेद स्पष्ट पार्नुपर्छ ।

3.1 लेखक परिचय

सुधा त्रिपाठी नेपाली साहित्यकी निबन्धकार, कवि, कथाकार, नाटककार र समालोचक हुन् । स्रोतहरूअनुसार उनको जन्म वि.सं. २०१५ मा भएको हो र उनी मुख्यतः नारीवादी तथा प्रगतिवादी चेतनाकी लेखक हुन् । उनका निबन्धमा नेपाली नारीका पीडा, पितृसत्ताले जन्माएको लैङ्गिक तथा वर्गीय विभेदको अन्त्यको चाहना र समाजका विकृतिप्रतिको व्यङ्ग्य देखिन्छ; त्यसैसँग देशभक्ति र धर्तीप्रतिको आस्था पनि व्यक्त हुन्छ ।

उनका प्रमुख निबन्धसङ्ग्रह हुन् — 'बादल धर्ति र आस्थाहरू', 'जीवनसूत्र र स्वप्नाभास', 'सुट, टाई र सुँगुर', 'अमर सिर्जना' । उनले 'आधुनिक नेपाली उपन्यासमा नारीवादी चेतना' विषयमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि हासिल गरेकी हुन्; यो नेपाली साहित्यमा नारीवादी दृष्टिबाट गरिएको पहिलो विद्यावारिधि अनुसन्धान मानिन्छ । उनी अभ्युत्थान महिला साहित्य प्रतिष्ठानको अध्यक्ष पनि भइन् र थुप्रै साहित्यिक तथा सामाजिक अभियानसँग सम्बद्ध छिन् ।

पाठ्यपुस्तकले यस निबन्धमा लेखकको छुट्टै परिचय दिएको छैन; शीर्षकमुनि 'सुधा त्रिपाठी' मात्र लेखिएको छ । माथिका जन्मसाल र कृतिको विवरण साहित्यिक स्रोतबाट लिइएको हो ।

3.2 पाठको पृष्ठभूमि

निबन्धको लेखिका पूर्वी नेपालको पहाडी गाउँमा जन्मेर काठमाडौँ आइपुगेकी छिन् । पाठको पृष्ठभूमि बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक नेपाल हो — जहाँ दसैँ, तिहार, बुद्ध पूर्णिमा, ल्होसार, माघी, छठ, उँधौली–उँभौली, देउडा, क्रिसमस र इद सबै मनाइन्छन् । सन् २००६ पछिको राजनीतिक परिवर्तन (लोकतन्त्र, गणतन्त्र, संविधानले सांस्कृतिक पहिचानलाई स्थापित गर्नु) यस निबन्धको समकालीन सन्दर्भ हो । त्यसपछि 'सांस्कृतिक न्याय' को प्रश्न सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा आएको छ; लेखिकाले त्यही बहसलाई निजी जीवनका अनुभवहरूमार्फत मुखर गरेकी छिन् ।

3.3 विषयवस्तु — सार

पहिलो अनुच्छेद — दसैँको बाल्यस्मृति । लेखिका पूर्वी नेपालको पहाडमा जन्मेकी हुन् । उनको गाउँ झन्डै दसैँको एकल संस्कृतिमा रमाउँथ्यो । वर्षभरिको दसैँ सकिएपछि उनी अर्को दसैँ कहिले आउला भन्ने जिज्ञासामा हुन्थिन्; बुबाआमा 'झ्याउँकिरी कराएको तीन महिनापछि' भन्थे । झ्याउँकिरी कराउँथ्यो, वर्षाले पहाड छोप्थ्यो, झरना र निलो कोसी उर्लन्थे, अनि लेखनाथ पौड्यालले भनेजस्तै झरी, बाढी र हिलो हटेर शारदीय शोभामा धर्तीले दसैँ पाउँथ्यो । लुगा, पिङ, मिठो खाना, सेलरोटी, दक्षिणा — यी सबै बाल्ययात्राका सुखद प्राप्ति थिए ।

दोस्रो अनुच्छेद — जीवनयात्रा । 'जीवन एउटा प्रवाहशील नदी हो' — लेखिकाले जीवनलाई सामुद्रिक नाविकको यात्रासँग दाँजेकी छिन् । त्यही यात्राको सिलसिलामा दुर्गम भनिएको पहाड छाडेर उनी काठमाडौँ पुगिन्; प्रकृतिको काखमा रमाउने उनलाई सहरका गल्ली, कोलाहल र भिडभाडसँग घुलमिल हुन कठिन भयो ।

तेस्रो अनुच्छेद — विद्यालय र नेपालको व्यापकता । काठमाडौँको कन्या विद्यालयमा उनले तामाङ, गुरुङ, मगर, लिम्बू, राई, झा, यादव, नेवार साथी पाइन् । कोही शरद्को दसैँ मनाउँथे, कोही बुद्ध पूर्णिमा, उँधौली–उँभौली, क्रिसमस, ल्होसार, माघी र देउडाको कुरा गर्थे । उनले नेपाललाई मेचीदेखि महाकालीसम्म, हिमालदेखि तराईसम्मको 'विविधता र विभिन्नताको सुन्दर साङ्लो' का रूपमा चिनिन्; ती साथी 'एकै फूलबारीका साझा फूल' थिए र आफू पनि त्यही फूलबारीकी बिरुवा थिइन् ।

चौथो अनुच्छेद — चेतना र श्रमको संस्कृति । मानिसको जीवनको सार्थकता चेतना हो । विद्यालय र क्याम्पसमा उनले धनी–गरिबको प्रश्न पढ्न पाइनन्; निजी अध्ययनले उनलाई बुझायो — मानिसको शरीर प्राकृतिक हो, तर धनी–गरिबको भेद समाजले बनाएको हो र त्यसका आधारमा मान्छेलाई 'सभ्य' र 'असभ्य' भन्नु गलत संस्कृति हो । श्रमिकको आफ्नै संस्कृति हुन्छ — श्रममा फल्ने, फुल्ने र फक्रने; लोकजीवन, लोकसंस्कृति र लोककथा तिनका आत्मा हुन् । श्रम कुनै व्यक्तिको मात्र होइन, राष्ट्रकै प्रतिष्ठा हो ।

पाँचौँ अनुच्छेद — महिलाको प्रश्न । आफू महिला भएर उनले प्रश्न गरिन् — किन छाउपडी ? किन रजस्वलाको समयमा 'विशेष सुरक्षा' र 'कमजोर' को लेबल ? किन रातदिन काम गर्दा पनि श्रमको मूल्य भएन ? किन बोल्न सक्दिनँ ? प्रश्न गर्नु आलोचनात्मक हुनु हो — प्रश्न नगरेको भए ग्यालिलियो ग्यालिलियो हुने थिएनन्, गार्गी र मैत्रेयी गार्गी र मैत्रेयी हुने थिएनन् । उनले मङ्गलादेवी सिंह, साहना प्रधान, राजराजेश्वरी र योगमाया जस्ता महिलालाई सम्झिन्; महिलासँगै मिलेर साझा न्यायपूर्ण संस्कृति चाहने पुरुषलाई पनि सम्झिन् । देशमा लोकतन्त्र र गणतन्त्र आयो, संविधानले सांस्कृतिक पहिचान स्थापित गर्‍यो; तर कार्यान्वयन र न्याय खोज्नु बाँकी छ ।

छैटौँ र सातौँ अनुच्छेद — भेदको प्रश्न र संस्कृतिको परिभाषा । रङ, वर्ण, जाति र लिङ्गको भेदबाट मुक्त समाज कसरी बन्छ ? श्रम विभाजनले मानिसलाई फरक फरक काम गर्ने बनायो; त्यसैका आधारमा जात बनाइयो र विभेद सुरु भयो — कोही दलित, कोही ब्राह्मण, कोही जनजाति । तर मनुष्यको मनुष्यत्व र मानवको मानवता नै सबैभन्दा ठुलो कुरा हो; मानिस एकै हो, भेद मानिसले नै जन्माएको हो । संस्कृति हाम्रो परिचय, पहिचान र अनुभूति हो; बोल्ने, सोच्ने र बाँच्ने तरिका हो । दसैँ, तिहार, तिज, बुद्ध पूर्णिमा, छठ, उँधौली, उँभौली, ल्होसार, गौरा, माघी, सिरुवा, क्रिसमस र इद — सबै हाम्रा संस्कृति हुन् ।

आठौँ र नवौँ अनुच्छेद — साझा पृथ्वी र नयाँ पुस्ताको आशा । 'हामी बाँचेको पृथ्वी साझा छ, भावना साझा छन्' — कसैलाई दमक बनाइयो, कसैलाई दमित; कोही मूलमा, कोही बहिष्कारमा । यस्तो संस्कृति संस्कृति नभएर विकृति हो । अन्त्यमा लेखिकाले मामाघरको दसैँ, वीरगन्जको धानखेत र चौधरी काकाको घरको माघी, सिराहाको छठ, उदयपुरकी राई बहिनीको परिवार र रोल्पाका मगर साथीको घरको सम्झना गर्छिन् । छ दशक लामो यात्रामा परिवर्तन देखेर रमाए पनि ऊ सन्तुष्ट छैन — 'सांस्कृतिक सत्यलाई स्वीकार गरोस् र सांस्कृतिक न्यायलाई स्थापना गरोस्' र 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को संस्कृति स्थापित होस् भन्ने उसको चाहना छ । अन्तिम आशा नयाँ पुस्ता हो — 'नयाँ पुस्ता एउटा नयाँ उज्यालो हो' ।

3.4 खण्डगत व्याख्या

निबन्धमा क्रमबद्ध कथानक छैन; लेखिकाका जीवनका अनुभवबाट विचार निस्कँदै जान्छन् । यसलाई पाँच खण्डमा बुझौँ ।

खण्ड	अनुच्छेद	विषय	सोधिने प्रश्न
१	पहिलो	दसैँको बाल्यस्मृति, प्रकृति र संस्कृतिको समन्वय	लेखिकालाई दसैँ किन प्रिय थियो ?
२	दोस्रो–तेस्रो	जीवनयात्रा, काठमाडौँ, विविधताको साङ्लो	नेपाली जीवनलाई किन विविधताको सुन्दर साङ्लो भनिएको हो ?
३	चौथो	चेतना, श्रम र संस्कृति	श्रम र संस्कृति कसरी अन्तरसम्बन्धित छन् ?
४	पाँचौँ–छैटौँ	महिलाको प्रश्न, भेदको उत्पत्ति	जीवनमा आलोचनात्मक हुन के गर्नुपर्छ ?
५	सातौँ–नवौँ	संस्कृतिको परिभाषा, विकृति, साझा पृथ्वी, नयाँ पुस्ता	संस्कृति भनेको के हो ? कस्तो संस्कृतिको परिकल्पना गरिएको छ ?

खण्ड १ । लेखिकाले संस्कृतिलाई प्रकृतिसँग जोडेकी छिन् — झ्याउँकिरी कराउने, झरना र कोसी उर्लने, वर्षा सकिने अनि शारदीय शोभामा दसैँ आउने। यो 'प्राकृतिक र सांस्कृतिक समन्वय' पुर्खाले बनाएको हो । यहाँ संस्कृति पुस्तक होइन, ऋतु र अनुभूतिमा बाँचेको जीवन हो । लेखनाथ पौड्यालको स्मरणले निबन्धलाई साहित्यिक सन्दर्भ पनि दिन्छ ।

खण्ड २ । सामुद्रिक नाविकको उपमा जीवनको निरन्तर गतिलाई देखाउँछ । कन्या विद्यालयको प्रसङ्ग निबन्धको मोड हो — 'एकल संस्कृति' बाट 'साझा र बहुल संस्कृति' तिर । लेखिकाले नेवार, थकाली, किराँत, शेर्पा, मधेसी, मगर र थारू संस्कृतिको नाम लिएर नेपालको भौगोलिक र सांस्कृतिक फैलावट देखाएकी छिन् ।

खण्ड ३ । यहाँ पहिलोपटक विचार निजी अनुभवबाट सामाजिक सिद्धान्तमा पुग्छ — 'श्रम' संस्कृति हो, 'सभ्य–असभ्य' को विभाजन गलत हो । लेखिकाले विद्यालय र क्याम्पसमा यस्तो चेतना पढाइ नहुने कुरा भनेर शिक्षा प्रणालीको सीमा पनि सङ्केत गरेकी छिन् ।

खण्ड ४ । निबन्धको भावनात्मक शिखर यही हो । 'किन छाउपडी ?', 'खोई मेरो पहिचान ?' जस्ता प्रश्नले महिला-उत्पीडनको पीडा र आक्रोश देखाउँछन् । गार्गी, मैत्रेयी, मङ्गलादेवी सिंह, साहना प्रधान, राजराजेश्वरी र योगमाया जस्ता नाम सम्झाएर लेखिका आफूलाई प्रश्न र विद्रोहको परम्परामा राख्छिन् ।

खण्ड ५ । यहाँ निबन्धको निष्कर्ष छ — संस्कृति परिचय हो तर जब त्यसले भेद जन्माउँछ, त्यो विकृति बन्छ । लेखिकाको आशा नयाँ पुस्ता हो; उनी आफूलाई 'यस यात्राकी साक्षी मात्र' भन्दै जिम्मेवारी अर्को पुस्तालाई सुम्पन्छिन् ।

3.5 मूल भाव

'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' को केन्द्रीय भाव यो हो — संस्कृति मानिसलाई जोड्ने साझा सम्पत्ति हो, विभाजन गर्ने हतियार होइन । जाति, लिङ्ग, वर्ग, रङ, भूगोल र धर्मका आधारमा हुने भेद संस्कृति होइन, विकृति हो । श्रमको सम्मान, महिलाको समान स्थान, बहुसांस्कृतिक नेपालप्रति गर्व र संविधानले दिएको सांस्कृतिक न्यायको कार्यान्वयन — यी यसका सहायक भाव हुन् । लेखिकाको सपना 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को संस्कृति र नयाँ पुस्ताले बनाउने उज्यालो बाटो हो ।

3.6 विधागत विशेषता — आत्मपरक निबन्ध

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
प्रथम पुरुष 'म'	'पुर्बी नेपालको पहाडमा जन्मेकी म …', 'म बारम्बार सम्झन्छु, घोरिन्छु' — सुरुदेखि अन्त्यसम्म 'म' को स्वर
निजी अनुभव	दसैँको बाल्यस्मृति, कन्या विद्यालयका साथी, निजी अध्ययन, वीरगन्ज–सिराहा–उदयपुर–रोल्पाका यात्रा
भावुकता र विचारको मिश्रण	'भावुकता मेरो दिमागमा सधैँ किन खेल्छ ?' — भावना र प्रश्न एकै साथ
एउटै विषयमा केन्द्रित	सुरुदेखि अन्त्यसम्म संस्कृति; बिचमा श्रम, महिला, भेद पनि संस्कृतिकै सन्दर्भमा
कथानक र पात्रविहीनता	सीमित 'म' को विचारधारा मात्र; कथाजस्तो घटना वा संवाद छैन
क्रमबद्ध विचार	बाल्यस्मृति → विद्यालय → चेतना → महिला → संस्कृति र विकृति → सपना
लेखकीय व्यक्तित्व	नारीवादी र प्रगतिवादी दृष्टि — छाउपडी र श्रमको मूल्यमाथिका प्रश्न
आह्वान र निष्कर्ष	'नयाँ पुस्ताले नयाँ बाटो बनाओस्' भन्दै टुङ्ग्याइएको छ

1रथको सवारी — जात्रा काठमाडौँको नेवार संस्कृतिको जीवन्त परम्परा हो, जसको चर्चा निबन्धमा आएको छ2सडकमा जम्मा भएको भिड — विभिन्न समुदायका मानिसको साझा सहभागिता; एकै फूलबारीका साझा फूल को प्रतीक3दरबार क्षेत्रका पाटी-पौवा र मन्दिर — पुर्खाले बनाएको प्राकृतिक र सांस्कृतिक समन्वयको भौतिक चिह्न

3.7 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली — आत्मालाप र प्रश्नात्मक शैली । 'किन ?', 'खोई मेरो पहिचान ?', 'म किन बोल्न सक्दिनँ ?' जस्ता प्रश्नले पाठकलाई पनि सोच्न बाध्य पार्छन् । वाक्य केही लामा, भावुक र दोहोरिने खालका छन् ।
• शब्दस्रोत — तत्सम: संस्कृति, सभ्यता, उत्पीडन, कार्यान्वयन, मनुष्यत्व, उदात्त, अविचलित; तद्भव: गाउँ, घर, दसैँ, झरना, बिरुवा, फूल, पहाड; आगन्तुक: क्याम्पस, क्रिसमस, इद, एयरपोर्ट (अङ्ग्रेजी, अरबीजस्ता अन्य भाषाबाट) ।
• उपमा — 'जीवन एउटा प्रवाहशील नदी हो', 'यो सामुद्रिक नाविकहरूको यात्रा जस्तै हो' — जीवनलाई नदी र समुद्री यात्रासँग दाँजिएको छ ।
• रूपक — 'एकै फूलबारीका साझा फूलहरू', 'संस्कृति मधुरस हो, सभ्यता घार हो' — साझा संस्कृतिलाई फूलबारी र मह-घारको रूपक दिइएको छ ।
• पुनरुक्ति — 'हाम्रा आफ्ना संस्कार छन्, हाम्रा आफ्ना परम्परा छन्, हाम्रा आफ्ना खानपान छन्' — दोहोर्‍याएर विविधतालाई जोड दिइएको छ ।
• प्रश्नालङ्कार — 'किन मान्छे मान्छेमा यो भेद ?' — उत्तरभन्दा प्रश्नले नै विचार उठाउँछ ।
• विरोधाभास — 'कोही दमक बनाइयो, कोही दमित' — विभेदको उत्पत्ति देखाउने द्वन्द्वयुक्त प्रयोग ।
• प्रतीक — नदी (जीवन), फूलबारी (साझा नेपाल), उज्यालो (नयाँ पुस्ता), घार-मधुरस (सभ्यता र संस्कृति) ।

3.8 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष

• निजी बाल्यस्मृतिबाट राष्ट्रिय विविधतासम्म पुग्ने स्वाभाविक ढाँचा छ, जसले विषयलाई भारी नबनाई आत्मीय बनाएको छ ।
• संस्कृति र विकृतिको भेद स्पष्ट पारिएको छ — विभेदका आधारमा हुने कुरा संस्कृति होइन भन्ने ठाडो कुरा ।
• श्रमको संस्कृति र महिला-उत्पीडनलाई संस्कृतिको बहसमा ल्याएर निबन्धले संस्कृतिको परिभाषालाई फराकिलो बनाएको छ ।
• ग्यालिलियो, गार्गी, मैत्रेयी, योगमाया जस्ता उदाहरणले प्रश्न गर्ने परम्परालाई बलियो बनाएका छन् ।
• 'साझा फूलबारी' र 'मधुरस–घार' का रूपकले भावलाई सजिलै बुझ्ने बनाएका छन् ।

कमजोर पक्ष

• निबन्ध लामो र विषय धेरै छन् (दसैँ, श्रम, महिला, जात, रङ, संविधान) — एउटा केन्द्रमा सधैँ अडिन नसक्दा बिचमा धार छुट्ने खतरा छ ।
• केही वाक्य दोहोरिएका र भाषण जस्ता लाग्छन्; तर्क भन्दा घोषणा बढी छ ।
• धनी–गरिब र लैङ्गिक भेदका कारणको व्याख्या सरलीकृत छ; ती सामाजिक-आर्थिक कारण गहिरो विश्लेषणविना 'श्रम विभाजन' मा सीमित गरिएका छन् ।
• संविधानले पहिचान स्थापित गरेको कुरा भनिए पनि कार्यान्वयनका ठोस उपाय दिइएको छैन ।

समग्र मूल्याङ्कन

यो निबन्ध विचारप्रधान, आत्मीय र समकालीन चेतनासँग जोडिएको छ । वस्तुगत गहनताभन्दा भावनात्मक र वैचारिक स्पष्टताले यसलाई बलियो बनाएको छ । नेपालजस्तो बहुसांस्कृतिक मुलुकका विद्यार्थीका लागि 'संस्कृति जोड्छ, बाँड्दैन' भन्ने सन्देश दिने यसको उद्देश्य सफल छ; निबन्धको शीर्षकको 'नयाँ यात्रा' पनि विभेदविहीन साझा संस्कृतितर्फको यात्राका रूपमा अर्थपूर्ण छ ।

3.9 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
प्रतिष्ठा	इज्जत; सम्मान
एकाकार	एकै किसिमको; मिलेर एक भएको
उत्पीडित	पीडा दिइएको; थिचोमिचोमा परेको
विद्रोह	ठुलो विरोध
कार्यान्वयन	योजना वा निर्णयलाई विधिपूर्वक व्यवहारमा ल्याउने काम
प्रवाहशील	निरन्तर बगिरहने
स्मृति	सम्झना
जिज्ञासा	जान्ने इच्छा
जीववैज्ञानिक	जीवको विज्ञानसँग सम्बन्धित
प्रगति	अगाडि बढ्ने काम; उन्नति
सामेल	संलग्न; मिसिएको
दमन	बलले थिच्ने काम
मनुष्यत्व	मान्छेको मान्छेपन
दमित	दबाइएको
बहिष्कार	समाजबाट छुट्याएर टाढा राख्ने काम
उदात्त	उच्च; महान्
सुनिश्चितता	पक्का भएको अवस्था
दमक	चमक; आभा
पङ्खफुका	पखेटा फिँजारेको; स्वतन्त्र उडान भरेको
निर्मिति	रचना; बनावट
न्यायपूर्ण	न्यायले भरिएको
अविचलित	विचलित नभएको; स्थिर
सामुद्रिक नाविक	समुद्रमा जहाज चलाउने मान्छे
साझा	सबैको हक लाग्ने
पृथक्ता	अलग हुनु; भिन्नता
अभ्यागत	पाहुना; आगन्तुक

एकाइको सारांश

• पाठ र विधा — 'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' आत्मपरक (सांस्कृतिक) निबन्ध; निबन्धकार सुधा त्रिपाठी (नारीवादी, प्रगतिवादी; जन्म वि.सं. २०१५) ।
• कृति — बादल धर्ति र आस्थाहरू, जीवनसूत्र र स्वप्नाभास, सुट टाई र सुँगुर, अमर सिर्जना ।
• सुरुवात — पूर्वी पहाडको दसैँको बाल्यस्मृति; झ्याउँकिरी, कोसी, लेखनाथ पौड्यालको सन्दर्भ ।
• मोड — काठमाडौँको कन्या विद्यालय; तामाङ, गुरुङ, मगर, लिम्बू, राई, झा, यादव, नेवार साथी — 'विविधता र विभिन्नताको सुन्दर साङ्लो' ।
• चेतना — निजी अध्ययन; श्रममै फल्ने संस्कृति; धनी–गरिबको भेद गलत ।
• महिलाको प्रश्न — छाउपडी, श्रमको मूल्य नहुनु; गार्गी, मैत्रेयी, मङ्गलादेवी सिंह, साहना प्रधान, राजराजेश्वरी, योगमाया ।
• मुख्य कथन — 'संस्कृतिका नाममा लिङ्ग, वर्ग, रङ्, भूगोल, जाति, धर्मका आधारमा हुने भेद विकृति हुन्' ।
• रूपक — 'एकै फूलबारीका साझा फूल'; 'संस्कृति मधुरस हो, सभ्यता घार हो' ।
• सन्देश — साझा र न्यायपूर्ण संस्कृति; 'वसुधैव कुटुम्बकम्'; नयाँ पुस्ताको उज्यालो ।

अभ्यास प्रश्न

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

1. 'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' निबन्धका निबन्धकार को हुन् ? [1]
2. लेखिकाका बाबुआमाले दसैँ आउने समयलाई कुन सङ्केतसँग जोडेका थिए ? [1]
3. लेखिकाले काठमाडौँको कुन प्रकारको विद्यालयमा भर्ना भएर पढिन् ? [1]
4. 'जीवन एउटा प्रवाहशील नदी हो' भन्ने कथनमा जीवनलाई केसँग दाँजिएको छ ? [1]
5. 'संस्कृति मधुरस हो, सभ्यता …' मा खाली ठाउँमा के आउँछ ? [1]
6. 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को अर्थ के हो ? [1]

उत्तर

१. सुधा त्रिपाठी ।

२. झ्याउँकिरी कराएको तीन महिनापछि दसैँ आउँछ भन्ने सङ्केतसँग ।

३. कन्या विद्यालय ।

४. नदीसँग (र सामुद्रिक नाविकको यात्रासँग) ।

५. घार ।

६. सारा पृथ्वी नै एउटै परिवार हो ।

शब्दभण्डार — पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (२ अङ्क)

7. उस्तै अर्थ आउने शब्दको जोडा मिलाउनुहोस्: प्रतिष्ठा, एकाकार, उत्पीडित, विद्रोह, कार्यान्वयन, प्रवाहशील । [2]
8. दिइएका अर्थ मिल्ने पदावली पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्: (क) समुद्रको जहाजमा बसेर यात्रा गर्ने, (ख) एउटै मात्र संस्कृति, (ग) सांस्कृतिक हिसाबले प्राप्त गर्ने न्याय, (घ) यात्रालाई प्रत्यक्ष हेर्ने दर्शक, (ङ) सबैको हक लाग्ने सन्तति । [2]
9. 'उदात्त, अनुभूति, सुनिश्चितता, दमक, निर्मिति, अविचलित' शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् । [2]

उत्तर

७. प्रतिष्ठा — इज्जत; एकाकार — एकै किसिमको; उत्पीडित — पीडा दिइएको; विद्रोह — ठुलो विरोध; कार्यान्वयन — विधिपूर्वक व्यवहारमा ल्याउने काम; प्रवाहशील — निरन्तर बगिरहने ।

८. (क) सामुद्रिक नाविक, (ख) एकल संस्कृति, (ग) सांस्कृतिक न्याय, (घ) यात्राकी साक्षी, (ङ) साझा सन्तान (निबन्धमा 'साझा सन्तान', 'साझा वरदान' आएको छ) ।

९. उदात्त — उनको उदात्त विचारले सबैलाई प्रभावित पार्‍यो । अनुभूति — नयाँ ठाउँ पुग्दा फरक अनुभूति भयो । सुनिश्चितता — संविधानले समानताको सुनिश्चितता गरेको छ । दमक — बिहानको घामले पहाडको दमक बढायो । निर्मिति — सुन्दर समाजको निर्मितिमा सबै लागौँ । अविचलित — कठिनाइमा पनि ऊ अविचलित रह्यो ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ र ३ अङ्क)

10. पाठको दोस्रो अनुच्छेदमा कुन विषयलाई मुख्य भाव बनाइएको छ ? [2]
11. जीवनलाई किन यात्रा भनिएको हो ? [3]
12. नेपाली जीवनलाई किन विविधताको सुन्दर साङ्लो भनिएको हो ? [3]
13. श्रम र संस्कृति कसरी अन्तरसम्बन्धित हुन्छन्, निबन्धका आधारमा लेख्नुहोस् । [3]
14. संस्कृति भनेको के हो ? संविधानले सुनिश्चित गरेका सांस्कृतिक विषय के के हुन् ? [3]
15. न्यायपूर्ण संस्कृतिको निर्माण कसरी गर्न सकिन्छ ? [3]

उत्तर

१०. दोस्रो अनुच्छेदमा जीवन प्रवाहशील नदी र सामुद्रिक नाविकको निरन्तर यात्रा हो भन्ने भाव मुख्य छ; लेखिकाको दुर्गम पहाडबाट काठमाडौँ पुगेको यात्रा पनि यहीँ आएको छ ।

११. जीवन नदीझैँ निरन्तर बग्ने, रोकिन नसकिने र गतिशील छ । मानिस जन्मिएदेखि भोग्ने, बुझ्ने, सम्झने र विचार गर्ने क्रममा अघि बढिरहन्छ । लेखिका पनि पहाडबाट काठमाडौँ पुगिन्, त्यहाँ नयाँ मान्छे र संस्कृति चिनिन् — यसैले जीवनलाई यात्रा भनिएको हो ।

१२. नेपालमा मेचीदेखि महाकालीसम्म र हिमालदेखि तराईसम्म फरक फरक जाति, भाषा, धर्म, पहिरन र संस्कृति छन् । ती एकअर्कासँग साङ्लोको कडीझैँ जोडिएका छन्; कोही एक्लै नेपाली संस्कृति बनाउँदैनन् । त्यसैले नेपाली जीवन 'विविधता र विभिन्नताको सुन्दर साङ्लो' हो ।

१३. श्रमिकको आफ्नै संस्कृति हुन्छ र त्यो श्रममै फल्छ, फुल्छ र फक्रन्छ । लोकजीवन, लोककथा र लोकसंस्कृति श्रमजीवीका संस्कार हुन् । श्रम व्यक्तिको मात्र नभएर राष्ट्रकै प्रतिष्ठा हो र श्रम, सिप र जाँगरले नै मान्छेले प्रगति गरेको छ । श्रमको आधारमा मान्छेमा भेद गर्नु गलत संस्कृति हो ।

१४. संस्कृति हाम्रो परिचय, पहिचान र अनुभूति हो; बोल्ने, विचार गर्ने र बाँच्ने तरिका हो । संविधानले लिङ्ग, वर्ग, रङ, भूगोल, जाति र धर्मका आधारमा हुने भेद हटाउने, सांस्कृतिक पहिचान र समानता स्थापित गर्ने कुरा सुनिश्चित गरेको छ ।

१५. निबन्धका आधारमा — (क) संस्कृतिका नाममा हुने भेद, छाउपडी र श्रमको अवमूल्यन हटाउने; (ख) संविधानको कार्यान्वयन गर्ने; (ग) महिला र पुरुष मिलेर साझा संस्कृति बनाउने; (घ) प्रश्न गर्ने, चेतना बढाउने र श्रमलाई सम्मान गर्ने; (ङ) नयाँ पुस्तालाई नयाँ बाटो बनाउन प्रेरित गर्ने ।

व्याख्या (५ अङ्क)

16. 'नेपालको लामो इतिहास र सभ्यताले निर्माण गरेका यी साझा संस्कृति मेरै संस्कृति थिए, मेरै देशका सम्पत्ति थिए र मेरा ती सबै मित्रहरू एकै फूलबारीका साझा फूलहरू थिए ।' — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]
17. 'संस्कृतिका नाममा लिङ्ग, वर्ग, रङ्, भूगोल, जाति, धर्मका आधारमा हुने भेद विकृति हुन् ।' — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]

व्याख्या कसरी लेख्ने — नमुना (उत्तर १६)

चरण १ — सन्दर्भ । प्रस्तुत अंश सुधा त्रिपाठीद्वारा लिखित 'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' आत्मपरक निबन्धबाट लिइएको हो । काठमाडौँको कन्या विद्यालयमा विभिन्न जातिका साथी भेटेर नेपालको विविधता बुझेपछि लेखिकाले व्यक्त गरेको अनुभूति यहाँ छ ।

चरण २ — अर्थ विस्तार । लेखिकाले नेपाललाई पहिले आफ्नो गाउँको दसैँ-संस्कृतिमै सीमित ठानेकी थिइन् । तर विद्यालयमा तामाङ, गुरुङ, मगर, नेवार, यादव आदि साथी भेट्दा उनले बुझिन् — नेपालमा पहिरन, भाषा, चाडपर्व र खानपान फरक छन्, तर सबै यही देशको साझा सम्पत्ति हुन् । यहाँ 'फूलबारी' नेपाल हो र 'साझा फूलहरू' विभिन्न जाति-समुदाय हुन् । फूलका रङ फरक भए पनि बगैँचा एउटै हुन्छ, त्यसैगरी संस्कृति फरक भए पनि देश एउटै हुन्छ । लेखिका आफूलाई पनि त्यही फूलबारीकी बिरुवा ठान्छिन् — अर्थात् कोही बाहिरी वा माथिको होइन, सबै समान हुन् ।

चरण ३ — निचोड । यस अंशले नेपालको बहुसांस्कृतिक विविधता भेदको कारण होइन, सुन्दरताको आधार हो र सबै जातिका संस्कृति साझा राष्ट्रिय सम्पत्ति हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ ।

उत्तर (व्याख्या १७ को रूपरेखा)

सन्दर्भ: उही निबन्धको निष्कर्षतिरको अंश; संस्कृति र विकृतिको भेद देखाउने क्रममा लेखिकाले भनेको कुरा । अर्थ विस्तार: संस्कृतिले मानिसलाई जोड्छ, पहिचान दिन्छ र सुन्दर जीवन दिन्छ । तर लिङ्ग (महिला–पुरुष), वर्ग (धनी–गरिब), रङ (गोरो–कालो), भूगोल (पहाड–तराई), जाति र धर्मका आधारमा कसैलाई माथि वा तल पार्ने चलन संस्कृतिको नाम लिएर गरिए पनि त्यो वास्तवमा विकृति हो — छाउपडी, जातीय छुवाछुत, रङभेद यसका उदाहरण हुन् । संविधानले पनि यस्ता भेदलाई निषेध गरेको छ । निचोड: जोड्ने र न्याय दिने चलन संस्कृति हो, भेद गर्ने र दबाउने चलन विकृति हो; विकृति हट्नुपर्छ ।

समीक्षात्मक प्रश्न (८ अङ्क)

18. नेपालमा विद्यमान संस्कृतिका सबल र दुर्बल पक्षको चर्चा गर्नुहोस् । [8]
19. 'सांस्कृतिक रूपमा न्यायपूर्ण समाजले मात्र समतामूलक समाजको निर्माण गर्न सक्छ ।' — विवेचना गर्नुहोस् । [8]
20. 'यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्' — 'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' लाई आत्मपरक निबन्धका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस् । [8]

उत्तर

१८. नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो । संस्कृतिका सबल पक्ष यी हुन्: (क) विविधता — नेवार, थकाली, किराँत, शेर्पा, मधेसी, मगर, थारू आदि संस्कृतिको भण्डार; (ख) चाडपर्वको समृद्धि — दसैँ, तिहार, बुद्ध पूर्णिमा, ल्होसार, माघी, छठ, उँधौली–उँभौली आदि; (ग) श्रम र लोकसंस्कृति — लोककथा, गीत र नृत्यमा जीवन्तता; (घ) सहिष्णुता र सहअस्तित्व — विभिन्न धर्म र समुदायको सद्भाव; (ङ) प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, जस्तो दसैँ र ऋतुको जोड ।

दुर्बल पक्ष पनि छन्: (क) जात, लिङ्ग, वर्ग र रङको भेद — दलित–बाहुन, धनी–गरिबको विभाजन; (ख) महिलामाथिको उत्पीडन — छाउपडी, श्रमको मूल्य नहुनु; (ग) श्रमलाई तल्लो दर्जा दिने चलन; (घ) एकल संस्कृतिको वर्चस्वले साना संस्कृतिलाई ओझेलमा पार्ने प्रवृत्ति; (ङ) संविधानले दिएका अधिकारको कार्यान्वयन नहुनु; (च) आधुनिकताका नाममा पुराना लोकगीत, भाषा र चाड लोप हुँदै जानु ।

निष्कर्षमा, नेपालको संस्कृति विविधताले धनी छ, तर भेद र विकृतिले त्यसलाई कमजोर बनाएको छ । सबल पक्षलाई जोगाउँदै दुर्बल पक्षलाई हटाउन सके नेपाल साझा र न्यायपूर्ण संस्कृतिको नमुना बन्न सक्छ ।

१९. 'सांस्कृतिक रूपमा न्यायपूर्ण समाज' भनेको जुन समाजमा भाषा, धर्म, जात, लिङ्ग र पहिरनका आधारमा कसैलाई कम वा बढी ठानिँदैन र सबैको संस्कृतिले समान सम्मान पाउँछ । निबन्धकारको धारणा यही हो — यदि संस्कृतिले नै भेद सिकायो भने आर्थिक र राजनीतिक समानता पनि टिक्दैन ।

निबन्धले दुई तर्क दिन्छ । पहिलो, भेद मानिसले नै जन्माएको हो; श्रम विभाजनका आधारमा जात बन्यो र विभेदको परम्परा सुरु भयो । यो परम्परा नबदलेसम्म आर्थिक समानता मात्र ल्याएर समतामूलक समाज बन्दैन । दोस्रो, महिला र श्रमिकको संस्कृतिले मान्यता नपाएसम्म तिनको श्रम र योगदान अदृश्य रहन्छ — छाउपडी र श्रमको मूल्य नहुनु यसका उदाहरण हुन् । त्यसैले संविधानले सांस्कृतिक पहिचान स्थापित गरे पनि कार्यान्वयन बिना न्याय पुग्दैन ।

तर यो कथनको सीमा पनि छ — सांस्कृतिक न्याय एक्लै पर्याप्त होइन; समतामूलक समाजका लागि आर्थिक, राजनीतिक र शैक्षिक न्याय पनि चाहिन्छ । फेरि पनि संस्कृति मानिसको सोच र व्यवहार बनाउने आधार भएकाले त्यसमा न्याय नभई समताको जग बलियो हुँदैन ।

निष्कर्षमा, सांस्कृतिक न्याय समतामूलक समाजको आवश्यक सर्त हो — पर्याप्त सर्त भने अन्य न्यायसँग मिलेर मात्र बन्छ ।

२०. निबन्ध गद्यमा लेखिने, कथानक र पात्रविहीन, एउटै विषयमा केन्द्रित र क्रमबद्ध विचार दिने विधा हो । 'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' आत्मपरक निबन्ध हो, किनभने लेखकको निजी अनुभव र 'म' को स्वर प्रधान छ । यसको मुख्य विशेषता यी हुन् — (क) प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दु: 'पुर्बी नेपालको पहाडमा जन्मेकी म', 'म बारम्बार सम्झन्छु'; (ख) निजी अनुभव: दसैँको बाल्यस्मृति, कन्या विद्यालय, निजी अध्ययन, यात्रा; (ग) भावना र विचारको मिश्रण: 'भावुकता मेरो दिमागमा सधैँ किन खेल्छ ?'; (घ) एउटै विषय: सुरुदेखि अन्त्यसम्म संस्कृति; (ङ) कथानक र पात्रविहीनता; (च) क्रमबद्ध विचार: स्मृति → विद्यालय → चेतना → महिला → संस्कृति र विकृति → सपना; (छ) लेखकीय व्यक्तित्व: नारीवादी र प्रगतिवादी दृष्टि; (ज) आह्वानसहितको निष्कर्ष: नयाँ पुस्ताले नयाँ बाटो बनाओस् । यी विशेषताले यसलाई आत्मपरक निबन्ध बनाएका छन् ।

वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

21. 'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' कुन विधाको रचना हो ? (क) कथा (ख) आत्मपरक निबन्ध (ग) जीवनी (घ) लघु नाटक [1]
22. लेखिकाले नेपाललाई केको साङ्लोसँग तुलना गरिन् ? (क) प्रेमको (ख) युद्धको (ग) विविधता र विभिन्नताको (घ) व्यापारको [1]
23. निबन्धमा 'संस्कृति मधुरस हो, सभ्यता …' मा खाली स्थानमा के आउँछ ? (क) फूल (ख) घार (ग) बगैँचा (घ) नदी [1]
24. निबन्धअनुसार भेदमूलक चलनलाई के भनिएको छ ? (क) संस्कृति (ख) विकृति (ग) परम्परा (घ) आस्था [1]

उत्तर

२१. (ख) ।

२२. (ग) ।

२३. (ख) ।

२४. (ख) ।