सफलताको कथा

'सफलताको कथा' कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको नवौँ पाठ हो । यो रिपोर्ताजमूलक रचना हो र यसको विषयक्षेत्र स्वास्थ्य, योग र चिकित्सा हो । पाठ्यपुस्तकले यस रचनाको कुनै लेखकको नाम दिएको छैन — शीर्षकमुनि कुनै बाइलाइन छैन । रचना प्रथम पुरुष 'म' मा लेखिएको छ र त्यो 'म' पात्र एक पत्रकार हो, जसलाई पाठभित्र उसका हाकिम र साथीहरूले अमित ठाकुर भनी सम्बोधन गर्छन् । रचनामा एक पत्रकार स्वास्थ्यसम्बन्धी फिचर स्टोरी खोज्दै धुलिखेल पुग्छ, त्यहाँ सुन्दर छन्त्यालको जीवन भेट्टाउँछ र त्यही भेटलाई आरुबारीसम्म पछ्याएर एउटा विफलताबाट सफलतासम्मको कथा तयार पार्छ । परीक्षामा यो पाठबाट पाठगत बोध ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्न ८ अङ्क गरी दोहोरो भार पर्छ, त्यसैले विषयवस्तु र विधागत विशेषता दुवै समान मिहिनेतले तयार पार्नुपर्छ ।

9.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि

यस पाठको सबैभन्दा पहिले याद गर्नुपर्ने कुरा यही हो — पाठ्यपुस्तकले यस रचनाको लेखकको नाम कतै उल्लेख गरेको छैन । अन्य पाठमा जस्तो शीर्षकमुनि लेखकको नाम र अन्त्यमा लेखक परिचय यहाँ दिइएको छैन । त्यसैले परीक्षामा 'लेखक परिचय लेख्नुहोस्' भन्ने प्रश्न यस पाठबाट सोधिँदैन, र विद्यार्थीले कुनै लेखकको नाम अनुमान गरेर लेख्नु हुँदैन । धेरै बजारू गाइडमा मनगढन्ते नाम राखिएका हुन्छन्; पाठ्यपुस्तक नै प्रमाण हो र त्यसमा नाम छैन ।

रचनाको कथन प्रथम पुरुष 'म' मा छ र यो 'म' एक पत्रकार हो । उसको नाम रचनाभित्रैबाट खुल्छ — साथीहरू उसलाई "कहाँको भवानी भिक्षु हुनुपर्ने मान्छे, यहाँ अमित ठाकुर बनेर आएछ" भन्छन् र हाकिमले "तपाईँको कथाको शीर्षक के राख्ने अमितजी ?" भनी सोध्छन् । यसरी अमित ठाकुर रचनाको वाचक पात्र हो, घोषित लेखक होइन । उत्तर लेख्दा "रिपोर्ताजको 'म' पात्र अमित ठाकुर नामको पत्रकार हो" भन्नु ठिक हुन्छ, "यस रिपोर्ताजका लेखक अमित ठाकुर हुन्" भन्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ ।

यसको विधागत अर्थ पनि छ । रिपोर्ताजमा रिपोर्ट गर्ने व्यक्ति आफैँ घटनास्थलमा उपस्थित हुनुपर्छ, त्यसैले 'म' को उपस्थिति यस विधाको अनिवार्य सर्त हो । यहाँ त्यो 'म' पत्रकार हो, उसको पेसा पत्रकारिता हो, उसले रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पसमा पत्रकारिता पढेको हो र ऊ आफैँ भन्छ — "पत्रकार भएर पनि म लेखक हुँ र लेखक हुन नै पत्रकार भएको पनि हुँ ।" यही वाक्यले रचनाको दोहोरो चरित्र — पत्रकारिताको तथ्य र साहित्यको भाषा — एकै साथ सङ्केत गर्छ ।

9.2 पाठको पृष्ठभूमि

पाठको पृष्ठभूमि समकालीन काठमाडौँ र त्यसको वरिपरिको भूगोल हो । 'म' पात्रको डेरा गोठाटार मा छ । विमानस्थल नभएको भए यो दुर्गम नगर हुने थियो भन्ने उसको ठम्याइ छ; हिजोसम्म गाउँ रहेको यो ठाउँ अहिले विस्तार भएका बस्तीले आफ्नो प्राचीनपन गुमाउँदै छ । कोटेश्वर काटेर जडीबुटीबाट उत्तर लागेपछि उसलाई कोलाहलबाट मुक्त भएझैँ लाग्छ । गोठाटारको सानो वन, पशुपतिको जङ्गल र गोठाटारको प्रतीक बनेर उभिएका पिपलका रुख उसलाई तान्ने कारण हुन् । तराईबाट काठमाडौँ आउँदा र पत्रकारिताको छात्र हुँदा उसलाई पुतलीसडक प्यारो लाग्थ्यो, तर समयले उसलाई एकान्तप्रिय बनायो ।

दोस्रो पृष्ठभूमि योग र स्वास्थ्यप्रतिको उसको निजी रुचि हो । तौलिहवाको घरमा छँदा एक बौद्ध भिक्षुले ध्यान र मनको सम्बन्धबारे दिएको प्रवचन उसको मनमा ताजै छ; त्यसैबाट लोभिएर उसले लुम्बिनीका स्तूप र चैत्य चाहारेको छ । पिपलको रुखमुनि प्राणायाम र देवालयको खुला मैदानमा योगासन उसको दिनचर्या नै भएको छ । तेस्रो पृष्ठभूमि उसको व्यक्तिगत शोक हो — सानै छँदा क्यान्सरका कारण उसले आफ्ना पिता गुमाएका थिए । यही शोकले नै पछि सुन्दरको कथासँग उसलाई भावनात्मक रूपमा जोड्छ; सुन्दरले "दाइ" भनेपछि ऊ पग्लन्छ र सुन्दर आफ्नै भाइ, सुन्दरकी आमा आफ्नै आमाझैँ लाग्छ ।

यी तीन पृष्ठभूमि — स्थान, रुचि र शोक — नजोडी पाठको भावभूमि बुझिँदैन; रिपोर्ताजमा घटना मात्र होइन, घटनालाई हेर्ने आँखा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

9.3 विषयवस्तु — सार

बिहानको आठ बजे गोठाटारको पिपलमुनि टहलिँदै गर्दा 'म' पात्रलाई अफिसबाट फोन आउँछ । खाना नखाई अफिसले दिएको पुरानो मोटरसाइकल घ्यार्र घ्यार्र पार्दै ऊ अफिस पुग्छ । हाकिमले भन्छन् — "तपाईँ स्वास्थ्यको कथा लेख्न धुलिखेल जानुपर्ने भयो अमितजी", र थप्छन् "अफिसमा राम्रो फिचर स्टोरी बनाउने तपाईँ नै त हुनुहुन्छ ।" स्वास्थ्यको समाचारमा उसको त्यति रुचि थिएन, तर 'स्टोरी' भनेपछि ऊ तानिन्छ । भोक बिर्सेर ऊ धुलिखेलतिर लाग्छ । बाटोभरि स्मृतिले उसलाई आफ्ना क्यान्सरले गुमाएका पिताकहाँ पुर्‍याउँछ ।

धुलिखेलको कार्यक्रम योग र स्वास्थ्यबारेको हो । एक अधबैँसे महिलाले "तपाईँ पत्रकार ?" भनी सोध्छिन् । थोरै अतिथि र धेरै दर्शक भएको कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि एक युवा छन् । वक्ताको लामो ताँती देखेर पत्रकारलाई झर्को लाग्छ । तर डाक्टर युरेन्द्र झा ले "हजारौँ माइलको यात्रा एउटा सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ" भन्ने उखानबाट कुरा सुरु गरेपछि उसलाई रमाइलो लाग्छ । डा. झा भन्छन् — "योग र ध्यानको यात्रा पनि यस्तै हो", र त्यसको उदाहरणका रूपमा मञ्चमै रहेका सुन्दर छन्त्याल लाई देखाउँछन्, जसको जीवन योगसाधनाले नै फेरिदियो । उनी थप्छन् — "योग चिन्तन हो, ज्ञान हो, मनको एकाग्रता हो र यो समाधितर्फको यात्रा पनि हो ।"

अन्तिम वक्ता सुन्दर छन्त्याल थोरै तर मिठो बोल्छन् — "मनको शान्ति खोज्न टाढा जानुपर्दैन, यो तपाईँभित्रै छ । योगबाट यो प्राप्त हुन्छ । म त्यही कथाको नायक हुँ जसले निराशालाई जितेँ र मृत्युलाई समेत जितेँ ।" उनी सबै कथा त्यहीँ सुनाउँदैनन्, तर श्रेय आयुर्वेद र योगका आचार्य गुरु युरेन्द्र झालाई दिन्छन् । पत्रकारले आफूले खोजेको कथा भेटिसकेको महसुस गर्छ, फोन नम्बर लिएर रातको समयमा गोठाटार फर्कन्छ ।

भोलिपल्ट बिहान आठ बजे फोन गर्दा हिजोकै अधबैँसे महिला — सुन्दरकी आमा — ले फोन उठाउँछिन् र सहज निम्तो दिन्छिन् । पत्रकार आरुबारी पुग्छ; मन पर्ने साहित्यकार रमेश विकलको घर देब्रे पारेर अघि बढ्छ । ऊ भित्र पस्दा सुन्दर ध्यानमा मग्न थिए । चियासँगै कथा सुरु हुन्छ ।

सुन्दर म्याग्दीको गाउँमा जन्मिएका मध्यमवर्गीय परिवारका एक्लो छोरा हुन् — बुबा सरकारी अधिकृत, आमा माध्यमिक तहमा पढाउने । काठमाडौँको नाम चलेको विद्यालयबाट एसएलसी, विज्ञान लिएर उच्चमाध्यमिक र थापाथली क्याम्पसबाट सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक । स्नातकोत्तरमा नाम निस्केको दिन बुबाले गाउँभरि खुसी बाँडेका थिए, तर पढाइ सुरु भएको तेस्रो दिन बुबाको हृदयाघात ले मृत्यु भयो । त्यसपछि आमालाई क्यान्सर देखियो र दिल्लीमा उपचार गराउनुपर्दा परिवार ऋणको आहालमा डुब्यो; त्यही भारले सुन्दरलाई डिप्रेसन भयो ।

आमाछोरा आरुबारीमा डेरा लिएर बस्छन् र नेपाल मेडिकल कलेजका मनोचिकित्सकलाई देखाउँछन् । एक दिन नयाँ बानेश्वरस्थित डाक्टर युरेन्द्र झाको चिकित्साकेन्द्र पुग्छन् । डा. झाले योग र ध्यानका विधि सिकाउँछन्, अभ्यास गराउँछन् र आयुर्वेदिक औषधी पनि दिन्छन्; मनोचिकित्सकले पनि "त्यो पनि एउटा राम्रो पद्धति हो" भनी सल्लाह दिन्छन् । बिस्तारै मन शान्त हुँदै जान्छ र अष्टाङ्ग योगको बोधले मनका विकार हटाएपछि बाँच्ने इच्छाशक्ति जागृत हुन्छ । सुन्दर स्वयम् योग प्रशिक्षक बन्छन् र डा. झा उनका डाक्टर मात्र नभई गुरु बन्छन् ।

ऋणबारे सोध्दा सुन्दर भन्छन् — पहाडको जग्गा केही बेचियो, केही तिरियो, "हेरौँ, सकिएला नि केही पौरख गर्न ।" पत्रकार खाना खाएर कार्यालय फर्किन्छ र शनिबारका लागि कथा तयार पार्छ; शीर्षकको पिरलोले उसलाई रातभर छाड्दैन । भोलिपल्ट बिहान सुन्दरको फोन आउँछ — "दाइ म पास भएँ नि... प्राविधिक अधिकृतमा, अब त म ऋण तिर्न सक्छु दाइ र म योगको प्रशिक्षक पनि भएर समाज सेवा पनि गरिरहन्छु ।" यो सफलता पनि कथामा जोडिन्छ । मनमनै ऊ सोच्छ — यो कथा विफलताबाट सफलताको यात्राको कथा हो । हाकिमले शीर्षक सोध्दा अनायास उसको मुखबाट निस्कन्छ — सफलताको कथा ।

नाम	रचनामा भूमिका
अमित ठाकुर	रिपोर्ताजको 'म' पात्र — कथा खोज्ने पत्रकार, गोठाटारबासी
सुन्दर छन्त्याल	कथाको नायक — म्याग्दीका युवा, योगसाधनाबाट पुनर्जीवन पाएका प्रशिक्षक
डाक्टर युरेन्द्र झा	आयुर्वेद र योगका आचार्य; नयाँ बानेश्वरको चिकित्साकेन्द्रका सञ्चालक, सुन्दरका गुरु
सुन्दरकी आमा	क्यान्सरपीडित; कथा सुनाउन सघाउने सहवक्ता (नाम उल्लेख छैन)
भवानी भिक्षु, रमेश विकल	साहित्यिक सन्दर्भका रूपमा नाम आएका स्रष्टा

9.4 खण्डगत व्याख्या

संरचनाका दृष्टिले यो रिपोर्ताज अनुच्छेदको लामो शृङ्खलामा लेखिएको छ र त्यसलाई विषयका आधारमा छ खण्डमा बाँडेर बुझ्नु सजिलो हुन्छ । पहिलो खण्ड पत्रकारको आत्मपरिचय र गोठाटारको परिवेशले भरिएको छ; यसमा घटना कम र भाव बढी छ । दोस्रो खण्डदेखि घटना सुरु हुन्छ — अफिसको फोन, हाकिमको आदेश र धुलिखेलको यात्रा । तेस्रो खण्ड कार्यक्रमको प्रत्यक्ष रिपोर्ट हो, जहाँ डा. युरेन्द्र झा र सुन्दर छन्त्यालका भनाइ उद्धरणसहित आउँछन् । चौथो खण्ड आरुबारीको घर-भेट हो र यही रचनाको केन्द्रीय भाग हो, किनभने यहाँ सम्पूर्ण कथा संवादमार्फत खुल्छ । पाँचौँ खण्डमा सुन्दरको योगबोध र जीवनदर्शन आउँछ । छैटौँ खण्ड शीर्षकको खोज र अन्त्यमा फोनबाट आएको सफलताको खबरले टुङ्गिन्छ ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा — प्रत्येक खण्डमा प्रकृतिवर्णनको एउटा टुक्रा जोडिएको छ । बादलले आकार र रङ फेरिरहनु, वनले मायावी सङ्गीत गुन्जाउनु, चन्द्रागिरि साँझको प्रकाशमा टल्कनु, पहाडहरू गणितका रेखाचित्रझैँ स्तब्ध र निश्चल हुनु — यी वर्णन सजावट मात्र होइनन्, पत्रकारको भित्री मनोदशाका दर्पण हुन् । जब उसको मन मलिन हुन्छ, पहाडका मन पनि "मेरो जस्तै मलिन र म्लान" देखिन्छन् ।

खण्ड	अनुच्छेद/दृश्य	विषय	सोधिने प्रश्न
१	गोठाटारको पिपलमुनि	पत्रकारको आत्मपरिचय, पेसाप्रतिको गौरव, गोठाटार-मोह	गोठाटारले म पात्रलाई किन आकर्षित गर्छ ?
२	अफिसको फोन र धुलिखेल यात्रा	हाकिमको आदेश, भोकै यात्रा, स्मृति र पिताको सम्झना	'स्मृति भन्ने वस्तु पनि रमाइलो छ' को व्याख्या
३	धुलिखेलको कार्यक्रम	योग-स्वास्थ्य कार्यक्रम, डा. युरेन्द्र झा र सुन्दरका भनाइ	'हजारौँ माइलको यात्रा...' भन्नुको तात्पर्य के हो ?
४	आरुबारीको घर	सुन्दरको जीवनकथा — शिक्षा, बुबाको मृत्यु, आमाको क्यान्सर, ऋण, डिप्रेसन	सुन्दर छन्त्यालको सफलताको कथा सङ्क्षेपमा लेख्नुहोस्
५	योगबोधको प्रसङ्ग	अष्टाङ्ग योग, आयुर्वेदिक उपचार, इच्छाशक्तिको जागरण	सुन्दरमा कसरी बाँच्ने इच्छाशक्ति जागृत भयो ?
६	शीर्षकको खोज र समापन	प्राविधिक अधिकृतमा उत्तीर्ण, शीर्षक 'सफलताको कथा'	पाठको मुख्य सन्देश के हो ?

मूल भाव

पाठको मूल भाव — मानिसले जीवनमा आइपर्ने विपत्तिसँग लड्न बाहिर होइन, आफूभित्रै शक्ति खोज्नुपर्छ; योग, ध्यान र सकारात्मक इच्छाशक्तिले विफलतालाई सफलतामा बदल्न सकिन्छ । सुन्दर छन्त्यालको जीवनमा एकपछि अर्को गरी पिताको मृत्यु, आमाको क्यान्सर, ऋणको भार र डिप्रेसन आए । यी कुनै पनि उनले रोजेका दुःख थिएनन् । तर उनले भागेर होइन, स्वीकारेर जिते । उनकै शब्दमा — "जस्तो परिस्थिति छ, त्यससँग सहमत भएर अघि बढे जीवन स्वाभाविक रूपमा चल्छ । सहमत हुन नसक्दा मानसिक चिन्ता सुरु हुन्छ ।"

यससँगै पाठले दुई उपभाव पनि बोकेको छ । पहिलो, मानसिक रोगलाई रोग मानेर उपचार गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश — "डिप्रेसन त रोग नै हो आमा । अहिले त उपचार पनि छ नि ।" यो वाक्य नेपाली समाजमा मानसिक स्वास्थ्यबारे रहेको लाजको पर्दा उघार्ने वाक्य हो । दोस्रो, आधुनिक चिकित्सा र परम्परागत योग-आयुर्वेद परस्पर विरोधी होइनन् भन्ने सन्तुलित दृष्टिकोण — मनोचिकित्सकले नै योगलाई "एउटा राम्रो पद्धति हो" भनी सिफारिस गर्छन् । अन्त्यमा, सफलता भनेको जागिर मात्र होइन भन्ने पनि पाठले देखाउँछ; सुन्दर प्राविधिक अधिकृत भएर मात्र सन्तुष्ट हुँदैनन्, योग प्रशिक्षक भएर समाजसेवा पनि गरिरहने सङ्कल्प गर्छन् ।

विधागत विशेषता — रिपोर्ताजमूलक रचना

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
घटनास्थलको प्रत्यक्ष अवलोकन	पत्रकार आफैँ धुलिखेलको योग-स्वास्थ्य कार्यक्रममा उपस्थित हुन्छ र भोलिपल्ट आरुबारीको घरमै पुगेर सुन्दरसँग भेट्छ; भनाइ सुनेर होइन, देखेर लेखिएको छ
तथ्यपरकता	म्याग्दी, थापाथली क्याम्पस, सिभिल इन्जिनियरिङ, नेपाल मेडिकल कलेज, नयाँ बानेश्वरको चिकित्साकेन्द्र, प्राविधिक अधिकृत — सबै जाँच्न सकिने ठोस विवरण
साहित्यिक भाषा	"पहाडहरू गणितका रेखाचित्र झैँ स्तब्ध र निश्चल थिए", "धरती... वात्सल्यमयी बन्दै सारा प्राणीलाई आफ्ना वक्षस्थलमा लपेटेर सुतेको थियो" — समाचारमा कहिल्यै नआउने भाषा
पत्रकारको उपस्थिति (प्रथम पुरुष)	सम्पूर्ण रचना 'म' मा छ — "म आजको पात्रको कथा सोच्दै थिएँ", "मैले सुन्दरलाई आग्रह गरेँ"
संवाद र उद्धरणको प्रयोग	हाकिम, डा. झा, सुन्दर र आमाका भनाइ उद्धरण चिह्नसहित जस्ताको तस्तै — "दाइ म पास भएँ नि ।", "बाबु, ऋणको आहालमा डुबियो नि ।"
समय-स्थानको स्पष्टता	"बिहानको आठ बजेको थियो", "यो असारको महिना थियो", "अस्ति चैतमा ठ्याक्कै पाँच वर्ष भयो", "पाँच वर्ष दुई महिना भएछ" — घटनाको समयरेखा नापिएको छ
समाचार र निबन्धबिचको मध्यवर्ती स्थान	सूचना समाचारको (कार्यक्रम, वक्ता, विषय) तर चिन्तन र स्मृति निबन्धको — "स्मृतिले नै शब्दलाई जोड्छ र भत्काउँछ"
निजात्मक (आत्मपरक) शैली	पत्रकारको आफ्नै पितृशोक, भोक, झर्को र एकान्तप्रियता रिपोर्टभित्रै घुलिएका छन्
सामाजिक सन्देश	डिप्रेसनलाई रोग मानेर उपचार गर्नुपर्छ, योग-ध्यानले जीवन बदल्छ र युवाले समयमै स्वास्थ्यमा ध्यान दिनुपर्छ भन्ने सन्देश

भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली: मूलतः वर्णनात्मक र संवादात्मक मिश्रित निजात्मक शैली । कथावाचन प्रथम पुरुषमा छ । बिचबिच चिन्तनप्रधान (आत्मचिन्तनात्मक) अनुच्छेद आउँछन् — स्मृतिबारेको अनुच्छेद यसको उदाहरण हो ।
• वाक्यगठन: छोटा र सटीक वाक्य बढी छन् — "रातको समय थियो । गोठाटारको आकाश सफा थियो ।" संवादमा बोलीचालीकै लय छ, आदरार्थी 'हुनुभयो/भन्नुभयो' प्रयोग भएको छ ।
• शब्दस्रोत: तत्सम — स्मृति, वात्सल्यमयी, वक्षस्थल, निश्चल, प्रत्याहार, समाधि, इच्छाशक्ति; तद्भव/आगन्तुक (नेपाली-लोक) — आहाल, पौरख, ताँती, तरखर, घ्यार्र घ्यार्र; आगन्तुक (अङ्ग्रेजी) — स्टोरी, फिचर, डिप्रेसन, मोटरसाइकल, फोन । यही मिश्रणले रचनालाई शास्त्रीय पनि बनाउँछ, समकालीन पनि ।
• उखान र सूक्ति: "हजारौँ माइलको यात्रा एउटा सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ" — उखानले वक्तव्यलाई भार दिएको छ ।
• अलङ्कार:
• उपमा — "वरिपरिका पहाडहरू गणितका रेखाचित्र झैँ स्तब्ध र निश्चल थिए" (पहाड उपमेय, रेखाचित्र उपमान, 'झैँ' वाचक) । अर्को — "म त छानाबाट खसे झैँ भएँ ।"
• रूपक — "अकथारूपी कथा", "ऋणको आहालमा डुबियो" (ऋणमाथि आहालको अभेद आरोप); "स्मृति मेरा लागि सानो झ्याल थियो" ।
• मानवीकरण — "धरती अद्भुत चित्रलाई छातीमा समेटेर वात्सल्यमयी बन्दै सारा प्राणीलाई आफ्ना वक्षस्थलमा लपेटेर सुतेको थियो"; "समय मसँगै दौडिरहे पनि..." ।
• अनुप्रास — "मलिन र म्लान", "भोक, तिर्खा र थकाइ" मा वर्णको आवृत्ति ।
• प्रतीक — गोठाटारको पिपलको रुख एकान्त, स्थिरता र चिन्तनको प्रतीक बनेर रचनाको सुरु र अन्त्य दुवैमा आउँछ ।
• प्रकृतिचित्रण: बादलको आकार-रङ फेरिनु, वनको "मायावी सङ्गीत", चन्द्रागिरिको टल्कनु — प्रकृति यहाँ पृष्ठभूमि मात्र नभई पात्रको मनोदशाको प्रतिबिम्ब हो ।

समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष यस रचनाको सबैभन्दा बलियो पक्ष संरचना हो । कथा खोज्न निस्किएको पत्रकारले शीर्षक नपाएर छटपटिने र अन्त्यमा नायककै फोनले शीर्षक जुराइदिने वृत्ताकार बुनोट कलात्मक छ । दोस्रो बलियो पक्ष संवादको स्वाभाविकता हो — आमाको "ए बाबु आउनु न", सुन्दरको "दाइ म पास भएँ नि" जस्ता वाक्यले पात्रलाई जीवन्त बनाएका छन् । तेस्रो, रचनाले मानसिक स्वास्थ्य र डिप्रेसनजस्तो नेपाली समाजमा लुकाइने विषयलाई खुला रूपमा उठाएको छ र आधुनिक मनोचिकित्सा तथा योग-आयुर्वेदबिच झगडा नदेखाई सहकार्य देखाएको छ — यो सन्तुलित र जिम्मेवार दृष्टिकोण हो । चौथो, प्रकृतिवर्णन र मनोदशाको तालमेल साहित्यिक दृष्टिले उच्च स्तरको छ ।

कमजोर पक्ष रचनाको पहिलो भाग अत्यधिक लामो छ । गोठाटार-मोह, पुतलीसडकको सम्झना र कार्यक्रमको औपचारिकताप्रतिको झर्को — यी सबै मिलेर मूल कथा सुरु हुन धेरै ढिला हुन्छ; रिपोर्ताजको केन्द्रविन्दु सुन्दर छन्त्याल भए पनि पत्रकार स्वयम्ले धेरै ठाउँ ओगटेको आभास हुन्छ । दोस्रो, सुन्दरको रूपान्तरण कसरी भयो भन्ने प्रक्रिया पर्याप्त विस्तारमा आउँदैन — योग सिके, मन शान्त भयो र प्रशिक्षक बने भन्ने सङ्क्षिप्त वाक्यले पाँच वर्षको सङ्घर्षलाई हतारमा टुङ्ग्याएको छ । तेस्रो, डा. युरेन्द्र झाको पक्ष एकपक्षीय छ; उपचार पद्धतिको आलोचनात्मक जाँच नहुँदा कतै-कतै यो रिपोर्टभन्दा प्रशंसा बढी लाग्छ । चौथो, सुन्दरकी आमाको नाम कतै आउँदैन, जबकि जसको भनाइ उद्धृत हुन्छ उसको परिचय दिनु पत्रकारीय अपेक्षा हो । अन्त्यमा, ऋण अझै तिर्न बाँकी रहेको यथार्थ र 'सफलता' को शीर्षकबिचको तनावलाई रचनाले सम्बोधन गर्दैन ।

समग्र मूल्याङ्कन कमजोरीका बाबजुद यो रचना रिपोर्ताज विधा सिकाउन पाठ्यपुस्तकमा राखिएको सार्थक नमुना हो । विद्यार्थीले यसैबाट प्रत्यक्षदर्शिता, तथ्य र साहित्यिक भाषाको संयोजन कसरी हुन्छ भन्ने देख्न पाउँछन् । सन्देशका दृष्टिले पनि रचना सकारात्मक छ — यसले दुःखलाई महिमामण्डन नगरी त्यसबाट उठ्ने व्यावहारिक बाटो (उपचार, साधना, परिश्रम र समाजसेवा) देखाउँछ । त्यसैले साहित्यिक उत्कृष्टताभन्दा पनि विधागत शिक्षण र सामाजिक उपयोगिता का हिसाबले यो पाठ सफल मानिनुपर्छ ।

शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
निश्चल	हलचल नगर्ने, स्थिर
म्लान	ओइलाएको, कान्तिहीन
चैत्य	बौद्ध स्मारक
आयुर्वेद	प्राचीन चिकित्साशास्त्र
एकाग्र	एकचित्त, एउटै कुरामा लीन
अकथा	कथाहीनता, कथा नभएको अवस्था
स्नातकोत्तर	एम.ए. वा सो सरहको तह
व्यग्र	अधैर्य, आतुर
स्तूप	बौद्ध धर्मको अर्धगोलाकार स्मारक
कोलाहल	हल्लाखल्ला, हुलदङ्गा
अधबैँसे	अधबैँस उमेरको, प्रौढ
श्याम वर्ण	कालो वा साँवलो रङको
स्वप्निल	सपनाजस्तो, स्वप्नमय
निस्पन्द	कम्पनरहित, निश्चेष्ट
वात्सल्यमयी	मातृस्नेहले भरिएकी
वक्षस्थल	छाती
मायावी	जादुई, भ्रम उत्पन्न गराउने
ताँती	लहर, पङ्क्ति
विकार	मनको मैलो, दोष
जागृत	ब्यूँझेको, जागेको
समग्रता	पूर्णता, सम्पूर्णता
मनोचिकित्सक	मानसिक रोगको उपचार गर्ने चिकित्सक
हृदयाघात	मुटुको दौरा
पौरख	परिश्रम, उद्यम
दिनचर्या	दैनिक कार्यक्रम
आहाल	दलदल, हिलो जमेको खाल्डो
प्रत्याहार	इन्द्रियलाई विषयबाट फर्काउने योगको अङ्ग
धारणा	मनलाई एक ठाउँमा टिकाउने योगको अङ्ग
समाधि	योगको अन्तिम अवस्था, चित्तको पूर्ण लय
प्रवचन	उपदेशात्मक भाषण

एकाइको सारांश

• 'सफलताको कथा' कक्षा ११ को नवौँ पाठ हो; विधा रिपोर्ताजमूलक रचना, विषयक्षेत्र स्वास्थ्य, योग र चिकित्सा, कार्यघण्टा ८ ।
• पाठ्यपुस्तकले कुनै लेखकको नाम दिएको छैन; रचना प्रथम पुरुष 'म' मा छ र त्यो पात्र अमित ठाकुर नामको पत्रकार हो (रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पसबाट पत्रकारिता अध्ययन, गोठाटारमा डेरा) ।
• पत्रकारका पिताको मृत्यु सानैमा क्यान्सर ले भएको थियो; उसलाई योग-ध्यानमा सानैदेखि रुचि छ (तौलिहवामा बौद्ध भिक्षुको प्रवचन, लुम्बिनीका स्तूप र चैत्य) ।
• हाकिमले धुलिखेल मा स्वास्थ्यसम्बन्धी फिचर स्टोरी लेख्न पठाउँछन्; बिहानको आठ बजे फोन आउँछ, पत्रकार भोकै पुरानो मोटरसाइकलमा जान्छ ।
• कार्यक्रममा डाक्टर युरेन्द्र झा (आयुर्वेद र योगका आचार्य) ले "हजारौँ माइलको यात्रा एउटा सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ" उखानबाट कुरा सुरु गर्छन् र भन्छन् "योग चिन्तन हो, ज्ञान हो, मनको एकाग्रता हो र यो समाधितर्फको यात्रा पनि हो ।"
• अन्तिम वक्ता सुन्दर छन्त्याल भन्छन् — "मनको शान्ति खोज्न टाढा जानुपर्दैन, यो तपाईँभित्रै छ । योगबाट यो प्राप्त हुन्छ ।"
• सुन्दरको परिचय: जन्म म्याग्दी, मध्यमवर्गीय परिवारका एक्लो छोरा, बुबा सरकारी अधिकृत, आमा माध्यमिक तहकी शिक्षिका; काठमाडौँको नाम चलेको विद्यालयबाट एसएलसी, विज्ञानमा उच्चमाध्यमिक, थापाथली क्याम्पस बाट सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक, स्नातकोत्तरमा नाम निस्केको ।
• पढाइ सुरु भएको तेस्रो दिन बुबाको हृदयाघात ले मृत्यु; त्यसपछि आमालाई क्यान्सर, उपचार दिल्ली मा; परिवार ऋणमा डुब्यो र सुन्दरलाई डिप्रेसन भयो ।
• उपचार: नेपाल मेडिकल कलेज का मनोचिकित्सक + नयाँ बानेश्वर स्थित डा. युरेन्द्र झाको चिकित्साकेन्द्रमा योग, ध्यान र आयुर्वेदिक औषधी ।
• अष्टाङ्ग योग को क्रम पाठमा यसरी आएको छ — यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि ।
• समयरेखा: दिल्लीबाट फर्केको "अस्ति चैतमा ठ्याक्कै पाँच वर्ष"; भेट भएको महिना असार, अर्थात् पाँच वर्ष दुई महिना ।
• सुन्दरको सफलता: योग प्रशिक्षक बने, पहाडको जग्गा बेचेर केही ऋण तिरे र अन्त्यमा प्राविधिक अधिकृत मा उत्तीर्ण भए ।
• स्थान-सूची: गोठाटार (पत्रकारको डेरा), कोटेश्वर–जडीबुटी, पुतलीसडक, धुलिखेल (कार्यक्रम), आरुबारी (सुन्दरको बसोबास), म्याग्दी (जन्मथलो), तौलिहवा, सिन्धुपाल्चोक र विराटनगर (पुराना असाइनमेन्ट) ।
• रचनामा नाम उल्लेख भएका व्यक्ति पाँच जना — अमित ठाकुर, सुन्दर छन्त्याल, डाक्टर युरेन्द्र झा, भवानी भिक्षु, रमेश विकल ।
• शीर्षकको जन्म: "यो कथा विफलताबाट सफलताको यात्राको कथा हो" भन्ने सोचबाट अनायास निस्केको — सफलताको कथा ।

अभ्यास प्रश्न

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. रिपोर्ताज कुन विषयमा लेखिएको छ ? [2]
2. रिपोर्ताजमा कति जना व्यक्तिको नाम उल्लेख भएको छ ? [2]
3. रिपोर्ताज कतिओटा अनुच्छेदमा संरचित छ ? [2]
4. रिपोर्ताजमा प्रयुक्त भाषाशैली कस्तो छ ? [2]
5. ध्यान गर्नका लागि 'म' पात्र कहाँ कहाँ पुगेको थियो ? [2]
6. गोठाटारले 'म' पात्रलाई किन आकर्षित गर्छ ? [2]
7. "हजारौँ माइलको यात्रा एउटा सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ" भन्नुको तात्पर्य के हो ? [2]
8. सुन्दर छन्त्यालमा कसरी बाँच्ने इच्छाशक्ति जागृत भयो ? [2]

उत्तर

१. यो रिपोर्ताज स्वास्थ्य, योग र ध्यानको विषयमा लेखिएको हो । यसमा एक पत्रकारले धुलिखेलको योग-स्वास्थ्य कार्यक्रमबाट सूत्र पाएर सुन्दर छन्त्यालले योगसाधनाद्वारा डिप्रेसनबाट मुक्ति पाई सफलता हासिल गरेको कथा प्रस्तुत गरेका छन् ।

२. रिपोर्ताजमा पाँच जना व्यक्तिको नाम उल्लेख भएको छ — अमित ठाकुर ('म' पात्र पत्रकार), सुन्दर छन्त्याल, डाक्टर युरेन्द्र झा, भवानी भिक्षु र रमेश विकल । सुन्दरकी आमा, हाकिम र मनोचिकित्सकको नाम भने खुलाइएको छैन ।

३. यो रिपोर्ताज अनुच्छेदको लामो शृङ्खलामा संरचित छ; ठ्याक्कै सङ्ख्या आफ्नै पाठ्यपुस्तकको पाठमा गनेर लेख्नुपर्छ । विषयका आधारमा यसलाई छ खण्डमा बाँड्न सकिन्छ — (क) पत्रकारको परिचय र गोठाटार, (ख) अफिसको आदेश र धुलिखेल यात्रा, (ग) कार्यक्रमको रिपोर्ट, (घ) आरुबारीको भेट र कथा, (ङ) योगबोध, (च) शीर्षकको खोज र समापन ।

४. भाषाशैली सरल, सम्प्रेषणीय र साहित्यिक छ । कथन प्रथम पुरुषमा भएकाले शैली निजात्मक छ; वर्णन र संवाद दुवैको प्रयोग छ; तत्सम शब्द (स्मृति, निश्चल, वात्सल्यमयी) सँगै अङ्ग्रेजी आगन्तुक शब्द (स्टोरी, फिचर, डिप्रेसन) र लोकोक्तिपूर्ण नेपाली (आहाल, पौरख, ताँती) पनि मिसिएका छन् । प्रकृतिवर्णनमा अलङ्कारिक भाषा प्रयोग भएको छ ।

५. 'म' पात्र गोठाटारको पिपलको रुखमुनि प्राणायाम गर्न, नजिकैको देवालयको खुला मैदानमा योगासन गर्न र कहिलेकाहीँ पशुपतिछेउको मैदानमा पुग्ने गर्थ्यो । यसअघि तौलिहवामा बौद्ध भिक्षुको प्रवचन सुनेको र लुम्बिनीका स्तूप तथा चैत्य चाहारेको पनि उल्लेख छ ।

६. गोठाटारले 'म' पात्रलाई एकान्त, शान्ति र प्राकृतिक निकटता दिन्छ । कोटेश्वर काटेर जडीबुटीबाट उत्तर लाग्नासाथ उसलाई कोलाहलबाट मुक्त भएझैँ हुन्छ । त्यहाँको सानो वन, पशुपतिको जङ्गल र गोठाटारको प्रतीक बनेका पिपलका रुख उसलाई तान्छन् । त्यहीँ बसेर ऊ प्राणायाम र योगासन गर्छ र लेखनका लागि चाहिने एकान्त पाउँछ; आफ्नो 'लेखकीयपन' नै यस मोहको कारण भएको उसले ठान्छ ।

७. यस उखानको तात्पर्य हो — जतिसुकै ठुलो र कठिन लक्ष्य किन नहोस्, त्यसको सुरुआत एउटा सानो कदमबाटै हुन्छ । डा. युरेन्द्र झाले यसलाई योग र ध्यानको यात्रासँग जोडेका छन् — निरन्तर साना अभ्यासले नै समाधिसम्मको ठुलो उपलब्धि सम्भव हुन्छ । त्यसैले काम नगरी निराश हुनुभन्दा सानै भए पनि सुरु गर्नु ठुलो कुरा हो ।

८. डा. युरेन्द्र झाको चिकित्साकेन्द्रमा योग र ध्यानका विधि सिकेपछि तथा आयुर्वेदिक औषधी सेवन गरेपछि सुन्दरको मन बिस्तारै शान्त हुँदै गयो । योगमा यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा र ध्यान हुँदै समाधिसम्म पुगिन्छ भन्ने बोधले उनका मनका विकार हट्दै गए र त्यसैबाट जीवनमा बाँच्ने इच्छाशक्ति जागृत भयो ।

समीक्षात्मक — मध्यम उत्तर (५ अङ्क)

1. व्याख्या गर्नुहोस् — "यो स्मृति भन्ने वस्तु पनि रमाइलो छ । स्मृतिले नै शब्दलाई जोड्छ र भत्काउँछ । स्मृतिले मानिसलाई मानिस बनाउँछ र पुनर्जीवित गर्छ ।" [5]
2. व्याख्या गर्नुहोस् — "मनको शान्ति खोज्न टाढा जानुपर्दैन, यो तपाईँभित्रै छ । योगबाट यो प्राप्त हुन्छ ।" [5]
3. रिपोर्ताजमा प्राकृतिक परिवेशको वर्णन कसरी भएको छ ? [5]
4. 'म' पात्रले सुन्दरको कथा प्राप्त गर्नका लागि गरेका प्रयत्नलाई क्रमबद्ध रूपमा टिपोट गर्नुहोस् । [5]
5. योगसाधनाले मानव स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावहरू के के हुन् ? [5]

उत्तर

१. प्रस्तुत अंश 'सफलताको कथा' शीर्षकको रिपोर्ताजमूलक रचनाबाट लिइएको हो । धुलिखेल जाँदै गर्दा आफूले लेख्नुपर्ने कथाबारे सोच्दासोच्दै 'म' पात्रको मनमा स्मृति दौडिन थालेपछि उसले यो चिन्तन गरेको हो । स्मृति अर्थात् सम्झना मानिससँग सधैँ रहने अद्भुत वस्तु हो । लेखकका अनुसार शब्दलाई जोड्ने र भत्काउने काम पनि स्मृतिले नै गर्छ — अर्थात् मानिसले जे लेख्छ, बोल्छ वा सिर्जना गर्छ, त्यसको स्रोत उसको सम्झना नै हो र त्यही सम्झनाले पहिले बनाएको कुरालाई फेरि भत्काउँछ पनि । दोस्रो, स्मृतिले मानिसलाई मानिस बनाउँछ — विगतको अनुभव, सिकाइ, सम्बन्ध र पीडाको सम्झना नै मानवीयताको आधार हो; सम्झना नभएको प्राणी मानिस हुन सक्दैन । तेस्रो, स्मृतिले पुनर्जीवित गर्छ — बितिसकेका व्यक्ति र क्षणलाई स्मृतिले फेरि जीवित तुल्याइदिन्छ । यही कारण पत्रकारको स्मृतिमा क्यान्सरले गुमाएका आफ्नै पिता फेरि आइपुग्छन् । यसरी यस अंशले स्मृतिलाई बाहिरी र भित्री संसार जोड्ने 'सानो झ्याल' का रूपमा चित्रण गर्दै मानवजीवनमा सम्झनाको सिर्जनात्मक महत्त्व उद्घाटित गरेको छ ।

२. यसको पूर्ण नमुना उत्तर माथि 'व्याख्या कसरी लेख्ने' शीर्षकको उदाहरण बाकसमा तीन चरणमा दिइएको छ — सन्दर्भ (धुलिखेलको कार्यक्रममा सुन्दर छन्त्यालको भनाइ), अर्थ विस्तार (शान्तिको स्रोत बाहिरी वस्तु नभई आफ्नै मन हो र त्यसलाई एकाग्र बनाउने विधि योग-ध्यान हो) र निचोड (यही भनाइ सम्पूर्ण रचनाको केन्द्रीय सन्देश हो) । परीक्षामा त्यही ढाँचा जस्ताको तस्तै उतार्नुहोस् ।

३. यस रिपोर्ताजमा प्राकृतिक परिवेशको वर्णन सजावटका लागि मात्र नभई पात्रको मनोदशा देखाउन प्रयोग भएको छ । गोठाटारको सानो वन, पशुपतिको जङ्गल र पिपलका रुखले पत्रकारको एकान्तप्रियता झल्काउँछन् । धुलिखेलमा आकाशको बादलले "बेला बेलामा आकार र रङ फेरिरहेको" वर्णनले उसको अनिश्चित मनस्थिति सङ्केत गर्छ भने नजिकैको वनले "मायावी सङ्गीतको चम्किलो स्वर" गुन्जाएको वर्णनले उसलाई क्षणभर स्वप्नलोकमा पुर्‍याउँछ । साँझ गोठाटार फर्केपछि चन्द्रागिरि प्रकाशमा टल्किएको, अन्धकार बढ्दै जाँदा पहाडहरू "गणितका रेखाचित्र झैँ स्तब्ध र निश्चल" भएको र तिनका मन "मेरो जस्तै मलिन र म्लान" भएको वर्णनले पत्रकारको खिन्नतालाई प्रकृतिमाथि आरोपित गर्छ । अन्त्यमा आकाश झुक्दै धरतीलाई छुन खोजेको र धरती वात्सल्यमयी बनेर सारा प्राणीलाई वक्षस्थलमा लपेटेर सुतेको मानवीकरणयुक्त चित्रले वात्सल्य र आशाको भाव जगाउँछ । यसरी प्रकृति यहाँ पृष्ठभूमि होइन, पात्रको मनको दर्पण बनेर आएको छ ।

४. (क) हाकिमको आदेशपछि पत्रकार बिहानै खाना नखाई पुरानो मोटरसाइकल लिएर धुलिखेल जान्छ । (ख) योग र स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रममा धैर्यपूर्वक बसेर सबै वक्तालाई सुन्छ । (ग) डा. युरेन्द्र झाले सुन्दर छन्त्यालको उदाहरण दिएपछि र सुन्दर आफैँले "म त्यही कथाको नायक हुँ" भनेपछि आफूले खोजेको कथा यही हो भन्ने निर्क्योल गर्छ । (घ) कार्यक्रमपछि सुन्दरको फोन नम्बर लिएर रातमा गोठाटार फर्कन्छ र भोलिको कथाको खाका कोर्दै रात बिताउँछ । (ङ) भोलिपल्ट बिहान आठ बजे फोन गर्छ, सुन्दरकी आमाले निम्तो दिएपछि आरुबारी पुग्छ । (च) घरमा पुगेर चिया खाँदै "लौ कथा सुरु गरौँ" भनी आग्रह गर्छ र जिज्ञासु प्रश्न सोध्दै — दिदीबहिनीबारे, स्नातकबारे, समयबारे, ऋणबारे — पूरै कथा उतार्छ । (छ) खाना खाएर कार्यालय फर्किन्छ र दिनभरि बसेर शनिबारका लागि कथा तयार पार्छ । (ज) भोलिपल्ट सुन्दरले प्राविधिक अधिकृतमा उत्तीर्ण भएको खबर फोन गरेपछि त्यो सफलता पनि कथामा जोड्छ र 'सफलताको कथा' शीर्षक राख्छ ।

५. पाठका आधारमा योगसाधनाका प्रभाव यी हुन् — (क) मनका विकार हट्छन् र मन शान्त तथा स्थिर हुन्छ; (ख) एकाग्रता बढ्छ, जुन शान्तिको आधार हो; (ग) डिप्रेसनजस्तो मानसिक रोगबाट मुक्त हुन सहयोग पुग्छ र बाँच्ने इच्छाशक्ति जागृत हुन्छ; (घ) शारीरिक शान्ति योगाभ्यासबाट र गहिरो मानसिक शान्ति ध्यानबाट प्राप्त हुन्छ; (ङ) परिस्थितिसँग सहमत भएर अघि बढ्ने सामर्थ्य आउँछ, जसले मानसिक चिन्ता घटाउँछ; (च) यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा र ध्यान हुँदै समाधिसम्मको यात्राले जीवनलाई अनुशासित बनाउँछ; (छ) साधक स्वयम् प्रशिक्षक बनेर समाजसेवा गर्न सक्छ । यसरी सुखी र निरोगी जीवनका लागि योगाभ्यास आवश्यक छ भन्ने पाठको निष्कर्ष छ ।

समीक्षात्मक — लामो उत्तर (८ अङ्क)

1. सुन्दर छन्त्यालको सफलताको कथा विस्तारमा लेख्दै पाठको मुख्य सन्देश स्पष्ट पार्नुहोस् । [8]
2. 'सफलताको कथा' रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस् । [8]

उत्तर

१. 'सफलताको कथा' रिपोर्ताजको केन्द्रीय पात्र सुन्दर छन्त्यालको जीवन विफलताबाट सफलतासम्मको यात्राको जीवन्त उदाहरण हो । एक पत्रकारले धुलिखेलको योग-स्वास्थ्य कार्यक्रमबाट सूत्र पाएर आरुबारीस्थित उनकै घरमा पुगी संवादमार्फत उतारेको यो कथा एउटा युवाले निराशा र मृत्युतुल्य पीडालाई कसरी जित्यो भन्ने देखाउँछ ।

सुन्दरको जन्म म्याग्दीको गाउँमा भएको हो । मध्यमवर्गीय परिवारका एक्लो छोरा उनलाई दुःख खासै थिएन । बुबा सरकारी अधिकृत र आमा माध्यमिक तहकी शिक्षिका भएकाले जीवन सुखी थियो । काठमाडौँको नाम चलेको विद्यालयबाट एसएलसी सकेर विज्ञान विषय लिई उच्चमाध्यमिक उत्तीर्ण गरे र थापाथली क्याम्पसबाट सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक पूरा गरे । स्नातकोत्तरका लागि फारम भरे र नाम पनि निस्कियो । त्यो दिन उनका बुबाले गाउँभरिका मानिसलाई खुसी बाँडेका थिए ।

तर सुखको त्यो शिखरबाटै उनको जीवनमा पहिरो गयो । काठमाडौँमा पढाइ सुरु भएको तेस्रो दिन हृदयाघातका कारण बुबाको मृत्यु भयो । काम सकेपछि सुन्दरलाई काठमाडौँ फर्कन मन लागेन; आमाले कति सम्झाए पनि मानेनन् र गाउँमा एक्लै बस्न थाले । त्यही उदासीको बिचमा आमा बिरामी परिन् र काठमाडौँ ल्याएर जँचाउँदा क्यान्सर देखियो । उपचार नेपालमा नभई दिल्लीमा गर्नुपर्ने भयो । सुरुमै पत्ता लागेकाले उपचार त सम्भव भयो, तर परिवार ऋणको आहालमा डुब्यो । बुबाको मृत्यु, आमाको रोग र ऋणको त्रिविध भारले सुन्दरलाई डिप्रेसनसम्म पुर्‍यायो ।

मोड यहीँबाट आउँछ । आमाछोरा काठमाडौँमा डेरा लिएर बस्छन् र नेपाल मेडिकल कलेजका मनोचिकित्सकलाई देखाउँछन् । एक दिन नयाँ बानेश्वरस्थित डाक्टर युरेन्द्र झाको चिकित्साकेन्द्र पुग्छन् । डा. झाले योग र ध्यानका सबै विधि सिकाउँछन्, अभ्यास गर्न लगाउँछन् र आयुर्वेदिक औषधी पनि दिन्छन् । मनोचिकित्सकले पनि यसलाई "एउटा राम्रो पद्धति हो" भनी सहमति जनाउँछन् । बिस्तारै मन शान्त हुँदै जान्छ । सुन्दरले योगको तात्त्विक बोध गर्छन् — यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा र ध्यान हुँदै समाधिसम्मको यात्रा । यही बोधले मनका विकार हटाउँछ र बाँच्ने इच्छाशक्ति जागृत गराउँछ । उनी स्वयम् योग-ध्यानका प्रशिक्षक बन्छन् र डा. झा उनका डाक्टर मात्र नभई गुरु बन्छन् ।

सफलताको अन्तिम खुड्किलो कथाको अन्त्यमा आउँछ । पहाडको जग्गा बेचेर केही ऋण तिरिसकेका सुन्दर "सकिएला नि केही पौरख गर्न" भन्दै आशावादी छन् र भोलिपल्ट बिहानै पत्रकारलाई फोन गरेर सुनाउँछन् — "दाइ म पास भएँ नि... प्राविधिक अधिकृतमा, अब त म ऋण तिर्न सक्छु दाइ र म योगको प्रशिक्षक पनि भएर समाज सेवा पनि गरिरहन्छु ।"

पाठको मुख्य सन्देश यही हो — जीवनमा आइपर्ने विपत्तिबाट भाग्नु होइन, त्यससँग सहमत भएर, उपचार र साधनाको बाटो समाएर अघि बढ्नुपर्छ । मनको शान्ति बाहिर होइन, आफैँभित्र छ र योग-ध्यान त्यहाँ पुग्ने विधि हो । यसका साथै पाठले मानसिक रोगलाई लाजको विषय नबनाई रोगकै रूपमा उपचार गर्नुपर्छ, आधुनिक चिकित्सा र योग-आयुर्वेद परस्पर पूरक हुन सक्छन् र साँचो सफलता भनेको आफूलाई उठाएर समाजसेवासम्म पुग्नु हो भन्ने सन्देश पनि दिएको छ ।

२. 'सफलताको कथा' रिपोर्ताजमूलक रचना हो । रिपोर्ताज समसामयिक विषयमाथि तयार पारिने त्यस्तो रचना हो जसमा लेखक स्वयम् घटनाको प्रत्यक्षदर्शी वा भोक्ता हुन्छ र देखेको यथार्थलाई साहित्यिक भाषामा प्रस्तुत गर्छ । यसलाई समाचार र साहित्यको मिलनबिन्दु मानिन्छ । यस रचनामा रिपोर्ताजका सबै आधारभूत लक्षण स्पष्ट देखिन्छन् ।

पहिलो, प्रत्यक्ष अवलोकन । रिपोर्ट गर्ने पत्रकार आफैँ धुलिखेलको कार्यक्रममा उपस्थित छ र भोलिपल्ट आरुबारीको घरमै पुगेर सुन्दरसँग भेट्छ । कसैले सुनाएको कुरा होइन, आफैँले देखेको-सुनेको कुरा लेखिएको छ ।

दोस्रो, तथ्यपरकता । म्याग्दी, थापाथली क्याम्पस, सिभिल इन्जिनियरिङ, नेपाल मेडिकल कलेज, नयाँ बानेश्वरको चिकित्साकेन्द्र, प्राविधिक अधिकृत — यी सबै जाँच्न सकिने ठोस विवरण हुन् । समय पनि नापिएको छ — "बिहानको आठ बजेको थियो", "यो असारको महिना थियो", "पाँच वर्ष दुई महिना भएछ" ।

तेस्रो, प्रथम पुरुषमा पत्रकारको उपस्थिति । सम्पूर्ण रचना 'म' मा छ र त्यो 'म' आफ्नो भोक, झर्को, खिन्नता र पितृशोकसहित रिपोर्टभित्रै उपस्थित छ । यसैले शैली निजात्मक बनेको छ ।

चौथो, संवाद र उद्धरणको प्रयोग । हाकिम, डा. युरेन्द्र झा, सुन्दर र उनकी आमाका भनाइ उद्धरण चिह्नसहित जस्ताको तस्तै राखिएका छन् — "तपाईँ स्वास्थ्यको कथा लेख्न धुलिखेल जानुपर्ने भयो अमितजी", "दाइ म पास भएँ नि ।" यसले रिपोर्टको प्रामाणिकता बढाउँछ ।

पाँचौँ, साहित्यिक भाषा र अलङ्कार । "पहाडहरू गणितका रेखाचित्र झैँ स्तब्ध र निश्चल थिए", "धरती... वात्सल्यमयी बन्दै सारा प्राणीलाई आफ्ना वक्षस्थलमा लपेटेर सुतेको थियो" जस्ता उपमा र मानवीकरणयुक्त वाक्य समाचारमा कहिल्यै आउँदैनन् । पिपलको रुख प्रतीक बनेर आएको छ ।

छैटौँ, समाज सन्देश । रचनाले डिप्रेसनलाई रोग मानेर उपचार गर्नुपर्छ, योग-ध्यानले जीवन बदल्न सक्छ र युवाले समयमै स्वास्थ्यमा ध्यान दिनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।

सातौँ, आकारगत स्वतन्त्रता र मिश्रित स्वरूप । रिपोर्ताज लामो वा छोटो दुवै हुन सक्छ; यहाँ सूचना समाचारको ढाँचामा र चिन्तन निबन्धको ढाँचामा आएको छ ।

निष्कर्ष: यसरी प्रत्यक्षदर्शिता, तथ्यपरकता, प्रथम पुरुष कथन, संवाद, साहित्यिक भाषा, समय-स्थानको स्पष्टता र सामाजिक सन्देशको संयोजनका आधारमा 'सफलताको कथा' रिपोर्ताज विधाको सफल एवम् प्रतिनिधि नमुना हो । यो समाचारभन्दा भावपूर्ण, कथाभन्दा तथ्यपरक र निबन्धभन्दा घटनाकेन्द्रित छ ।