Unit 10 · पाठ · 8 teaching hours · 33 min read

कृषिशालामा एक दिन

What the syllabus asks for 10

रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
पाठको पृष्ठभूमि
विषयवस्तु — सार
खण्डगत व्याख्या
पात्र परिचय
मूल भाव
विधागत विशेषता — संवादात्मक रचना
भाषाशैली र अलङ्कार
समीक्षात्मक टिप्पणी
शब्दार्थ

‘कृषिशालामा एक दिन’ कक्षा ११ को अनिवार्य नेपाली पाठ्यपुस्तकको दसौँ पाठ हो । यो संवादात्मक रचना विधामा लेखिएको पाठ हो । परियोजना कार्यका लागि कृषिशाला पुगेका विद्यार्थीहरू, उनीहरूकी शिक्षिका डोल्मा गुरुमा र प्राकृतिक खेती गर्ने किसान बद्री विश्वकर्माबिचको कुराकानीमार्फत यस पाठले प्राकृतिक कृषि, जैविक मल र औषधी, पञ्चस्तरीय बागवानी, आच्छादन तथा रासायनिक विषादीको दुष्परिणामसम्बन्धी जानकारी दिन्छ । पाठ्यपुस्तकमा यस रचनाको कुनै लेखकको नाम दिइएको छैन । यो पाठ कृषि, वन र वातावरण विषयक्षेत्रअन्तर्गत पर्छ र यसका लागि ८ घण्टा शिक्षण समय निर्धारण गरिएको छ । परीक्षाका दृष्टिले यस पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक उत्तरका ८ अङ्क गरी कुल १६ अङ्क सम्मको प्रश्न सोधिन सक्छ ।

परीक्षाले खोज्ने तीन कुरा

विधागत विशेषता — “यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्” भन्ने प्रश्न सिधै सोधिन्छ । संवादात्मक रचनाका लक्षण पाठकै उदाहरणसहित देखाउन आउनुपर्छ ।
विषयवस्तुगत सूचना — जैविक मल (लेदो) बनाउने विधि, जैविक औषधी बनाउने विधि, आच्छादनका फाइदा, पञ्चस्तरीय ढाँचा र फसलको सहअस्तित्व — यी पाँच सूचना संवादले सिधै दिन्छन्, त्यसैले सिधै सोधिन्छन् ।
समीक्षात्मक तर्क — दिगो कृषि पद्धति तथा “वातावरण प्रदूषणको मूल कारण मान्छे नै हो” भन्ने कथनमाथि ८ अङ्कको तर्कपूर्ण उत्तर ।

10.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि

यस पाठको सबैभन्दा पहिलो कुरा नै विद्यार्थीले सम्झनुपर्छ — पाठ्यपुस्तकले ‘कृषिशालामा एक दिन’ को कुनै लेखकको नाम दिएको छैन । पाठको शीर्षकमुनि कतै पनि बाइलाइन (लेखकको नाम) छापिएको छैन, न त पाठको अन्त्यमा कुनै स्रोतग्रन्थ वा पत्रिकाको नाम उल्लेख गरिएको छ । त्यसैले यस पाठको लेखक परिचय लेख्न सकिँदैन र लेख्नुहुँदैन पनि ।

लेखक नबनाउनुहोस्

इन्टरनेटका कतिपय ‘नोट्स’ साइटहरूले यस पाठको लेखक भनेर मनगढन्ते नाम राखेका छन् । परीक्षामा त्यस्तो नाम लेख्नु तथ्यगत त्रुटि हो । कुनै प्रश्नले लेखक सोधेमा “पाठ्यपुस्तकमा लेखकको नाम उल्लेख गरिएको छैन” भनेर स्पष्ट लेख्नु नै सही उत्तर हो ।

लेखकको नाम नहुनुको आफ्नै अर्थ छ । यो रचना कुनै साहित्यकारको निजी सिर्जनाका रूपमा होइन, पाठ्यक्रमको उद्देश्य पूरा गर्न विशेष रूपमा तयार पारिएको शैक्षिक रचना का रूपमा पुस्तकमा राखिएको हो । कक्षा ११ को पाठ्यक्रमले विद्यार्थीलाई ‘संवादात्मक रचना’ विधा चिनाउनुपर्ने र ‘कृषि, वन र वातावरण’ विषयक्षेत्रको ज्ञान दिनुपर्ने दुवै लक्ष्य एकैसाथ पूरा गर्न यो पाठ रचिएको देखिन्छ । यस्ता पाठ्यपुस्तकीय रचनालाई सामान्यतः पाठ्यपुस्तक तयार पार्ने समूहले सामूहिक रूपमा लेख्ने हुनाले व्यक्तिगत बाइलाइन राखिँदैन ।

यसको एउटा व्यावहारिक असर पनि छ — यस पाठको समीक्षा गर्दा लेखकको जीवनी, उनका अन्य कृति वा उनको साहित्यिक प्रवृत्तिको सहारा लिन पाइँदैन । समीक्षा पूरै पाठभित्रको सामग्री, संवादको बनोट, भाषा र सन्देशमा आधारित हुनुपर्छ । यही कारण यस पाठको समीक्षात्मक प्रश्न प्रायः “पाठले दिएको सन्देश”, “संवादको प्रभावकारिता” र “दिगो कृषि” जस्ता विषयवस्तुकेन्द्रित हुन्छन्, लेखककेन्द्रित हुँदैनन् ।

10.2 पाठको पृष्ठभूमि

नेपालको करिब दुई तिहाइ जनसङ्ख्या कृषि क्षेत्रमा आश्रित छ । तर पनि खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुने क्रम बढिरहेको छ, खाद्य पदार्थ विदेशबाट किन्नुपर्ने बाध्यता छ र कृषि उपजमा समेत वैदेशिक व्यापार घाटा छ । अर्कातिर रासायनिक मल र विषादीको जथाभावी प्रयोगले माटो, पानी र हावा विषाक्त बन्दै गएका छन् । पढेलेखेका मानिसहरू कृषिबाट टाढिँदै गएका छन् र कृषिकर्मलाई ‘दुःखी पेसा’ भन्ने मनोविज्ञान समाजमा जमेको छ । यही समस्याको धरातलमा उभिएर यो पाठ लेखिएको हो ।

पाठले यी समस्यालाई भाषण वा निबन्धका रूपमा प्रस्तुत नगरी एउटा शैक्षिक भ्रमणको जीवन्त दृश्य का रूपमा प्रस्तुत गर्छ । परियोजना कार्यका लागि गएका विद्यार्थीहरू कृषिशालाभित्र छिर्छन्, त्यहाँ उनीहरूको भेट अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेर दश वर्ष सरकारी सेवा गरेपछि जागिर छोडी कृषिकर्ममा लागेका बद्री विश्वकर्मासँग हुन्छ । छसात वर्षदेखि प्राकृतिक खेती गरिरहेका बद्रीको कृषिशाला नै यस पाठको एक मात्र परिवेश हो र एक दिनको भ्रमण नै यसको समयसीमा हो । शीर्षक ‘कृषिशालामा एक दिन’ ले यही स्थान + समय को संयोजनलाई जनाउँछ ।

10.3 विषयवस्तु — सार

परियोजना कार्यका लागि गएका विद्यार्थीहरू शिक्षिका डोल्मा गुरुमासँगै कृषिशालाभित्र छिर्छन् । बद्री विश्वकर्माले नासपाती टिपेर ल्याउन खोज्छन् तर डोल्मा गुरुमा पहिले कृषिशाला घुम्ने प्रस्ताव गर्छिन् । गुरुमाले विद्यार्थीलाई बद्रीको परिचय दिन्छिन् — उनले अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तरसम्म अध्ययन गरेका छन्, दश वर्षजति सरकारी सेवा गरेका छन् र अहिले जागिर छोडेर कृषिमा लागेका छन् । छसात वर्षदेखि उनी कृषिकर्ममा छन् ।

म्हेन्दोले जागिर छोडेर कृषितिर लाग्नुको कारण सोध्छिन् । बद्री भन्छन् — व्यक्तिलाई कृषक बन्ने कि नबन्ने भन्ने छुट होला तर मानव जातिलाई कृषि गर्ने कि नगर्ने भन्ने छुट छैन । नखाईकन बाँच्ने मानिस जन्माउन सकिने दिन नआएसम्म कसै न कसैले किसान हुनै पर्छ । डोल्मा गुरुमा थप्छिन् — खाद्य पदार्थ नै बचाउने औषधी हो, अमृत हो; त्यसैले कृषि संसारलाई बचाउने कर्म हो । बद्री बाँझो जमिन, खाद्यान्न आयात र वैदेशिक व्यापार घाटाको प्रसङ्ग उठाउँदै भन्छन् — बाँझो जमिनमा अन्न, फलफूल, तरकारी फलाउनु सामान्य जागिर खानुभन्दा महत्त्वको काम हो; यसबाट समृद्धि, स्वरोजगार र पर्यावरण संरक्षणमा योगदान पुग्छ ।

रामभरोसले कृषिको दुःखबारे सोध्दा बद्री आनन्दलाई सापेक्षित बताउँछन् — आफूले रोपेको बिरुवा हुर्किँदा आफ्नै सन्तान हुर्केजस्तो लाग्ने र फुल्दै गरेका फूल तथा फल्दै गरेका फलले जीवन सार्थक बनेको अनुभूति हुने कुरा बताउँछन् । आर्थिक पक्षमा उनी भन्छन् — मल, बिउ, औषधी बजारबाट नकिन्ने हुनाले लागत कम, मूल्य धेरै र स्वास्थ्यमैत्री हुनाले बजारको समस्या छैन ।

भगतसिंहको प्रश्नपछि बद्रीले जैविक मल बनाउने विधि देखाउँछन् — २०० लिटर पानी, दश लिटर गहुँत, दश किलो गोबर, एक किलो गुँड, एक किलो दालको पिठो र वरपिपलको फेदको एक मुठी माटो मिसाएर दुई दिन ढाकेर राख्ने, साँझबिहान लौराले चलाउने; तयार लेदो महिनामा एक पटक बोटबिरुवाका फेदमा छर्ने । जैविक औषधी का लागि गाईवस्तुले नखाने दशबाह्र थरी रुखका पातको रस गहुँतसँग मिसाएर छर्ने र त्यसमा खुर्सानी, निम, लसुन, बेसार, बोझो मिसाए झन् प्रभावकारी हुने बताउँछन् ।

हर्कध्वजले खेतबारी जङ्गलजस्तो देखिएको टिप्पणी गर्दा बद्री पञ्चस्तरीय ढाँचा को बागवानी, बिचबिचमा जलप्रबन्धनका नाली र फसलको सहअस्तित्व बुझाउँछन् — एउटा फसलले अर्कोलाई सहयोग गर्छ, एउटाले फ्याँकेको तत्त्व अर्कोले मल बनाउँछ, एउटा बिरुवाको बासनाले अर्कोमा रोग लाग्दैन र बर्सैभरि केही न केहीको उत्पादन भइरहन्छ । अन्न र तरकारीका लागि उनले वरिपरि ठुला रुख भएको ठाउँ छानेका छन्, जसले हावाको गति र रोगको आक्रमण रोक्छ । रामभरोसको प्रश्नमा उनी आच्छादन को अर्थ खोल्छन् — बेर्नाका फेदमा सुकेका पातपतिङ्गर हाल्दा झारपात उम्रँदैन, जमिनको चिसोपन सुक्दैन र कुहिएपछि मल पनि हुन्छ ।

अन्त्यमा भगतसिंहले रासायनिक मल र विषादी प्रयोग नै गर्नुहुँदैन कि भनी सोध्दा बद्री सन्तुलित उत्तर दिन्छन् — “मैले प्रयोग गर्नुहुँदैन भनेको छैन, प्रयोग गरेको छैन ।” प्रयोग गर्ने भए कृषिविद्को सल्लाहमा, माटो–हावा–पानी नबिग्रने गरी, मानव स्वास्थ्य र जमिनको उर्वरता विचार गरेर मात्र गर्नुपर्छ । जथाभावी प्रयोगले खाद्यपदार्थसँगै विष खाइएको, पानीका स्रोत र हावा विषाक्त बनेको, माटो बर्बाद भई जलचर र स्थलचर जीवको हत्या भएको र त्यसैको सजायस्वरूप प्रकृतिले अनेक रोग दिइरहेको उनी बताउँछन् । डोल्मा गुरुमा त्यस्तो उत्पादनलाई “खानेकुरा जस्तै देखिने विषालु वस्तु” भन्छिन् । बद्री परम्परागत ज्ञान र पुर्खाले सुम्पेका बिउबिजनको संरक्षण एवम् प्रवर्धन गर्नुपर्ने, कृषिकर्मलाई सम्मानित कर्म बनाउनुपर्ने तथा पढेलेखेको मान्छे किसान बन्दा अर्कै नजरले हेर्ने मनोविज्ञान बदल्नुपर्ने कुरा जोड दिएर भन्छन् । डोल्मा गुरुमा “तपाईँको यो कृषिशाला कृषिशाला मात्रै होइन, ज्ञानशाला पनि रहेछ” भनी धन्यवाद दिन्छिन् । बद्री फलफूल खाएर मात्र फर्कन आग्रह गर्छन् र सबै विद्यार्थी गुरुमाको अनुहारतिर हेरेर हाँस्छन् — यहीँ संवाद टुङ्गिन्छ ।

10.4 खण्डगत व्याख्या

यो संवाद कुनै औपचारिक अङ्क वा दृश्यमा विभाजित छैन । तर विषयवस्तुका आधारमा यसलाई पाँच खण्डमा बाँडेर पढ्दा पाठ सजिलै टाँसिन्छ । पहिलो खण्ड भेट र परिचय को हो — कोष्ठकभित्रको परिस्थिति सङ्केतबाट सुरु भई अभिवादन, नासपातीको प्रस्ताव र गुरुमाद्वारा बद्रीको परिचयसम्म पुग्छ । दोस्रो खण्ड कृषिको दार्शनिक औचित्य को हो, जहाँ “मानव जातिलाई कृषि गर्ने कि नगर्ने भनी छान्ने छुट छैन” भन्ने केन्द्रीय वाक्य आउँछ । तेस्रो खण्ड प्राविधिक खण्ड हो — जैविक मल, जैविक औषधी, पञ्चस्तरीय बागवानी र आच्छादनको विधि यहीँ खुल्छ; परीक्षामा सबैभन्दा धेरै सोधिने सूचना यहीँ छन् । चौथो खण्ड रासायनिक विषादीको समीक्षा हो, जहाँ पाठले सबैभन्दा तीव्र नैतिक प्रश्न उठाउँछ — “यसरी विषादी प्रयोग गर्नु अपराध कर्म होइन ?” पाँचौँ खण्ड निष्कर्ष र बिदाइ को हो, जहाँ परम्परागत ज्ञानको संरक्षण र कृषिप्रतिको सामाजिक मनोविज्ञानको कुरा उठेपछि ‘ज्ञानशाला’ भन्ने सम्मानबोधक पदावली आउँछ ।

खण्ड	अनुच्छेद/दृश्य	विषय	सोधिने प्रश्न
१. भेट र परिचय	कोष्ठकको सङ्केतदेखि “जाऔँ, जाऔँ” हुँदै गुरुमाको परिचयसम्म	कृषिशालामा प्रवेश, अभिवादन, बद्रीको शैक्षिक तथा पेसागत पृष्ठभूमि	संवाद कहाँ भएको हो ? बद्रीले के पढेका छन् ? कति वर्षदेखि कृषि गर्दै छन् ?
२. कृषिको औचित्य	म्हेन्दोको प्रश्नदेखि बद्रीको “आधारभूत काम पो हो त” सम्म	जागिर छोड्नुको कारण, कृषि र मानव अस्तित्वको सम्बन्ध, खाद्यान्न नै अमृत	कृषिकर्म किन मानवजातिको अस्तित्वसँग गाँसिएको छ ?
३. प्राविधिक खण्ड	मल बनाउने विधिदेखि आच्छादनको व्याख्यासम्म	जैविक मल (लेदो), जैविक औषधी, पञ्चस्तरीय ढाँचा, सहअस्तित्व, आच्छादन, जलप्रबन्धन	जैविक मल र औषधी कसरी बनाउने ? आच्छादनका फाइदा के के ?
४. विषादीको समीक्षा	भगतसिंहको “अनौठो लाग्यो” देखि गुरुमाको “विषालु वस्तु” सम्म	विषादीको सन्तुलित दृष्टिकोण, माटो–पानी–हावाको प्रदूषण, प्रकृतिको सजाय	के कर्मलाई अपराध भनिएको छ ? प्रकृतिले कसरी सजाय दिइरहेको छ ?
५. निष्कर्ष र बिदाइ	परम्परागत ज्ञानको प्रसङ्गदेखि अन्त्यको हाँसोसम्म	बिउबिजनको संरक्षण, कृषिप्रतिको सामाजिक मनोविज्ञान, ‘ज्ञानशाला’	मौलिक बिउबिजन कसरी जोगाउने ? कृषिकर्मलाई सम्मानित बनाउन के गर्ने ?

**चित्र १.** संवादात्मक रचनाको संरचना — नाटकसँगको तुलनामा

10.5 पात्र परिचय

संवादात्मक रचना भएकाले यस पाठमा पात्र नै सूचनाका वाहक हुन् । पाठमा नामसहित बोल्ने पात्र छ जना छन् — डोल्मा गुरुमा, बद्री विश्वकर्मा, म्हेन्दो, रामभरोस, भगतसिंह र हर्कध्वज । यसबाहेक ‘विद्यार्थीहरू’ भन्ने सामूहिक पात्र ले एक पटक बोल्छ । यहाँ हरेक पात्रको आफ्नै भूमिका छ र हरेकले संवादमा फरक प्रकारको जिज्ञासा वा जानकारी ल्याउँछ ।

नाम	भूमिका	चारित्रिक विशेषता र संवादमा ल्याउने सामग्री
बद्री विश्वकर्मा	कृषिशालाका सञ्चालक, मुख्य सूचनादाता	अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर, दश वर्ष सरकारी सेवापछि जागिर छोडेर छसात वर्षदेखि प्राकृतिक खेतीमा लागेका महत्त्वाकाङ्क्षी, अध्ययनशील र सन्तुलित व्यक्ति । जैविक मल, औषधी, पञ्चस्तरीय ढाँचा, सहअस्तित्व, आच्छादन र विषादीसम्बन्धी सबै प्राविधिक सूचना उनैले दिन्छन् । उनी विषादी प्रयोगलाई एकैचोटि नकार्दैनन्, शर्तसहित मात्र स्वीकार्छन् — यही उनको वैचारिक सन्तुलन हो ।
डोल्मा गुरुमा	शिक्षिका, संवादकी सञ्चालक	विद्यार्थी र बद्रीबिच पुल बन्ने भूमिका । उनले नै बद्रीको परिचय गराउँछिन्, प्रश्न सोध्ने क्रम मिलाउँछिन्, बिचबिचमा विषय जोड्छिन् र अन्त्यमा निचोड दिन्छिन् । “खाद्य पदार्थ नै हामीलाई बचाउने औषधी हो, अमृत हो”, “खानेकुरा जस्तै देखिने विषालु वस्तु हो” र “यो कृषिशाला कृषिशाला मात्रै होइन, ज्ञानशाला पनि रहेछ” — यी तीन महत्त्वपूर्ण भनाइ उनकै हुन् ।
म्हेन्दो	सबैभन्दा सक्रिय प्रश्नकर्ता विद्यार्थी	सबैभन्दा धेरै पटक प्रश्न सोध्ने पात्र । जागिर छोड्नुको कारण, कृषिलाई महत्त्व दिनुको कारण, जीविकाको व्यावहारिकता, रासायनिक मलको प्रयोग र जङ्गलको नियम खेतीमा लागु हुन्छ कि भन्ने — पाँच वटा प्रश्न उनकै हुन् । जिज्ञासु र तार्किक स्वभाव ।
रामभरोस	व्यावहारिक जिज्ञासा राख्ने विद्यार्थी	“कृषि पेसालाई दुःखी पेसा भन्छन्” भन्दै समाजको आम धारणा संवादमा ल्याउँछन् । मल कसरी बनाउने र बेर्नाका फेदमा पातपतिङ्गर किन हालिएको भनी सोधेर आच्छादनको प्रसङ्ग खोल्ने पनि उनै हुन् ।
भगतसिंह	प्रतिप्रश्न गर्ने आलोचनात्मक विद्यार्थी	मल र औषधी नहाली उत्पादन हुन्छ कि भनी शङ्का गर्ने, फलफूल बेचेर अन्न किन्ने हो कि भनी खोतल्ने र “तपाईँको कुरा अलि अनौठो लाग्यो” भनी सीधै असहमति जनाउने पात्र । उनकै प्रश्नले संवादलाई विषादीसम्बन्धी सबैभन्दा गम्भीर खण्डमा पुर्‍याउँछ ।
हर्कध्वज	निरीक्षणबाट प्रश्न उठाउने विद्यार्थी	आँखाले देखेको कुराबाट प्रश्न बनाउँछन् — “खेतबारीलाई पुरै जङ्गल जस्तो पो बनाउनुभएको छ त ?” र “यसैको छायाले बालीनाली बिगार्दैन ?” । यी दुई प्रश्नले नै पञ्चस्तरीय ढाँचा र घामको आवश्यकतासम्बन्धी व्याख्या खोल्छन् ।
विद्यार्थीहरू	सामूहिक पात्र	“जाऔँ, जाऔँ” भन्ने सबैभन्दा छोटो संवाद यिनकै हो । समूहको उत्साह देखाउने र दृश्यलाई अगाडि बढाउने काम गर्छ ।

पात्रसङ्ख्या गन्दा ध्यान दिनुहोस्

“संवादमा कति जना पात्र सहभागी छन् ?” भन्ने प्रश्नमा नामसहित बोल्ने छ जना पात्र (बद्री, डोल्मा गुरुमा, म्हेन्दो, रामभरोस, भगतसिंह, हर्कध्वज) गन्नुपर्छ । ‘विद्यार्थीहरू’ भन्ने सामूहिक सम्बोधनलाई अलग्गै एक जना पात्र मानेर गन्ने हो भने सङ्ख्या सात पुग्छ — उत्तरमा यो कुरा स्पष्ट पारेर लेखे पूरा अङ्क पाइन्छ । साथै डोल्मा गुरुमा नै सही हिज्जे हो; ‘डोल्मा गुर्मा’ लेख्नु गलत हो ।

10.6 मूल भाव

यस पाठको मूल भाव हो — कृषिकर्म मानव जातिको अस्तित्वसँग जोडिएको आधारभूत कर्म हो र त्यो कर्म प्रकृतिसँग मिलेर, प्रकृतिकै नियम पछ्याएर गरिनुपर्छ । पाठले भन्छ, व्यक्तिलाई किसान बन्ने कि नबन्ने भन्ने छुट छ तर मानव जातिलाई कृषि गर्ने कि नगर्ने भन्ने छुट छैन । त्यसैले कृषि व्यक्तिगत रुचि–अरुचिको विषय मात्र होइन, सामूहिक अस्तित्वको प्रश्न हो ।

यसका तीन सहायक भाव छन् । पहिलो, प्राकृतिक खेती व्यावहारिक रूपमै सम्भव र लाभदायक छ — लागत कम, मूल्य धेरै र बजारको समस्या छैन । दोस्रो, रासायनिक मल र विषादीको जथाभावी प्रयोग नैतिक रूपले अपराधसरह हो, किनभने त्यसले माटो, पानी, हावा र असङ्ख्य जलचर–स्थलचर जीवलाई नष्ट गर्छ । तेस्रो, कृषिप्रतिको सामाजिक मनोविज्ञान बदल्नुपर्छ — पढेलेखेको मान्छे किसान बन्दा अर्कै नजरले हेर्ने प्रवृत्ति नहटेसम्म देश समृद्ध बन्न सक्दैन । कृषिशालालाई ‘ज्ञानशाला’ भन्ने पदावलीमा पाठको सम्पूर्ण भाव समेटिएको छ — खेतबारी उत्पादनको ठाउँ मात्र होइन, सिक्ने ठाउँ पनि हो ।

10.7 विधागत विशेषता — संवादात्मक रचना

संवादात्मक रचना

दुई वा दुईभन्दा बढी पात्रबिचको कुराकानीको ढाँचामा लेखिएको, पात्रको नामपछि संवाद राखिने र प्रश्नोत्तरको शृङ्खलामार्फत कुनै विषयको जानकारी क्रमशः खोल्दै लैजाने गद्य रचनालाई संवादात्मक रचना भनिन्छ । यसको मूल उद्देश्य कथा भन्नु वा मञ्चन गर्नु होइन, ज्ञान र सूचना सहज एवम् जीवन्त रूपमा पुर्‍याउनु हो ।

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
दुई वा बढी पात्रबिचको कुराकानी	बद्री विश्वकर्मा, डोल्मा गुरुमा र चार जना विद्यार्थी (म्हेन्दो, रामभरोस, भगतसिंह, हर्कध्वज) गरी छ जना नामधारी पात्र तथा ‘विद्यार्थीहरू’ भन्ने सामूहिक पात्रबिच कुराकानी चल्छ ।
प्रश्नोत्तरमार्फत सूचनाको प्रस्तुति	विद्यार्थीले प्रश्न सोध्छन्, बद्री उत्तर दिन्छन् । “मल बनाउने त सजिलो तरिका छ…” भन्ने पूरै जैविक मलको विधि भगतसिंहको “मल र औषधी नहालीकन पनि राम्रो उत्पादन हुन्छ त ?” भन्ने प्रश्नबाट खुलेको हो ।
पात्रको नामसहितको संवाद ढाँचा	हरेक अनुच्छेद ‘बद्री ः’, ‘डोल्मा गुरुमा ः’, ‘म्हेन्दो ः’ जस्तै नाम र विसर्गचिह्नपछि सुरु हुन्छ । कुनै कथावाचक (आख्यानकार) छैन ।
बोलीचालीको सहज भाषा	“ल है, यताउता मिलेर बसौँ”, “भयो नि छसात वर्ष”, “हिसाबकिताब बराबर”, “सुनमा सुगन्ध भइहाल्यो” जस्ता घरेलु बोलीका पदावली र ‘नि’, ‘त’, ‘क्यारे’, ‘है’ जस्ता निपातको प्रशस्त प्रयोग ।
कोष्ठकभित्रको परिस्थिति सङ्केत	सुरुमा “(परियोजना कार्यका लागि गएका विद्यार्थीहरू कृषिशालाभित्र छिर्छन् …)”, बिचमा “(सबै जना त्यतैतिर लाग्छन् ।)” र अन्त्यमा “(सबै विद्यार्थीहरू गुरुमाको अनुहारतिर हेरेर हाँस्छन् ।)” — तीन ठाउँमा मात्र, संवादलाई अवरोध नगर्ने गरी ।
ज्ञानमूलक/सूचनामूलक उद्देश्य	पाठले पाठकलाई जैविक मलको परिमाणसहितको नुस्खा, जैविक औषधीको बनोट, पञ्चस्तरीय ढाँचा र आच्छादनका फाइदा जस्ता सिकाउन मिल्ने सूचना दिन्छ । संवादको लक्ष्य मनोरञ्जन होइन, शिक्षा हो ।
क्रमिक विकास	सरल कुरा (अभिवादन, परिचय) बाट सुरु भई कृषिको दर्शन, प्रविधि, वातावरणीय समीक्षा हुँदै सामाजिक मनोविज्ञानको गम्भीर प्रश्नसम्म पुग्छ — सूचना सजिलोबाट कठिनतिर सिँढी चढेझैँ बढ्छ ।
पात्रगत विविधता	हरेक विद्यार्थीको प्रश्न फरक कोणको छ — म्हेन्दो वैचारिक, रामभरोस व्यावहारिक, भगतसिंह शङ्कालु, हर्कध्वज निरीक्षणमूलक । यसले एउटै विषयलाई चारवटा कोणबाट खोल्न सम्भव बनाउँछ ।

यो नाटक होइन — सीमारेखा स्पष्ट पार्नुहोस्

यस पाठमा विद्यार्थीले गर्ने सबैभन्दा सामान्य गल्ती हो — पात्रको नाम र कोष्ठकको सङ्केत देखेर यसलाई नाटक भनिदिनु । त्यो गलत हो ।

नाटक मञ्चनका लागि लेखिन्छ । त्यसमा द्वन्द्व (पात्र वा शक्तिबिचको टक्कर), चरमोत्कर्ष (कथा उत्कर्षमा पुग्ने बिन्दु) र अभिनेयता (रङ्गमञ्चमा अभिनय गर्न मिल्ने गुण) अनिवार्य हुन्छन् । त्यहाँ कथावस्तु अगाडि बढ्छ, पात्रको चरित्रमा परिवर्तन आउँछ र दर्शकलाई प्रभाव पार्ने अन्त्य हुन्छ ।

संवादात्मक रचना जानकारी दिन लेखिन्छ । त्यसमा द्वन्द्व हुँदैन, चरमोत्कर्ष हुँदैन र मञ्चन अपेक्षित हुँदैन । ‘कृषिशालामा एक दिन’ मा कुनै पात्र कसैको विरोधी छैन; भगतसिंहको असहमतिसमेत जिज्ञासाकै रूप हो, टकराव होइन । यहाँ कथावस्तु अघि बढ्दैन, सूचना मात्र बढ्छ । अन्त्यमा कुनै नाटकीय समाधान होइन, हाँसो र फलफूलको निम्तो छ ।

यो भिन्नता याद राख्नुपर्ने विशेष कारण छ — यसै पुस्तकको पाठ ८ चाहिँ साँच्चिकै लघु नाटक हो । परीक्षामा दुवै पाठको विधा बदलेर लेखियो भने पूरा अङ्क गुम्छ ।

संवादात्मक रचनाका लक्षण सम्झने उपाय

“ना–प्र–बो–को–सू–क्र” — नामसहितको संवाद, प्रश्नोत्तर, बोलीचालीको भाषा, कोष्ठकको सङ्केत, सूचनामूलक उद्देश्य, क्रमिक विकास । यी छ अक्षर सम्झे विधागत विशेषताको उत्तर कहिल्यै अपुरो हुँदैन ।

**चित्र २.** बद्रीको कृषिशालाका इकाइ र तिनले सिकाउने प्रविधि

photograph — **चित्र ३.** नेपालमा धान रोपाइँ — कृषिकर्म मानव जातिको अस्तित्वसँग जोडिएको आधारभूत काम हो स्रोत: Adman Payne / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

10.8 भाषाशैली र अलङ्कार

शैली — संवादात्मक र वार्तालापमूलक शैली । पूरै पाठ प्रत्यक्ष कथनमा छ; कथावाचकको एक वाक्य पनि छैन । उत्तरहरूमा बिचबिचमा विवरणात्मक (मल बनाउने विधि) र तर्कपूर्ण (विषादीसम्बन्धी खण्ड) शैली मिसिन्छ ।
आदरार्थी र मिश्रित सम्बोधन — ‘हुनुहुन्छ’, ‘गर्नुभएको छ’, ‘हेर्नुहोस्’ जस्ता उच्च आदरार्थी रूप बद्री र गुरुमाबिच चल्छन् भने गुरुमाले विद्यार्थीलाई ‘हेर म्हेन्दो’ भनी मध्यम आदरमा सम्बोधन गर्छिन् — सम्बन्धअनुसार भाषाको तह बदलिनु यस पाठको सूक्ष्म विशेषता हो ।
शब्दस्रोतको मिश्रण — तत्सम: अस्तित्व, पोषण, विविधता, उर्वर, प्रवर्धन, जलचर, स्थलचर, विषाक्त, महत्त्वाकाङ्क्षी, सहअस्तित्व । तद्भव/आगन्तुक तथा जनजिब्रोका: गहुँत, गुँड, लेदो, बेर्ना, झ्यासझुस, पातपतिङ्गर, खुरुखुरु, लौरो । आगन्तुक: स्नातकोत्तर तहसम्मको प्रसङ्गमा प्रयुक्त प्रशासनिक पदावली, ‘मोडल’ जस्ता शब्द । यही मिश्रणले पाठलाई शास्त्रीय पनि र घरेलु पनि बनाएको छ ।
पारिभाषिक शब्दको प्रयोग — आच्छादन, पञ्चस्तरीय, जलप्रबन्धन, कृषिविद्, विषादी, जैविक विविधता जस्ता प्राविधिक शब्द संवादभित्रै परिभाषित गरिएका छन्, जुन शैक्षिक रचनाको विशेषता हो ।

अलङ्कार

अलङ्कार	पाठको उदाहरण	स्पष्टीकरण
उपमा	“आफूले रोपेको बिरुवा हुर्किँदा मलाई आफ्नै सन्तान हुर्कँदै गरेको जस्तो लाग्छ ।”	बिरुवाको हुर्काइलाई सन्तानको हुर्काइसँग ‘जस्तो’ शब्दले तुलना गरिएको ।
रूपक	“खाद्य पदार्थ नै हामीलाई बचाउने औषधी हो, अमृत हो ।”	खाद्य पदार्थमै औषधी र अमृतको अभेद आरोप गरिएको ।
लोकोक्ति/वक्रोक्ति	“त्यसमा खुर्सानी, निम, लसुन, बेसार, बोझो जस्ता जडीबुटी मिसाउने हो भने त सुनमा सुगन्ध भइहाल्यो ।”	‘सुनमा सुगन्ध’ भन्ने चल्तीको उक्तिले राम्रोमा झन् राम्रो थपिएको भाव दिन्छ ।
अतिशयोक्ति	“संसारको सबैभन्दा राम्रो काम गर्ने अवसर मलाई यहीँ मिलेको जस्तो लाग्छ ।”	कथनलाई बढाइचढाइ प्रस्तुत गरेर भावको तीव्रता देखाइएको ।
विरोधाभास	“किसानको घरमा बस्ने ठाउँ साँघुरो काम गर्ने ठाउँ फराकिलो हुन्छ क्यारे ।”	साँघुरो र फराकिलोको जोडीले किसानको जीवनयथार्थ सङ्केत गर्छ ।
प्रश्नालङ्कार	“प्राणीहरूको जीवन रक्षाको आदर्शलाई भुलेर यसरी विषादी प्रयोग गर्नु अपराध कर्म होइन ?”	उत्तर अपेक्षा नगरी सोधिएको प्रश्नले नै जोडदार कथनको काम गर्छ ।

10.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष — यस पाठको सबैभन्दा ठुलो सफलता हो जानकारीलाई उपदेश नबनाई जीवन्त बनाउनु । जैविक मलको नुस्खा निबन्धमा लेखिएको भए सुकेको सूचना हुन्थ्यो; यहाँ भगतसिंहको शङ्का र बद्रीको हातको भाँडोसँग जोडिएपछि त्यो अनुभवमा बदलिन्छ । दोस्रो, पाठले सन्तुलित वैचारिक धरातल राख्छ — बद्री रासायनिक मल र विषादीलाई एकोहोरो गाली गर्दैनन्, “मैले प्रयोग गर्नुहुँदैन भनेको छैन, प्रयोग गरेको छैन” भन्ने उनको वाक्यले पाठलाई प्रचारबाट जोगाएको छ । तेस्रो, पात्रको प्रश्नमा विविधता छ, त्यसैले विषय एकोहोरो हुँदैन । चौथो, भाषा प्रवाहमय छ र निपातको सहज प्रयोगले बोलीचालीको स्वाद दिन्छ ।

कमजोर पक्ष — पाठ एकपक्षीय संवाद मा गएको छ । बद्री लगभग सधैँ ठिक छन्, अरू सबै सिक्ने मात्र छन् । यस्तो ‘गुरु–शिष्य’ ढाँचाले वास्तविक विमर्शको ठाउँ साँघुरो बनाउँछ; भगतसिंहले उठाएको असहमति पनि तुरुन्तै समाधान भइहाल्छ । दोस्रो, प्राकृतिक खेतीका कठिनाइ लुकेका छन् — उत्पादन घट्ने जोखिम, सुरुका वर्षको आम्दानी, श्रमको मात्रा, ठुलो बजारसम्मको पहुँच जस्ता प्रश्न कुनै पात्रले सोध्दैन । “बजारको कुनै समस्या छैन” भन्ने दाबी अलि सजिलो देखिन्छ । तेस्रो, विद्यार्थी पात्रको वैयक्तिकता पातलो छ — नाम फरक भए पनि उनीहरूको स्वर लगभग उस्तै छ, चरित्रको विकास हुँदैन । चौथो, संवादको अन्त्य नाटकीय होइन तर थोरै हठात् पनि छ — बिदाइबाहेक कुनै समेट्ने निष्कर्ष विद्यार्थीको मुखबाट आउँदैन ।

समग्र मूल्याङ्कन — साहित्यिक उत्कृष्टताको कसीमा होइन, शैक्षिक प्रभावकारिताको कसीमा यो पाठ सफल छ । यसले कक्षा ११ का विद्यार्थीलाई एकैपटक संवादात्मक रचनाको ढाँचा, दिगो कृषिको व्यावहारिक ज्ञान र वातावरणीय नैतिकताको प्रश्न दिन्छ । एकपक्षीयता र आदर्शीकरण यसका सीमा हुन्, तर पाठ्यपुस्तकीय रचनाको उद्देश्य नै मार्गनिर्देश हो भन्ने हेर्दा यी सीमा क्षम्य छन् । कृषिशालालाई ‘ज्ञानशाला’ भन्ने पदावलीसम्म पुग्नु नै यस रचनाको वैचारिक उपलब्धि हो ।

10.10 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
कृषिशाला	कृषिकर्म सिकाइने तथा गरिने स्थल
ज्ञानशाला	ज्ञान प्राप्त हुने ठाउँ
गुरुमा	शिक्षिकालाई गरिने आदरसूचक सम्बोधन
महत्त्वाकाङ्क्षी	ठुलो आकाङ्क्षा वा महत्त्वाकाङ्क्षा राख्ने
मननीय	सोच्न लायक, विचार गर्न योग्य
सार्थक	अर्थपूर्ण
बालीनाली	खेतबारीमा लगाइने फसल
बाँझो	खेती नगरिएको, खाली रहेको (जमिन)
उर्वर	उत्पादन दिने क्षमता भएको, मलिलो
बन्जर	उत्पादन नदिने, बाँझो र नष्ट भएको जमिन
गहुँत	गाईको मूत्र
गुँड	सख्खर, चाकु जस्तो गुलियो पदार्थ
लेदो	झोल र माटोजस्तो मिसाइएको गाढा पदार्थ
बेर्ना	सार्नका लागि तयार पारिएको सानो बिरुवा
झ्यासझुस	झारपात, सुकेका पातपतिङ्गर
आच्छादन	बिउ छरेपछि वा बेर्ना सारेपछि माटालाई पातपतिङ्गरले छोप्ने काम
पञ्चस्तरीय	एउटै स्थानमा पाँच फरक उचाइ हुने वृक्ष लगाउने ढाँचा
जलप्रबन्धन	पानीको उचित व्यवस्थापन
सहअस्तित्व	सँगसँगै रहने र एकअर्कालाई सघाउने अवस्था
विषादी	कीरा तथा रोग मार्न प्रयोग गरिने विषालु औषधी
विषाक्त	विषयुक्त, विष मिसिएको
जलचर	पानीमा बसेर जीविका गर्ने प्राणी
स्थलचर	जमिनमा हिँड्ने वा बस्ने प्राणी
कृषिविद्	कृषि विषयको विशेषज्ञ
अभियन्ता	कुनै अभियान चलाउने व्यक्ति
प्रवर्धन	बढावा दिने, विकास गराउने काम
समृद्ध	धनधान्यले भरिपूर्ण, उन्नत
बोझो	औषधीय गुण भएको एक जडीबुटी
सापेक्षित	अर्को कुरासँग तुलना गर्दा निर्धारित हुने

व्याख्या कसरी लेख्ने — एक नमुना

संवादांश: “व्यक्तिलाई कृषक बन्ने कि नबन्ने भनी छान्ने छुट होला तर मानव जातिलाई कृषि गर्ने कि नगर्ने भनी छान्ने छुट छैन ।”

चरण १ — सन्दर्भ: यो भनाइ ‘कृषिशालामा एक दिन’ पाठबाट लिइएको हो । कृषिशालामा परियोजना कार्यका लागि पुगेका विद्यार्थी म्हेन्दोले “तपाईँले कृषिलाई नै महत्त्व दिनुको कारण चाहिँ के हो नि ?” भनी सोधेको प्रश्नको उत्तरमा किसान बद्री विश्वकर्माले भनेका हुन् ।

चरण २ — अर्थ विस्तार: यहाँ बद्रीले व्यक्तिको छनोट र प्रजातिको बाध्यताबिचको भिन्नता देखाएका छन् । कुनै एक व्यक्तिले किसान नबन्ने निर्णय गर्न सक्छ — ऊ शिक्षक, कर्मचारी वा व्यापारी बन्न सक्छ । तर सम्पूर्ण मानव जातिले एकैसाथ कृषि छोड्ने निर्णय गर्न सक्दैन, किनभने बाँच्न खानुपर्छ र खाद्य पदार्थ कृषिबाटै आउँछ । बद्री थप्छन् — जुन दिन वैज्ञानिकले नखाईकन बाँच्ने मानिस जन्माउन थाल्लान्, त्यसपछि मात्रै कृषि वैकल्पिक पेसा हुन सक्छ । त्यो नहुन्जेल एउटाले नगरे अर्काले, अर्काले नगरे तेस्रोले — कसै न कसैले किसान हुनै पर्छ ।

चरण ३ — निचोड: यसरी यस भनाइले कृषिकर्मलाई व्यक्तिगत रुचि–अरुचिको विषयबाट उठाएर मानव जातिको अस्तित्वसँग जोडिएको आधारभूत कर्म का रूपमा स्थापित गर्छ । यही विचार पूरै पाठको केन्द्रीय आधार हो ।

एकाइको सारांश

‘कृषिशालामा एक दिन’ कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको पाठ १०, विधा संवादात्मक रचना, विषयक्षेत्र कृषि, वन र वातावरण, शिक्षण समय ८ घण्टा ।
पाठ्यपुस्तकले लेखकको नाम दिएको छैन — कुनै लेखक नबनाउनुहोस् ।
परिवेश: बद्री विश्वकर्माको कृषिशाला; अवसर: विद्यार्थीहरूको परियोजना कार्य ।
पात्र: बद्री विश्वकर्मा, डोल्मा गुरुमा, म्हेन्दो, रामभरोस, भगतसिंह, हर्कध्वज (नामधारी छ जना) र सामूहिक पात्र विद्यार्थीहरू ।
बद्री विश्वकर्मा: अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर, दश वर्ष सरकारी सेवा, जागिर छोडेर छसात वर्षदेखि प्राकृतिक खेती ।
केन्द्रीय वाक्य: “व्यक्तिलाई कृषक बन्ने कि नबन्ने भनी छान्ने छुट होला तर मानव जातिलाई कृषि गर्ने कि नगर्ने भनी छान्ने छुट छैन ।”
जैविक मलको नुस्खा: २०० लिटर पानी + १० लिटर गहुँत + १० किलो गोबर + १ किलो गुँड + १ किलो दालको पिठो + वरपिपलको फेदको एक मुठी माटो; दुई दिन ढाकेर राख्ने, साँझबिहान लौराले चलाउने, महिनामा एक पटक बोटका फेदमा छर्ने ।
जैविक औषधी: गाईवस्तुले नखाने दशबाह्र थरी रुखका पातको रस + गहुँत; त्यसमा खुर्सानी, निम, लसुन, बेसार, बोझो मिसाए झन् प्रभावकारी ।
आच्छादन: बेर्नाका फेदमा सुकेका पातपतिङ्गर हाल्ने — झारपात उम्रँदैन, चिसोपन सुक्दैन, कुहिएपछि मल हुन्छ ।
पञ्चस्तरीय ढाँचा: एउटै ठाउँमा पाँच फरक उचाइका रुख; बिचबिचमा जलप्रबन्धनका नाली; फलफूल र औषधीका बोट यहीँ ।
सहअस्तित्व: एउटा फसलले अर्कोलाई सघाउँछ, एउटाले फ्याँकेको तत्त्व अर्कोले मल बनाउँछ, एउटाको बासनाले अर्कोमा रोग लाग्दैन, बर्सैभरि उत्पादन हुन्छ ।
अन्न र तरकारी: वरिपरि ठुला रुख भएको ठाउँ — हावाको गति र रोगको आक्रमण रोक्छ ।
अर्थतन्त्र: मल, बिउ, औषधी नकिन्ने हुँदा लागत कम, मूल्य धेरै, स्वास्थ्यमैत्री भएकाले बजारको समस्या छैन ।
विषादीमाथि बद्रीको सन्तुलित मत: “मैले प्रयोग गर्नुहुँदैन भनेको छैन, प्रयोग गरेको छैन ।” प्रयोग गर्ने भए कृषिविद्को सल्लाहमा, माटो–हावा–पानी र मानव स्वास्थ्य नबिग्रने गरी ।
तथ्याङ्क: नेपालको करिब दुई तिहाइ जनसङ्ख्या कृषिमा आश्रित ।
डोल्मा गुरुमाका तीन उद्धरण: खाद्य पदार्थ नै “औषधी हो, अमृत हो”; रासायनिक उत्पादन “खानेकुरा जस्तै देखिने विषालु वस्तु हो”; “यो कृषिशाला कृषिशाला मात्रै होइन, ज्ञानशाला पनि रहेछ ।”
सबैभन्दा छोटो संवाद: विद्यार्थीहरू — “जाऔँ, जाऔँ ।” सबैभन्दा धेरै प्रश्न: म्हेन्दो ।
विधागत सीमा: यो नाटक होइन — द्वन्द्व, चरमोत्कर्ष र मञ्चनको अपेक्षा छैन; उद्देश्य सूचना दिनु हो ।

अभ्यास प्रश्न

पाठगत बोध — अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)

संवादमा कति जना पात्रहरू सहभागी छन् ? [1]
सबैभन्दा धेरै पटक प्रश्न गर्ने विद्यार्थी कुन हो ? [1]
यो संवाद कुन स्थानमा गरिएको हो ? [1]
कुन पात्रले खाद्यपदार्थलाई औषधी भनेको छ ? [1]
सबैभन्दा छोटो संवाद कसले बोलेको छ ? [1]

उत्तर

१. नामसहित बोल्ने छ जना पात्र सहभागी छन् — बद्री विश्वकर्मा, डोल्मा गुरुमा, म्हेन्दो, रामभरोस, भगतसिंह र हर्कध्वज । यसबाहेक ‘विद्यार्थीहरू’ भन्ने सामूहिक पात्रलाई पनि गन्ने हो भने सात हुन्छन् ।

२. म्हेन्दो ।

३. बद्री विश्वकर्माको कृषिशालामा ।

४. डोल्मा गुरुमाले — “खाद्य पदार्थ नै हामीलाई बचाउने औषधी हो, अमृत हो ।”

५. विद्यार्थीहरूले — “जाऔँ, जाऔँ ।”

पाठगत बोध — भनाइ पहिचान (१ अङ्क)

तलका भनाइ ककसका हुन्, पत्ता लगाउनुहोस् — (क) “यहाँ एउटा फसलले अर्को फसललाई सहयोग गर्छ ।” (ख) “दुःख त तपाईँले पनि पाउनुभएकै होला ।” (ग) “कृषि पेसा त आफूलाई मात्र होइन, संसारलाई बचाउने कर्म पनि त हो नि ।” (घ) “यता पनि खेतबारीको वरिपरि रुखहरू रोप्नुभएको छ ।” (ङ) “तपाईँको कुरा अलि अनौठो लाग्यो ।” (च) “तपाईँको यो कृषिशाला कृषिशाला मात्रै होइन, ज्ञानशाला पनि रहेछ ।” [6]

उत्तर

१. (क) बद्री विश्वकर्मा (ख) रामभरोस (ग) डोल्मा गुरुमा (घ) हर्कध्वज (ङ) भगतसिंह (च) डोल्मा गुरुमा ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

‘मैले प्रयोग… हैन र ?’ संवादांशका आधारमा — (क) के गर्दा जमिन उर्वर बन्छ ? (ख) पानीका स्रोत विषाक्त हुनाको कारण के हो ? (ग) संवादमा के कर्मलाई अपराध भनिएको छ ? (घ) प्रकृतिले हामीलाई कसरी सजाय दिइराखेको छ ? [2]
प्राकृतिक खेती गर्दा के फाइदा हुन्छ ? [2]
“मन परेको काममा कमाइ थोरै भए पनि चित्त बुझ्छ ।” यस कथनलाई पुष्टि गर्नुहोस् । [2]
हाम्रा मौलिक बिउबिजन कसरी जोगाउन सकिन्छ ? [2]
आच्छादन प्रक्रियाका फाइदाहरू बताउनुहोस् । [2]

उत्तर

१. (क) रासायनिक मल र विषादी प्रयोग गर्नै परे कृषिविद्को सल्लाहमा, माटो–हावा–पानी नबिग्रने गरी र जमिनलाई उर्वर बनाउने उद्देश्यले मात्र प्रयोग गर्दा तथा जैविक मल एवम् आच्छादनजस्ता प्राकृतिक विधि अपनाउँदा जमिन उर्वर बन्छ । (ख) रासायनिक मल तथा विषादीको अत्यधिक प्रयोग नै पानीका स्रोत विषाक्त हुनुको कारण हो । (ग) प्राणीहरूको जीवनरक्षाको आदर्शलाई भुलेर जथाभावी विषादी प्रयोग गर्ने कर्मलाई अपराध भनिएको छ । (घ) प्रकृतिले बेलाबेलामा अनेक रोगका नाममा मानिसलाई सजाय दिइराखेको छ ।

२. प्राकृतिक खेतीमा मल, बिउ र औषधी बजारबाट किन्नु पर्दैन, सबै घरमै बनाइन्छ । त्यसैले उत्पादनको लागत निकै कम पर्छ भने उत्पादित वस्तुको मूल्य चाहिँ धेरै पाइन्छ । उत्पादन स्वास्थ्यमैत्री हुने हुनाले बजारको समस्या हुँदैन, उपज कृषिशालाबाटै बिक्छ । साथै माटो, पानी र हावा विषाक्त हुँदैनन् र मानव स्वास्थ्यमा हानि पुग्दैन ।

३. बद्री विश्वकर्माले जीवनको गाह्रोसारो पनि भावनासँग जोडिने कुरा हो भनेका छन् । उनी अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेर दश वर्ष सरकारी जागिर खाएका मानिस भए पनि आफ्नो स्वभावसँग जागिर नमिलेपछि कृषिकर्ममा लागे । यहाँ उनलाई आफूले रोपेको बिरुवा हुर्किँदा आफ्नै सन्तान हुर्केजस्तो लाग्छ, फुल्दै गरेका फूल र फल्दै गरेका फलले जीवन सार्थक बनेको अनुभूति हुन्छ । कमाइ कम भए पनि मन परेको कामले दिने यही सन्तुष्टिले उक्त कथनलाई पुष्टि गर्छ ।

४. हाम्रा पुर्खाहरूले जोगाएर सुम्पेका बिउबिजन हराउँदै गएका छन् । तिनलाई जोगाउन नेपालको कृषि क्षेत्रमा रहेको परम्परागत ज्ञान र अनुभवको संरक्षण गर्नुपर्छ, स्थानीय बिउ नै छनोट गरेर खेती गर्ने र बिउ बचाउने परम्परा निरन्तर राख्नुपर्छ तथा भविष्यका लागि तिनको संरक्षण र प्रवर्धनमा सचेत प्रयत्न गर्नुपर्छ ।

५. आच्छादन भनेको बेर्ना सारेपछि तिनका फेदमा सुकेका पातपतिङ्गरले माटो छोप्ने प्रक्रिया हो । यसका फाइदा हुन् — बालीमा अनावश्यक झारपात उम्रँदैन; जमिनको चिसोपन सुक्न पाउँदैन; उक्त पातपतिङ्गर कुहिएपछि आफैँ मल बन्छ; खाने फसलबाहेक बाँकी झ्यासझुस सदुपयोग हुन्छ र माटोबाट लिइएको तत्त्व माटोमै फर्किने हुनाले बिरुवालाई मलको अभाव हुँदैन ।

पाठगत बोध — लामो उत्तर (५ अङ्क)

कृषिकर्म किन मानवजातिको अस्तित्वसँग गाँसिएको छ ? [5]
वनजङ्गल र कृषिको सम्बन्ध कस्तो छ ? [5]
जैविक मल र औषधी कसरी बनाउन सकिन्छ ? [5]
कृषिकर्मलाई सम्मानित कर्मका रूपमा स्थापित गर्न के के गर्नुपर्ला ? [5]

उत्तर

१. कृषिकर्म मानवजातिको अस्तित्वसँग गाँसिएको छ भन्ने कुरा ‘कृषिशालामा एक दिन’ पाठमा बद्री विश्वकर्माले स्पष्ट पारेका छन् । उनका अनुसार व्यक्तिलाई कृषक बन्ने कि नबन्ने भनी छान्ने छुट होला तर मानव जातिलाई कृषि गर्ने कि नगर्ने भनी छान्ने छुट छैन । जुन दिन वैज्ञानिकहरूले नखाईकन पनि बाँच्ने मानिस जन्माउन थाल्लान्, त्यसपछि मात्रै कृषि मानव जातिका लागि वैकल्पिक पेसा हुन सक्छ । आजको अवस्थामा एउटाले नगरे अर्काले, अर्काले नगरे तेस्रोले — कसै न कसैले किसान हुनै पर्छ ।

डोल्मा गुरुमाले यसैलाई अर्को कोणबाट पुष्टि गर्छिन् — बाँच्नका लागि आवश्यक सम्पूर्ण पोषणको मुख्य स्रोत नै खाद्य पदार्थ हो । खाद्य पदार्थ नै हामीलाई बचाउने औषधी हो, अमृत हो । कृषि नभई खाद्य पदार्थको उत्पादन सम्भव छैन । त्यसैले कृषि पेसा आफूलाई मात्र होइन, संसारलाई नै बचाउने कर्म हो ।

नेपालको सन्दर्भमा यो कुरा झन् महत्त्वपूर्ण छ । करिब दुई तिहाइ जनसङ्ख्या कृषि क्षेत्रमा आश्रित छ, तर खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुने क्रम बढिरहेको छ र खाद्य पदार्थ विदेशबाट किन्नुपर्ने बाध्यता छ । यसले स्वदेशको पैसा विदेश गइरहेको छ र कृषि उपजमै वैदेशिक व्यापार घाटा छ ।

यसरी हेर्दा कृषिकर्म व्यक्तिगत रुचि–अरुचिको काम मात्र होइन; यो मानव जातिको अस्तित्व, राष्ट्रको खाद्य सुरक्षा, स्वरोजगार, समृद्धि र पर्यावरण संरक्षणसँग एकसाथ जोडिएको आधारभूत कर्म हो ।

२. ‘कृषिशालामा एक दिन’ पाठले वनजङ्गल र कृषिबिच विरोध होइन, गहिरो पूरकता रहेको देखाउँछ । बद्री विश्वकर्माको बागवानी वनजङ्गलकै पारामा गरिने खेती प्रणाली हो । त्यहाँ विशेषतः फलफूल र औषधीका बोट लगाइएका छन् र त्यस उचाइमा पाइने सबै अग्ला–होचा रुखलाई पञ्चस्तरीय ढाँचामा व्यवस्थित गरिएको छ ।

जङ्गलको विज्ञान यही हो — त्यहाँ अनगिन्ती रुखबिरुवा हुन्छन्, सबै बाँचेका, हुर्केका र फलेका हुन्छन् । त्यहाँ कसैले मल, पानी वा खनजोत केही गर्दैन तैपनि कुनै बिरुवामा तत्त्वको कमी हुँदैन । किनभने त्यहाँ सहअस्तित्व छ — एउटा फसलले अर्कोलाई सहयोग गर्छ, एउटाले नचाहिने भनी माटोमा फ्याँकेको तत्त्व अर्को बिरुवाले मलका रूपमा लिन्छ र एउटा बिरुवाको बासनाले अर्कोमा रोग लाग्न दिँदैन ।

अन्न र तरकारीको खण्डमा पनि वनको भूमिका छ । बद्रीले त्यसका लागि वरिपरि ठुला ठुला रुख भएको ठाउँ छानेका छन्, किनभने ती रुखले हावाको गति र रोगको आक्रमण रोक्नुका साथै उत्पादनका लागि उपयुक्त प्राकृतिक वातावरण तयार पार्छन् । सबै बिरुवालाई उत्तिकै घाम नचाहिने भएकाले रुखको छायाले बाली बिगार्दैन ।

त्यसैले निष्कर्ष यो हो — वनजङ्गल कृषिको शत्रु होइन, शिक्षक र संरक्षक हो । वनको नियम बुझेर गरिएको कृषि नै दिगो कृषि हो ।

३. पाठमा बद्री विश्वकर्माले जैविक मल र औषधी दुवै आफ्नै कृषिशालामा बनाउने कुरा बताएका छन् । उनको भनाइ हो — मल र औषधी नहाल्ने होइन, बजारबाट किनेर नहाल्ने मात्र हो ।

जैविक मल (लेदो): एउटा ठुलो भाँडामा दुई सय लिटर पानी, दश लिटर गहुँत, दश किलो गोबर, एक किलो गुँड, एक किलो दालको पिठो र वरपिपलको फेदको एक मुठी माटो राम्रोसँग मिसाउनुपर्छ । तयार पारेको दिनदेखि पर्सि बिहानसम्म अर्थात् करिब दुई दिन यसलाई ढाकेर राख्नुपर्छ र साँझ–बिहान लौराले चलाइदिनुपर्छ । त्यसपछि तयार भएको लेदोलाई मलका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । महिनामा एक पटक सर्सर्ती बोटबिरुवाका फेदमा छर्किदिँदा बिरुवालाई प्रशस्त मल पुग्छ ।

जैविक औषधी: गाईवस्तुले नखाने खालका दश–बाह्र थरी रुखका पातहरूको रस निकालेर गहुँतसँग मिसाउनुपर्छ । यो मिश्रण बोटबिरुवामा छर्ने हो भने अधिकांश रोगको नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । त्यसमा खुर्सानी, निम, लसुन, बेसार र बोझो जस्ता जडीबुटी मिसाए त झन् प्रभावकारी हुन्छ ।

यी दुवै विधि सस्ता, स्थानीय स्रोतमा आधारित र सजिलै अपनाउन सकिने छन् । यिनको प्रयोगले उत्पादन लागत घट्छ र उत्पादन मानव स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुँदैन ।

४. कृषिकर्मलाई सम्मानित कर्मका रूपमा स्थापित गर्न सबैभन्दा पहिले समाजमा जमेको मनोविज्ञान बदल्नुपर्छ । पाठमा बद्री विश्वकर्माले भनेझैँ, पढेलेखेको मान्छेले कृषिकर्म अपनाउँछु भनी निर्णय लियो भने त्यसलाई अर्कै नजरले हेर्ने वातावरण छ । यो दृष्टिकोण नबदलेसम्म देश समृद्ध बन्न सक्दैन ।

दोस्रो, उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ । कृषि वैज्ञानिक, नीति निर्माता, जिम्मेवार पदाधिकारी र कृषि अभियन्ताहरूले आफ्ना सन्तानलाई पनि किसान बनाउन सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । उपदेश दिने तर आफ्नै सन्तानलाई कृषिबाट टाढा राख्ने प्रवृत्तिले कृषिको सम्मान बढ्दैन ।

तेस्रो, कृषिलाई आर्थिक रूपमा आकर्षक बनाउनुपर्छ । बद्रीको अनुभवले देखाएझैँ प्राकृतिक खेतीमा लागत कम र मूल्य धेरै पाइन्छ, स्वास्थ्यमैत्री उत्पादन सजिलै बिक्छ । यस्ता सफल मोडल प्रचार गरेर कृषि नाफामूलक पेसा हो भन्ने विश्वास बढाउनुपर्छ ।

चौथो, शिक्षा प्रणालीमा कृषिलाई जोड्नुपर्छ । विद्यार्थीलाई कृषिशालामा लगेर सिकाउने परियोजना कार्य जस्ता अभ्यासले आफूलाई भोलिको किसान भन्ने सोच विकास गराउँछ ।

अन्त्यमा, परम्परागत ज्ञान, अनुभव र पुर्खाले सुम्पेका बिउबिजनको संरक्षण र प्रवर्धन गरेर कृषिलाई संस्कृतिसँग जोड्नुपर्छ । तब मात्र कृषिशाला साँच्चै ज्ञानशाला बन्छ र कृषिकर्मले सम्मान पाउँछ ।

समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क)

दिगो कृषि पद्धतिका लागि के कस्ता कुरामा ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ ? [8]
“वातावरण प्रदूषणको मूल कारण मान्छे नै भएकाले यसको समाधान पनि मानिसले नै गर्नुपर्छ ।” संवादात्मक सन्दर्भसमेत ख्याल गरी आफ्ना तर्कहरू प्रस्तुत गर्नुहोस् । [8]

उत्तर

१. दिगो कृषि भनेको वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्दै भावी पुस्ताका लागि माटो, पानी, हावा र जैविक विविधतालाई जोगाइराख्ने कृषि पद्धति हो । ‘कृषिशालामा एक दिन’ पाठमा बद्री विश्वकर्माले अपनाएको प्राकृतिक खेती यसैको व्यावहारिक नमुना हो । दिगो कृषिका लागि निम्न कुरामा ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ ।

पहिलो, माटोको उर्वरता जोगाउनुपर्छ । माटोबाट जति फसल लिइन्छ, त्यति नै तत्त्व फर्काइदिनुपर्छ । बद्रीले यसलाई “हिसाबकिताब बराबर” भनेका छन् । गहुँत, गोबर, गुँड, दालको पिठो र वरपिपलको माटो मिसाएर बनाइने लेदो महिनामा एक पटक छर्ने र खाने फसलबाहेक बाँकी झ्यासझुसले आच्छादन गर्ने विधिले माटो सधैँ जीवित रहन्छ ।

दोस्रो, बाह्य निर्भरता घटाउनुपर्छ । मल, बिउ र औषधी बजारबाट किन्नुपर्ने अवस्थाले किसानको पैसा बजारतिर बगाउँछ र खेती जोखिमपूर्ण बन्छ । स्थानीय स्रोतबाटै मल र औषधी बनाउन सके लागत घट्छ र किसान आत्मनिर्भर हुन्छ ।

तेस्रो, रासायनिक मल र विषादीको प्रयोगमा संयम अपनाउनुपर्छ । बद्रीको दृष्टिकोण सन्तुलित छ — उनी प्रयोग गर्नै हुँदैन भन्दैनन्, तर प्रयोग गर्ने हो भने कृषिविद्को सल्लाहमा, माटो–हावा–पानी नबिग्रने गरी, मानव स्वास्थ्यको विचार गरेर र जमिनलाई उर्वर बनाउने उद्देश्यले मात्र गर्नुपर्छ भन्छन् । जथाभावी प्रयोगले खाद्यपदार्थसँगै विष खुवाउँछ, पानीका स्रोत र हावा विषाक्त बनाउँछ र असङ्ख्य जलचर–स्थलचर जीवको हत्या गर्छ ।

चौथो, बिरुवाको सहअस्तित्व र जैविक विविधतालाई आधार बनाउनुपर्छ । पञ्चस्तरीय ढाँचामा अग्ला–होचा रुख मिलाएर लगाउँदा एउटा फसलले अर्कोलाई सहयोग गर्छ, एउटाले फ्याँकेको तत्त्व अर्कोले मल बनाउँछ, एउटाको बासनाले अर्कोमा रोग लाग्दैन र बर्सैभरि केही न केहीको उत्पादन भइरहन्छ । यसले आय पनि नियमित बनाउँछ ।

पाँचौँ, जल र वन व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ । बिचबिचमा जलप्रबन्धनका नाली राख्ने र खेतबारीवरिपरि ठुला रुख हुर्काउने हो भने हावाको गति र रोगको आक्रमण रोकिन्छ, चिसोपन जोगिन्छ र प्राकृतिक वातावरण बन्छ ।

छैटौँ, परम्परागत ज्ञान र मौलिक बिउबिजनको संरक्षण गर्नुपर्छ । पुर्खाले सुम्पेका बिउ हराए भने भविष्यको खाद्य सुरक्षा नै जोखिममा पर्छ ।

निष्कर्षमा, दिगो कृषि भनेको प्रकृतिसँग लड्ने होइन, प्रकृतिको नियम बुझेर त्यसैसँग मिलेर गरिने कृषि हो । माटो, पानी, हावा र जीवजगत्‌लाई नबिगारी उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास र कृषिकर्मप्रतिको सम्मान — यी दुई कुरा नै दिगो कृषिका आधारस्तम्भ हुन् ।

२. वातावरण प्रदूषणको मूल कारण मान्छे नै हो भन्ने कथन पूर्णतः सत्य छ, र त्यसको समाधान पनि मानिसले नै गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष त्यत्तिकै तार्किक छ । ‘कृषिशालामा एक दिन’ को संवादले यही कुरालाई कृषिको सन्दर्भबाट पुष्टि गर्छ ।

पहिलो तर्क — प्रदूषणका स्रोत मानवनिर्मित छन् । पाठमा बद्री विश्वकर्मा भन्छन्, रासायनिक मल तथा विषादीको अत्यधिक प्रयोग गरेर हामीले पानीका स्रोत र सास फेर्ने हावासमेत विषाक्त बनाएका छौँ, माटोसमेत बर्बाद बनाएर असङ्ख्य जलचर र स्थलचर जीवको हत्या गरेका छौँ । यी सबै कामको कर्ता मानिस नै हो । प्रकृतिले आफैँ आफूलाई विषाक्त बनाएको होइन ।

दोस्रो तर्क — यो नैतिक प्रश्न पनि हो । बद्री सोध्छन्, “प्राणीहरूको जीवन रक्षाको आदर्शलाई भुलेर यसरी विषादी प्रयोग गर्नु अपराध कर्म होइन ?” यो प्रश्नले प्रदूषणलाई प्राविधिक समस्या मात्र नमानी मानवीय जिम्मेवारीको उल्लङ्घनका रूपमा हेर्छ । अपराध गर्ने मानिस हो भने प्रायश्चित्त पनि उसैले गर्नुपर्छ ।

तेस्रो तर्क — परिणाम मानिसमै फर्किरहेको छ । बद्री भन्छन्, त्यसैले बेलाबेलामा प्रकृतिले अनेक रोगका नाममा हामीलाई सजाय दिइराखेको छ । डोल्मा गुरुमा रासायनिक उत्पादनलाई “खानेकुरा जस्तै देखिने विषालु वस्तु” भन्छिन् । अर्थात् मानिसले फैलाएको विष मानिसकै थालमा फर्किएको छ । यस्तो चक्र तोड्ने काम मानिसबाहेक अरू कसैले गर्न सक्दैन ।

चौथो तर्क — समाधानका उपाय मानिसकै हातमा छन् र ती व्यावहारिक छन् । पाठले कल्पनामा होइन, वास्तविक कृषिशालामा समाधान देखाएको छ — घरमै बनाइने जैविक मल र औषधी, आच्छादन, पञ्चस्तरीय बागवानी, फसलको सहअस्तित्व र जलप्रबन्धनका नाली । बद्रीले छसात वर्षदेखि यसै गरेर परिवार चलाएका छन्, लागत घटाएका छन् र बजारको समस्या पनि भोगेका छैनन् । यसले देखाउँछ, इच्छाशक्ति भए समाधान सम्भव छ ।

पाँचौँ तर्क — सामूहिक प्रयास चाहिन्छ । एक जना बद्रीले मात्र गरेर पुग्दैन । नीति निर्माता, कृषि वैज्ञानिक, अभियन्ता, शिक्षक र विद्यार्थी सबै लाग्नुपर्छ । डोल्मा गुरुमाले विद्यार्थीलाई कृषिशाला घुमाएर सिकाउनु यसैको एउटा रूप हो; शिक्षा नै दृष्टिकोण बदल्ने सबैभन्दा भरपर्दो माध्यम हो ।

तर यहाँ एउटा सन्तुलन पनि चाहिन्छ । सबै दोष विज्ञान वा प्रविधिलाई दिनु उचित होइन । बद्रीको आफ्नै भनाइ छ — प्रयोग गर्नै हुँदैन भनेको होइन, कृषिविद्को सल्लाहमा, माटो–हावा–पानी र मानव स्वास्थ्य नबिग्रने गरी गर्नुपर्छ । त्यसैले समाधान भनेको प्रविधि त्याग्नु होइन, प्रविधिलाई जिम्मेवारीसाथ प्रयोग गर्नु हो ।

निष्कर्षमा, वातावरण प्रदूषणको जन्मदाता मानिस हो भने त्यसको उपचारकर्ता पनि मानिस नै हुनुपर्छ । कृषिशालामा भएको यो संवादले सन्देश दिन्छ — आफ्नो खेतबारीदेखि सुरु गरेर, आफ्नै मल र औषधी बनाएर, माटोलाई फिर्ता दिएर र प्रकृतिको नियम सम्मान गरेर प्रत्येक मानिसले यो जिम्मेवारी बहन गर्न सक्छ । सजाय पाउनुभन्दा सच्चिनु सधैँ बुद्धिमानी हो ।

सिर्जनात्मक कार्य

‘जहाँ जङ्गल, त्यहाँ मङ्गल’ शीर्षकमा एउटा छोटो संवाद तयार गर्नुहोस् । [5]
वातावरण जोगाउन के गर्न सकिएला भन्नेबारे चार जना साथीको समूह बनाई छलफल गर्नुहोस् र त्यसलाई संवादको रूप दिनुहोस् । [5]

संवाद लेख्दा

पात्रको नाम लेखेर विसर्गचिह्न (ः) राख्नुहोस्, बोलीचालीकै भाषा प्रयोग गर्नुहोस्, सुरुमा र आवश्यक ठाउँमा कोष्ठकभित्र परिस्थिति सङ्केत दिनुहोस् र प्रश्नोत्तरको शृङ्खलाबाट विषय क्रमशः खोल्दै लैजानुहोस् । द्वन्द्व र चरमोत्कर्ष हाल्न खोज्नुभयो भने त्यो संवादात्मक रचना नभई नाटक बन्न जान्छ ।

Practise more: Nepali question bank