रारा भ्रमण

१. मिति शीर्षक राखेर, प्रथम पुरुषमा, दिनभरिका घटनालाई समयक्रम अनुसार मिलाएर अनुच्छेदमा वर्णन गर्ने ढाँचामा प्रस्तुत गरिएको छ । ‘२०७७ जेठ २३ गते’, ‘२०७७ जेठ २४ गते’ र ‘२०७७ जेठ २५ गते’ — यी तीन मिति शीर्षले तीन छुट्टै खण्ड बनाएका छन् ।

२. सुरुदेखि अन्त्यसम्म जोड्ने आधार तिथिक्रम (मिति र समयको निरन्तरता) र एउटै यात्राको गन्तव्य हो । गुल्मीबाट हिँडेको टोली क्रमशः सुर्खेत, सिँजा हुँदै रारा पुग्छ — मितिको शृङ्खला र यात्राको दिशा, दुवैले पाठलाई एकसूत्रमा बाँध्छन् ।

३. ती लहर किनारमा छचल्किँदै आउने, बेढङ्गी र चञ्चल थिए । लेखकलाई ती बैँसले छचल्किएका हुन् कि यात्रुसँग पिरती गाँस्न हतारिएका हुन् भनी ठम्याउनै गाह्रो पर्‍यो ।

४. कवि म.बी.बी. शाहले ‘रारा कि अप्सरा’ जस्तो कविता लेखेको सम्झँदा लेखकलाई लाग्छ — राराको सौन्दर्य यस्तो छ कि त्यसले शासकसम्मलाई एकै नजरमा साहित्यकार र कवि बनाइदिन सक्छ । सौन्दर्यको यही रूपान्तरण–शक्तिलाई लेखकले ‘जादु’ भनेका हुन् ।

५. किनभने राराको सौन्दर्यले सम्पत्ति, सुख र वैभवका पछि कुद्दाकुद्दै कृत्रिमताको मैलोले कटकटिएको मानव मनलाई धोइपखाली फेरि ‘प्राकृतिक मान्छे’ बनाइदिन्छ र जति हेरे पनि अघाउन दिँदैन — यो असामान्य प्रभाव नै जादुसरह हो ।

६. सिँजा उपत्यका बाइसे खस राज्यको राजधानी, नेपाली भाषाको उद्गमस्थल र रातो मार्सी धान उत्पादनको मूल थलो हो । हिमा नदीले अभिसिञ्चन गरेका रमणीय बस्ती र खेत, नराकोट, पाण्डवगुफा, गोठीजिउला, हाटसिँजा जस्ता गाउँ यसभित्र पर्छन् ।

७. सिँजाबाट मालिका बोतादेखि सुरु हुने चट्टान चिरेर बनेको राजमार्ग पछ्याउँदै जिपमा चौँथा र घुच्चीको लेक (निकुञ्जको चेक पोस्ट) हुँदै पिनागाउँ पार गरी सल्लेरीको जङ्गलसम्म पुगे; त्यहीँ गाडी रोकेर झोला बोकी करिब एक घण्टा पैदल हिँडेपछि राति रारा पुगे ।

८. सबैभन्दा ठुलो अनुच्छेद जेठ २३ गतेको पहिलो दिनको यात्रावर्णन गर्ने अनुच्छेदहरू हुन्, जसमा दर्जनौँ स्थान र समय एकै ठाउँ समेटिएका छन्; सबैभन्दा सानो चाहिँ जेठ २५ को “राराको पुरै दृश्यावलोकन गर्न… पुग्न हामी सकेनौँ ।” जस्तो एक–दुई वाक्यको अनुच्छेद हो ।

९. दोस्रो दिन (२०७७ जेठ २४ गते) का घटना क्रमशः — (क) बिहान ४ बजे उठेर ५ बजे सुर्खेतबाट प्रस्थान, (ख) बड्डीचउर र पाताल खोला हुँदै तल्लो डुङ्गेश्वरमा चियानास्ता, (ग) कर्णालीको तिरैतिर राकम कर्नाली, खिड्की जिउला हुँदै जितेगाढ पुगाइ, (घ) कालिकोटको सदरमुकाम मान्म र पिली हुँदै नाग्मगाढ, (ङ) हिमा नदीको किनार समाती उकालो लागेर डेढ घण्टामा सिँजा उपत्यका प्रवेश, (च) नराकोट, पाण्डवगुफा हुँदै गोठीजिउलामा खाना र सिँजाको इतिहासको सम्झना, (छ) लुड्कु, हाटसिँजा, मालिका बोता छिचोलेर चौँथा, (ज) उकालिँदै घुच्चीको लेकमा रारा राष्ट्रिय निकुञ्जको चेक पोस्टसँग जम्काभेट, (झ) पिनागाउँ हुँदै सल्लेरीको जङ्गलमा गाडी छाडी करिब एक घण्टाको पैदल यात्रा, (ञ) राति रारा पुगेर तालछेउको रिसोर्टमा बास, तातो हर्बल चिया, आगोको राप, देउडा गीत र पर्यटकहरूको नाचगानको रसास्वादन ।

१०. पाठका अनुसार रारा कर्णाली प्रदेशको मुगु जिल्लामा अवस्थित, समुद्री सतहदेखि २९७२ मिटर उचाइमा रहेको ताल हो (प्रमाणित स्रोतमा भने २,९९० मि.) । यसको अधिकतम लम्बाइ पाँच किलोमिटर, अधिकतम चौडाइ ३.२ किलोमिटर र क्षेत्रफल १०.८ वर्ग किलोमिटर छ । वरिपरि सदाबहार वनस्पतिले भरिएका पहाडले डिल लगाएजस्तो घेरा हालेका छन् र तालको पानी गाढा हरियो छ । यसको वरिपरि रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज फैलिएको छ, जसको चेक पोस्ट घुच्चीको लेकमा छ । तालको वरिपरि करिब पाँच किलोमिटर हिँडेर एक फेरा लगाउन सकिन्छ । बिहान सूर्योदयमा काँच झैँ टल्कने, दिउँसो बतासमा तरेली खेल्ने र बादल लाग्दा बादलैले ओछ्याउने यो तालले दिनभरमा तीनपटक रूप फेर्छ । नजिकैबाट अपी, कान्जिरोवा, सिस्ने र सैँपाल हिमाल देखिन्छन् र करिब दुई घण्टाको हिँडाइमा मुर्माटप पुगिन्छ ।

११. पहिलो दिन (जेठ २३) लेखक साढे तीन बजे उठे र गुल्मी आँपचौर तल्लाफाँटको राष्ट्रिय कफी विकास केन्द्र अगाडिबाट छ जनाको टोलीसहित बिहान चार बजे जिपमा हिँडे । रुद्रावती नदीलाई दाहिने पारेर किनारै किनार, तल्लाफाँटदेखि रिडीसम्मको ३० कि.मि. अर्धकच्ची बाटामा हल्लिँदै मजुवा, चोरकाटे, उल्लीखोला र खैरेनी छिचोली साढे पाँच बजे रुद्रवेणी पुगे । त्यहाँबाट रिडी, अर्गली, जोर्ते, लगुवा, हार्थोक हुँदै साढे सात बजे तानसेन, जोरधारामा पकौडा–चुकाउनी–चिया खाएर नौ बजे बुटवल पुगे । बुटवलबाट पश्चिम मोडिएर गोरुसिङ्गे, चनौटा, भालुवाङ, लमही हुँदै चार बजे कोहलपुर पुगी पूर्व–पश्चिम राजमार्ग छाडे र कर्णाली राजमार्ग समाते । चिसापानी, हात्तिसार, हर्रेको लेक, छिन्चु हुँदै भेरी तरेर राति नौ बजे सुर्खेत पुगे र बसपार्क छेउकै होटलमा बास बसे । यसरी एकै दिनमा करिब चार सय किलोमिटरको यात्रा पूरा भयो ।

१२. लेखक खुसी हुनुका कारण — (क) धेरै दिनदेखिको ‘सपनाको गन्तव्य’ आफ्नै आँखाले देख्न पाए, (ख) राराको गाढा हरियो कञ्चन जल र वरिपरिका डाँडाको दिव्य दृश्यले मन लठ्ठ पर्‍यो, (ग) आफू कवि नभए पनि हरेक दृश्य कविताका पङ्क्तिजस्ता लागे, (घ) राराको जललाई वरिपरिका जडीबुटीको अनुपम रसायन ठान्दा सञ्जीवनी बुटीको मिथकसम्म पुग्ने कल्पनाशीलता जागृत भयो, र (ङ) यत्रो सम्पदा आफ्नै देशमा रहेको सम्झेर छाती गर्वले फुल्यो — ‘आफूभित्र नेपाली हुनाको गौरवको नयाँ सगरमाथा उभियो’ । लामो यात्राको थकान भए पनि यही गौरव र सौन्दर्यबोधले उनको मन फुरुङ्ग भएको थियो ।

१३. यस अनुच्छेदमा सौन्दर्यवर्णन मानवीकरणमार्फत गरिएको छ । किनारमा छचल्किने लहरलाई ‘बैँसले छचल्किएका’ वा ‘पिरती गाँस्न हतारिएका’ भनिएको छ; राराको आकर्षणलाई ‘जादुमयी मादकता’ भनी त्यसमा ‘नलट्ठिने कोही हुँदा रहेनछन्’ भनिएको छ । त्यसपछि वर्णन बाह्य दृश्यबाट भित्री प्रभावतिर मोडिन्छ — राराले कृत्रिमताको मैलो पखाली मान्छेलाई ‘प्राकृतिक मान्छे’ बनाइदिन्छ । अन्त्यमा सौन्दर्यलाई नअघाइने भोकसँग जोडेर दार्शनिक निष्कर्ष निकालिएको छ । यसरी दृश्य → अनुभूति → चिन्तन भन्ने तीन तहमा सौन्दर्य उद्घाटित भएको छ ।

१४. नमुना पुनर्लेखन: जेठ २५ गते बिहान पाँच बजे उठेर हामी मिर्मिरे उज्यालोमै रारा तालको किनारमा पुग्यौँ । छचल्किने लहरसँग जिस्कँदै, चिसो पानी छुँदै र निकुञ्ज कार्यालयको दक्षिण गेटनजिक बसेर रारालाई हेर्‍यौँ अनि तालको वरिपरि करिब पाँच किलोमिटर हिँडेर एक फेरा लगायौँ । गाढा हरियो जल, घेरिएका सदाबहार डाँडा, बादल र हिमालका दृश्यले मन लठ्ठ पर्‍यो; जलको कञ्चनतालाई जडीबुटीको रसायन ठान्दै सञ्जीवनीको मिथकसम्म पुग्यौँ र नेपाली हुनुको गौरवले छाती फुल्यो । पाठका अनुसार यो ताल २९७२ मिटर उचाइमा छ र १०.८ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ । मुर्माटप भने पुग्न सकेनौँ । अन्त्यमा देउडा गीत गुनगुनाउँदै, फेरि आउने वाचासहित साँझ सात बजे रिसोर्ट फर्कियौँ ।

१५. ‘रारा भ्रमण’ दैनिकीको सबैभन्दा उल्लेख्य कलात्मक पक्ष प्रकृतिको मानवीकरण हो । लेखकले नदी, ताल, लहर, हिमाल, बादल र उकालो–ओरालो — सबैलाई निर्जीव वस्तु नभई भावना, इच्छा र सम्बन्ध भएका जीवित पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

नदीहरूको वर्णनमा यो प्रवृत्ति पहिल्यै देखिन्छ । सिँजा र जुम्लाबाट झरेका हिमा र तिला नदीलाई ‘दुई बहिनी जस्ता’ भनिएको छ, जो ‘सुसेली हाल्दै’ आएर जितेगढमा कर्णालीमा ‘हेलिएका’ छन् । कर्णालीलाई ‘घाम ताप्न तलतल झर्दै’ गरेको भनिएको छ, मानौँ नदी जाडो छल्न तराई ओर्लंदै छ । हिमा नदीले सिँजाका खेतबारीलाई ‘जीवनदान दिएकी’ छन् — यहाँ नदी पालनकर्ता आमाका रूपमा उभिएकी छन् ।

तालको वर्णनमा मानवीकरण चरम बिन्दुमा पुग्छ । रारालाई पटक–पटक ‘रारा नानी’ भनिएको छ । उसका छाल ‘छचल्किँदै हामीसँग जिस्किन’ आइपुग्छन्, चिसो पानीले छुँदा ‘रारा नानीको न्यानो माया’ अनुभूत हुन्छ, र पर्यटकलाई लठ्याउन ‘रारा नानीले अनेक रूप फेर्दिरहिछन्’ — बिहान काँचजस्तो टल्कने, दिउँसो तरेली खेल्ने, बादल लाग्दा बादलैको ओछ्यान लगाउने । लहरलाई ‘बैँसले छचल्किएका’ वा ‘पिरती गाँस्न हतारिएका’ भन्नु प्रकृतिलाई तरुणीको रूप दिनु हो ।

हिमाल र बादल पनि पात्र बनेका छन् — सैँपाल, सिस्ने र कान्जिरोवा ‘तँछाडमछाड गर्दै राराका लहरमा हाम्फाल्दै’ आनन्द लुट्छन्; घाम र जून ‘पालो बाँडेर आलोपालो पौडिन्छन्’ । वरिपरिका पहाडले रारालाई ‘पहरा दिएर बसेका’ छन् — रक्षक सिपाहीको भूमिकामा । यहाँसम्म कि जङ्गलका रुखका ठुटा ‘मान्छे धुम्धुम्ती बसे झैँ’ देखिन्छन् र मोटरबाटो पुगेपछि सिँजा आफैँ ‘दङ्ग परेको’ छ ।

निष्कर्ष: यस्तो सघन मानवीकरणले दुई काम गरेको छ — एक, प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई दृश्य–हेराइबाट माया–साइनोमा रूपान्तरित गरेको छ; दुई, सपाट हुन सक्ने यात्रा–विवरणलाई काव्यात्मक बनाएको छ । यही अलङ्कारले पाठकलाई पनि रारासँग भावनात्मक रूपमा जोडिदिन्छ ।

१६. यस दैनिकीमा लेखकको अनुभूति एकल नभई बहुस्तरीय छ । सबैभन्दा माथिल्लो तहमा उत्साह र आतुरता छ — ‘आँखाका ढकनी त आज साढे तीन बजे पो खुलिसकेछन्’ भन्ने वाक्यले यात्राअघिको बालसुलभ रोमाञ्चलाई पक्रेको छ ।

दोस्रो तहमा शारीरिक थकान र त्यसमाथि विजयी हर्ष छ । जिपमा कुँजिएर बस्दा लखतरान भएको, तराईको गर्मीबाट राराको चिसोमा जिउ नै सिरिङ्ग भएको वर्णन छ; तर तुरुन्तै ‘राराको सौन्दर्यपान गर्ने खुसीले मन फुरुङ्ग थियो’ भनी थकानमाथि आनन्दलाई विजयी बनाइएको छ ।

तेस्रो तहमा सौन्दर्यबोध छ । राराको गाढा हरियो जल, घेरिएका डाँडा र बदलिरहने रूप देखेर लेखकलाई हरेक दृश्य ‘कविताका सुन्दर पङ्क्ति’ लाग्छ र अन्त्यमा ‘सुन्दरता… जति हेरे पनि नअघाइँदो रहेछ’ भन्ने दार्शनिक निष्कर्षसम्म पुग्छन् ।

चौथो तहमा ऐतिहासिक–सांस्कृतिक गौरव छ । सिँजा उपत्यकामा पुग्दा बाइसे खस राज्यको राजधानी, नेपाली भाषाको उद्गम र मार्सी चामलको सम्झनाले उनी भावुक हुन्छन् र ‘दुई सय वर्ष पहिले यो सिँजा कति गुल्जार थियो होला ?’ भनी विगतसँग संवाद गर्छन् ।

पाँचौँ तहमा राष्ट्रिय गौरव छ, जुन पाठको चरम अनुभूति हो — ‘मेरो छाती गर्वले फुल्यो । म आफूभित्र नेपाली हुनाको गौरवको नयाँ सगरमाथा उभियो ।’ अन्त्यमा अपूर्णताको मीठो पीडा आउँछ — मुर्माटप पुग्न नपाएको र रारालाई हेरेर नअघाएको भाव, जुन ‘आक्को साल फेरि आउँला’ भन्ने देउडा गीतमा बिलाउँछ ।

निष्कर्ष: यसरी उत्साह, थकान, सौन्दर्यबोध, सांस्कृतिक गौरव, राष्ट्रिय अभिमान र विछोडको मीठो पीडा — यी सबै मिलेर यस दैनिकीको अनुभूतिलाई सम्पूर्ण बनाएका छन् ।

१७. ‘रारा भ्रमण’ दैनिकी विधाको प्रतिनिधि रचना हो । दैनिकी भन्नाले लेखकले आफूले भोगेको एक दिनको अनुभव मिति शीर्षमा राखी, प्रथम पुरुषमा, त्यही दिनको ताजा प्रतिक्रियासहित क्रमबद्ध रूपमा टिपोट गर्ने आत्मपरक गद्य विधा बुझिन्छ । यस पाठमा त्यसका सबै लक्षण भेटिन्छन् ।

पहिलो, मिति शीर्ष । पाठ ‘२०७७ जेठ २३ गते’, ‘२०७७ जेठ २४ गते’ र ‘२०७७ जेठ २५ गते’ — तीन मिति शीर्षबाट खुल्ने तीन खण्डमा बाँडिएको छ । दोस्रो, प्रथम पुरुष कथन । ‘म’ र ‘हामी’ नै कथनका केन्द्र हुन् — ‘सधैँ ६ बजे उठ्ने म आज त बिहानै साढे तीन बजे नै उठेँ’ । तेस्रो, आत्मपरकता । घटनाभन्दा लेखकको मनोभाव प्रधान छ — ‘मन फुरुङ्ग थियो’, ‘छाती गर्वले फुल्यो’ ।

चौथो, तिथिक्रम अनुसारको क्रम । घडीको क्रम कतै भङ्ग हुँदैन — साढे तीन, चार, साढे पाँच, साढे सात, नौ बजे … भन्दै समय अगाडि मात्र बढ्छ । पाँचौँ, एक दिनको अनुभव एक इकाइ । हरेक खण्ड उठेको बेलाबाट सुरु भई बास बसेको ठाउँमा टुङ्गिन्छ । छैटौँ, निजी प्रतिक्रिया । तथ्यसँगै तत्कालको मनोभाव जोडिन्छ — ‘म एक्लै आएको भए त तर्साउँथे होलान्’ ।

सातौँ, सहज र अनौपचारिक भाषा । ‘झटपट’, ‘हल्र्याङ्हुर्लुङ’, ‘रारा आइपुग्यो कि क्या हो ?’ जस्ता बोलीचालीका प्रयोग छन् । आठौँ, वर्णनात्मकता । बाटो, दोभान, बस्ती र तालको विस्तृत चित्रण छ । नवौँ, इमानदारी । नपुगेको ठाउँ पनि लुकाइएको छैन — ‘मुर्माटप… पुग्न हामी सकेनौँ ।’

निष्कर्ष: यात्रा भएकै कारण यसलाई नियात्रा भन्नु गलत हुन्छ । नियात्रा घुमिसकेपछि एकै प्रवाहमा लेखिन्छ र संस्मरण वर्षौंपछि सम्झेर; दैनिकी भने मितिअनुसार, दिनको ताजा अनुभवमै लेखिन्छ । तीन छुट्टै मिति शीर्ष, घडीसम्मको हिसाब र भोलिको अनिश्चयको स्वरले ‘रारा भ्रमण’ लाई निर्विवाद रूपमा दैनिकी प्रमाणित गर्छन् ।

१८. मुख्य घटना: (क) जेठ २३ — साढे तीन बजेको ब्युँझाइ र चार बजे तल्लाफाँटबाट प्रस्थान, (ख) रुद्रवेणी–रिडी–तानसेन–बुटवल–कोहलपुर हुँदै राति सुर्खेतमा बास, (ग) जेठ २४ — पाँच बजे प्रस्थान, डुङ्गेश्वरमा नास्ता, जितेगाढ–मान्म–नाग्मगाढ, (घ) सिँजा उपत्यका प्रवेश र गोठीजिउलामा खाना, (ङ) चौँथा–घुच्चीको लेकमा निकुञ्जको चेक पोस्ट, (च) सल्लेरीबाट एक घण्टा पैदल हिँडी राति रारा आगमन र रिसोर्टमा बास, (छ) जेठ २५ — तालको किनार, पाँच किलोमिटरको परिक्रमा, (ज) मुर्माटप नपुगेको, (झ) देउडा गीतसहित बिदाइ र साँझ सात बजे फिर्ती ।

१९–२०. नमुना ढाँचा (माथिको दोस्रो चित्रअनुसार): पहिले मिति शीर्ष — ‘२०८२ असोज १२ गते’ । त्यसपछि स्थान र समयबाट आरम्भ — ‘आज बिहान पाँच बजे नै उठेँ, किनभने…’ । त्यसपछि दिनको वृत्तान्त समयक्रम नबिगारी — कहाँ गएँ, कोसँग गएँ, के देखेँ, के खाएँ । बीचबीचमा निजी प्रतिक्रिया — कुन दृश्यले के लाग्यो, मन कस्तो भयो । अन्त्यमा समापन — दिनको टुङ्ग्याउनी र भोलिको चाहना । सिङ्गो लेखाइ ‘म’ मा र भूतकालमा राख्नू; उपशीर्षक, अनुच्छेद–क्रमाङ्क वा निबन्धात्मक भूमिका नलेख्नू ।

२१. पाठका द्वित्व/द्विरुक्त शब्द र विच्छेद: किनारै किनार (किनार + किनार), तिरैतिर (तिर + तिर), आआफ्नै (आफ्नै + आफ्नै), फाट्टफुट्ट (फाट्ट + फुट्ट), तलतल (तल + तल), माथि माथि (माथि + माथि), खानपान (खान + पान), चियानास्ता (चिया + नास्ता), हल्र्याङ्हुर्लुङ (हल्र्याङ + हुर्लुङ), ख्यालठट्टा (ख्याल + ठट्टा), छरछिमेक (छर + छिमेक), तँछाडमछाड (तँछाड + मछाड) ।