Unit 14 · व्याकरण · 10 min read

मूल र व्युत्पन्न शब्द; शब्द स्रोत (तत्सम, तद्भव, आगन्तुक); शब्दकोशीय प्रयोग

What the syllabus asks for 6

मूल शब्द र व्युत्पन्न शब्द
तत्सम शब्द
तद्भव शब्द
आगन्तुक शब्द
तीनको तुलनात्मक तालिका
शब्दकोशीय प्रयोग

एउटा भाषामा शब्द दुई तरिकाले हेरिन्छ — कसरी बन्यो (बनोट) र कहाँबाट आयो (स्रोत)। बनोटले शब्दलाई मूल र व्युत्पन्न भनी छुट्याउँछ; स्रोतले तत्सम, तद्भव र आगन्तुक भनी छुट्याउँछ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्र को विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार शब्दस्रोत र शब्दकोशीय प्रयोगबाट २ अङ्क आउँछ, र यो सबैभन्दा छिटो सकिने प्रश्न हो — शब्द चिन्नुपर्छ, बनाउनुपर्दैन।

परीक्षामा आउने दुई ढाँचा

(१) "दिइएका शब्दलाई तत्सम, तद्भव र आगन्तुकमा छुट्याउनुहोस्" — पाँच-छ शब्द दिइन्छ। (२) "दिइएका शब्दलाई शब्दकोशीय वर्णक्रममा मिलाउनुहोस्" — चार-पाँच शब्द दिइन्छ। दुवै पूरै सिकिने प्रश्न हुन्।

14.1 मूल शब्द र व्युत्पन्न शब्द

जुन शब्दलाई अझ टुक्र्याउन सकिँदैन, त्यो मूल शब्द (रूढ शब्द) हो। जुन शब्द अर्को शब्द वा शब्दांश जोडेर बनेको हुन्छ, त्यो व्युत्पन्न शब्द हो।

आधार	मूल (रूढ) शब्द	व्युत्पन्न शब्द
बनोट	टुक्र्याउन मिल्दैन	टुक्र्याउन मिल्छ
उदाहरण	घर, पानी, हात, राम्रो, कोशी	घरबार, पानीघट्ट, हातेमालो, अनौठो
विग्रह	हुँदैन	घर + बार, अ + नौठो

व्युत्पन्न शब्द

कुनै मूल शब्दमा उपसर्ग, प्रत्यय, अर्को शब्द वा त्यही शब्दको दोहोरिएको रूप जोडेर नयाँ अर्थ दिने गरी बनेको शब्दलाई व्युत्पन्न शब्द भनिन्छ।

नेपालीमा व्युत्पन्न शब्द बन्ने चार प्रक्रिया छन्। प्रत्येक प्रक्रियाको पूरा चर्चा एकाइ १९–२२ मा छ; यहाँ चिनारी मात्र।

प्रक्रिया	कसरी	उदाहरण	विग्रह
उपसर्ग	शब्दको अगाडि शब्दांश	अपमान, निडर, सुशासन	अप + मान, नि + डर
प्रत्यय	शब्दको पछाडि शब्दांश	लेखक, मिठास, नेपाली	लेख् + अक, मिठ + आस
समास	दुई वा बढी शब्द जोडिने	राजकुमार, आमाबाबु	राजाको कुमार, आमा र बाबु
द्वित्व	एउटै वा मिल्दो शब्द दोहोरिने	घरघर, खानपान	घर + घर

**चित्र १.** शब्दको दुई ढङ्गको वर्गीकरण — बायाँ बनोटका आधारमा, दायाँ स्रोतका आधारमा।

14.2 तत्सम शब्द

तत्सम = तत् (त्यो, अर्थात् संस्कृत) + सम (समान)। संस्कृतबाट कुनै परिवर्तनविना जस्ताको तस्तै नेपालीमा आएका शब्द तत्सम हुन्।

चिन्ने उपाय — तत्सम शब्दमा प्रायः यी चिह्न भेटिन्छन्:

सङ्केत	उदाहरण
ष, क्ष, ज्ञ, ऋ	भाषा, क्षमा, ज्ञान, ऋण, वृक्ष
श सहित संयुक्त वर्ण	विश्व, दृश्य, श्रम
ई, ऊ दीर्घ नियमित	नदी, पूजा, गीत, भूमि
संयुक्त व्यञ्जन (द्व, त्र, प्र, स्व)	द्वार, पत्र, प्रकाश, स्वतन्त्र
विसर्ग वा अनुस्वार	दुःख, अंश, संस्कृति

थप उदाहरण: सूर्य, चन्द्र, पुस्तक, विद्यालय, अग्नि, हस्त, कर्ण, दुग्ध, ग्राम, कार्य, राष्ट्र, मातृ, पितृ, जल, वायु, पुष्प, मस्तक, अक्षि, वृक्ष, नेत्र।

14.3 तद्भव शब्द

तद्भव = तत् + भव (बाट जन्मेको)। संस्कृतबाट आए पनि नेपालीको मुखमा घोटिएर रूप फेरिएका शब्द तद्भव हुन्। तद्भव शब्द सुन्दा नेपाली बोलीजस्तै लाग्छन्।

संस्कृत (तत्सम)	नेपाली (तद्भव)	संस्कृत (तत्सम)	नेपाली (तद्भव)
अग्नि	आगो	हस्त	हात
कर्ण	कान	अक्षि	आँखा
दुग्ध	दूध	घृत	घिउ
गृह	घर	क्षेत्र	खेत
ग्राम	गाउँ	कार्य	काम
वृक्ष	रुख	पत्र	पात
दन्त	दाँत	नासिका	नाक
सप्त	सात	अष्ट	आठ
वर्षा	बर्खा	अन्धकार	अँध्यारो
स्वप्न	सपना	अश्रु	आँसु
दधि	दही	तैल	तेल
मृत्तिका	माटो	हस्ती	हात्ती

रूप फेरिने साधारण प्रवृत्ति: संयुक्त वर्ण फुक्छ वा सजिलो हुन्छ (क्षेत्र → खेत), ष/श हराएर स वा ख बन्छ, दीर्घ ह्रस्व हुन्छ, र शब्दको अन्त्यमा ओ, आ, ई जोडिन्छ (मृत्तिका → माटो)।

14.4 आगन्तुक शब्द

संस्कृतबाहेक अन्य भाषाबाट नेपालीमा भित्रिएका शब्द आगन्तुक हुन्। यिनलाई विदेशी शब्द पनि भनिन्छ।

स्रोत भाषा	उदाहरण
अङ्ग्रेजी	स्कुल, कलेज, बस, टिकट, डाक्टर, कम्प्युटर, मोबाइल, अफिस, पेन्सिल, होटेल
अरबी	अदालत, कानुन, हिसाब, मुद्दा, वकिल, तारिख, दाबी, अदब
फारसी	खबर, दरबार, जमिन, चस्मा, बन्दुक, दोस्त, रोजगार, सिपाही
पोर्चुगिज	कमिज, तमाखु, अनारस, बाल्टिन, चाबी, पाउरोटी
हिन्दी–उर्दू	बच्चा, दुकान, मकान, जरुरी, मालिक
नेवारी	झ्याल, गुठी, पाटी, लाखे
तिब्बती–भोटे	लामा, याक, च्याङ, थुक्पा, चौँरी

आगन्तुक शब्द लेख्दाका नियम

आगन्तुक शब्दलाई नेपालीमा लेख्दा संस्कृतका नियम लगाइँदैन। तीन कुरा सम्झे पुग्छ।

नियम	शुद्ध	अशुद्ध
आगन्तुकमा ष लेखिँदैन, स लेखिन्छ	अफिस, पुलिस, कमिस	अफिष, पुलिष, कमिष
आगन्तुकमा प्रायः ह्रस्व लेखिन्छ	किताब, जरुरी, सिपाही, तारिख	कीताब, जरूरी, सीपाही
स्रोत भाषाको हिज्जे होइन, नेपाली उच्चारण पछ्याइन्छ	स्कुल, पेन्सिल, डाक्टर, टिकट	स्कूल, पेन्सील, डाक्टर्

तर शब्दको अन्त्यमा ी आउने केही चलनचल्तीका आगन्तुक शब्द अपवाद हुन् — गाडी, कुर्सी, चिठी।

छुट्याउने तीन-सेकेन्डको जाँच

शब्दमा ष, क्ष, ज्ञ, ऋ, विसर्ग छ? → तत्सम।
शब्द नेपाली बोलीजस्तै छ र यसको संस्कृत जोडी सम्झन सकिन्छ? → तद्भव।
शब्द न संस्कृतजस्तो छ, न नेपाली मूलजस्तो — बाहिरी लाग्छ? → आगन्तुक।

स्वरचित (अनुकरणात्मक) शब्द

केही शब्द न संस्कृतबाट आएका हुन्, न विदेशी भाषाबाट — ती प्रकृतिको आवाज वा गतिको नक्कल गरेर नेपालीमै बनेका हुन्। यिनलाई स्वरचित वा अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ।

प्रकार	उदाहरण
आवाजको नक्कल	झरझर, सरसर, गडगड, टपटप, छ्यासछ्यास
गति र अवस्थाको नक्कल	लथालिङ्ग, ढल्कँदै, हतारहतार, सलबलाउनु
भाँडा–बाजाका नाम	ढ्याङ्ग्रो, मादल, झ्याली, डम्फु

यस्ता शब्दलाई परीक्षामा प्रायः आगन्तुकभित्र नराखी छुट्टै कोटिमा राखिन्छ। सोधिएमा "स्वरचित नेपाली शब्द" लेख्नु सुरक्षित हुन्छ।

14.5 तीनको तुलनात्मक तालिका

आधार	तत्सम	तद्भव	आगन्तुक
स्रोत	संस्कृत	संस्कृत	अन्य भाषा
रूपमा परिवर्तन	भएको छैन	भएको छ	आफ्नै भाषाको रूप
ध्वनि	संयुक्त वर्ण धेरै	सरल, खुला	स्रोत भाषाजस्तै
उदाहरण	कर्ण, दुग्ध, वृक्ष	कान, दूध, रुख	इयर, मिल्क, ट्री
प्रयोग शैली	लेख्य, औपचारिक	बोलीचाली	दैनिक व्यवहार

तीन कोटिमा छुट्याउने

प्रश्न. तलका शब्दलाई तत्सम, तद्भव र आगन्तुकमा छुट्याउनुहोस् — विद्यालय, दूध, टिकट, क्षमा, गाउँ, अदालत।

समाधान. १. विद्यालय — संस्कृतकै रूप, संयुक्त वर्ण द्य छ → तत्सम। २. दूध — संस्कृत दुग्ध बाट बिग्रिएको → तद्भव। ३. टिकट —अङ्ग्रेजी शब्द → आगन्तुक। ४. क्षमा — क्ष छ, संस्कृतकै रूप → तत्सम। ५. गाउँ — संस्कृत ग्राम बाट → तद्भव। ६. अदालत — अरबी → आगन्तुक।

उत्तर. तत्सम: विद्यालय, क्षमा। तद्भव: दूध, गाउँ। आगन्तुक: टिकट, अदालत।

14.6 शब्दकोशीय प्रयोग

शब्दकोशमा शब्द वर्णक्रममा राखिएका हुन्छन्। नेपाली शब्दकोशको वर्णक्रम यही हो:

स्वर: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः व्यञ्जन: क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, श, ष, स, ह

मात्राको क्रम (शब्दभित्रको दोस्रो-तेस्रो वर्ण मिलाउँदा): मात्रा नभएको (अ) → ा → ि → ी → ु → ू → ृ → े → ै → ो → ौ → ं → ः

शब्द मिलाउने तीन चरण

पहिलो वर्ण हेर → उही भए मात्रा हेर → त्यो पनि उही भए दोस्रो वर्ण हेर। यत्ति नै हो; यही क्रम दोहोर्‍याउँदै जाने।

**चित्र २.** शब्दकोशीय वर्णक्रम मिलाउने तीन चरण — क-बाट सुरु हुने छ शब्दको क्रम।

शब्दकोशका प्रविष्टिमा शब्दको पछाडि सङ्क्षिप्त सङ्केत दिइन्छ:

सङ्केत	अर्थ	सङ्केत	अर्थ
ना.	नाम	सं.	संस्कृतबाट आएको
सर्व.	सर्वनाम	अङ्.	अङ्ग्रेजीबाट
वि.	विशेषण	अ.	अरबीबाट
क्रि.	क्रिया	फा.	फारसीबाट
क्रि.वि.	क्रियाविशेषण	ने.	नेपाली मूलको
अव्य.	अव्यय	बो.	बोलीचालीको

नमुना प्रविष्टि:

काठ ना. [सं. काष्ठ] रूखको बोक्राभित्रको ठोस भाग। घरको ढोका काठको छ। अदालत ना. [अ.] न्याय निरूपण गर्ने सरकारी निकाय। मुद्दा जिल्ला अदालतमा दर्ता भयो।

प्रविष्टिले चार सूचना दिन्छ — शीर्षशब्द, व्याकरणिक कोटि, स्रोत, र अर्थ (प्रायः प्रयोग वाक्यसहित)।

शब्दकोशीय क्रममा मिलाउने

प्रश्न. मिलाउनुहोस् — पोखरा, पाटन, पुस्तक, पर्वत, पीपल।

समाधान. १. पाँचै शब्दको पहिलो वर्ण प हो, त्यसैले मात्राको क्रम हेर्नुपर्‍यो। २. मात्राक्रम: अ → ा → ि → ी → ु → ू → े → ै → ो → ौ। ३. पर्वत (प + अ) सबैभन्दा पहिले; पाटन (ा); पीपल (ी); पुस्तक (ु); पोखरा (ो)।

उत्तर. पर्वत, पाटन, पीपल, पुस्तक, पोखरा।

तद्भवको संस्कृत मूल खोज्ने

प्रश्न. आँखा, दाँत, बर्खा, घिउ का तत्सम रूप लेख्नुहोस् र परिवर्तनको प्रवृत्ति देखाउनुहोस्।

समाधान.

तद्भव	तत्सम	के फेरियो
आँखा	अक्षि	संयुक्त वर्ण क्ष फुक्यो, अन्त्यमा आ थपियो, स्वर अनुनासिक भयो
दाँत	दन्त	न्त को न अनुनासिक भएर चन्द्रबिन्दुमा बदलियो
बर्खा	वर्षा	व → ब, ष → ख
घिउ	घृत	ऋ → इ, अन्त्यको त → उ

निष्कर्ष. तद्भव बन्दा संयुक्त वर्ण सरल हुन्छ र उच्चारण सजिलो हुने गरी ध्वनि फेरिन्छ।

विद्यार्थीले गर्ने वास्तविक गल्ती

तत्सम र तद्भव साटिने। दुग्ध तत्सम, दूध तद्भव — संस्कृतकै रूपमा भए तत्सम, बिग्रिएको भए तद्भव।
आगन्तुक भनेको अङ्ग्रेजी मात्र सम्झिने। अरबी अदालत, फारसी खबर, नेवारी झ्याल पनि आगन्तुक हुन्।
हिज्जेको गल्ती। आगन्तुक शब्द नेपालीमा ह्रस्व लेखिन्छन् — डाक्टर (डाक्टर होइन डाक्टर), अफिस, किताब, जरुरी। आगन्तुकमा ष कहिल्यै लाग्दैन।
वर्णक्रममा मात्रा बिर्सिने। कलम भन्दा काठ पछि आउँछ किनभने क पछि मात्रा नभएको वर्ण पहिले आउँछ।
व्युत्पन्न शब्दलाई मूल भन्ने। पानीघट्ट लाई मूल शब्द भन्न मिल्दैन; यो पानी + घट्ट हो।

पाठको सार

बनोटका आधारमा शब्द दुई किसिमका — मूल (टुक्र्याउन नमिल्ने) र व्युत्पन्न (टुक्र्याउन मिल्ने)।
व्युत्पन्न शब्द चार प्रक्रियाले बन्छन्: उपसर्ग, प्रत्यय, समास, द्वित्व।
स्रोतका आधारमा शब्द तीन किसिमका — तत्सम (संस्कृतकै रूप), तद्भव (संस्कृतबाट बिग्रिएको), आगन्तुक (अन्य भाषाबाट)।
तत्समको चिनारी: ष, क्ष, ज्ञ, ऋ, विसर्ग, संयुक्त वर्ण। आगन्तुकमा ष लाग्दैन र प्रायः ह्रस्व लेखिन्छ।
शब्दकोशीय वर्णक्रम: स्वर अ–अः, अनि व्यञ्जन क–ह। मात्राक्रम: अ, ा, ि, ी, ु, ू, ृ, े, ै, ो, ौ, ं, ः।
शब्दकोशको प्रविष्टिले शीर्षशब्द, व्याकरणिक कोटि, स्रोत र अर्थ — चार सूचना दिन्छ।

अभ्यास

तत्सम, तद्भव वा आगन्तुक छुट्याउनुहोस् (१ अङ्क)

कर्ण [1]
हात [1]
कानुन [1]
ज्ञान [1]
झ्याल [1]
आगो [1]
संस्कृति [1]

उत्तर

१. तत्सम — संस्कृतकै रूप, कुनै परिवर्तन छैन।

२. तद्भव — संस्कृत हस्त बाट बनेको।

३. आगन्तुक (अरबी) — संस्कृत मूल छैन।

४. तत्सम — ज्ञ संयुक्त वर्ण तत्समको सङ्केत हो।

५. आगन्तुक (नेवारी) — नेवारी भाषाबाट आएको।

६. तद्भव — संस्कृत अग्नि बाट।

७. तत्सम — अनुस्वारसहित संस्कृतकै रूप।

तद्भव रूप लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

दुग्ध [1]
वृक्ष [1]
क्षेत्र [1]
अष्ट [1]
नासिका [1]

उत्तर

८. दूध — संयुक्त वर्ण ग्ध फुकेर सरल भयो।

९. रुख — व लोप भई ऋ ह्रस्व उ बन्यो।

१०. खेत — क्ष → ख, त्र → त।

११. आठ — ष्ट सरल भएर ठ भयो।

१२. नाक — बिचको सि लोप भयो।

शब्दकोशीय वर्णक्रममा मिलाउनुहोस् (१ अङ्क)

कोशी, कमल, काठमाडौँ, किसान [1]
दसैँ, दीपक, दूध, देश [1]
पुस्तक, पानी, पोखरा, पर्वत [1]

उत्तर

१३. कमल, काठमाडौँ, किसान, कोशी — मात्राक्रम अ, ा, ि, ो।

१४. दसैँ, दीपक, दूध, देश — मात्राक्रम अ, ी, ू, े।

१५. पर्वत, पानी, पुस्तक, पोखरा — मात्राक्रम अ, ा, ु, ो।

खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)

संस्कृतबाट रूप नफेरी आएका शब्दलाई ………… भनिन्छ। [1]
शब्दकोशमा ष भन्दा ………… पछाडि आउँछ। [1]
राजकुमार ………… प्रक्रियाबाट बनेको व्युत्पन्न शब्द हो। [1]

उत्तर

१६. तत्सम — तत् + सम = त्यससँग समान।

१७. स — वर्णक्रम श, ष, स, ह हो।

१८. समास — राजाको कुमार भन्ने दुई शब्द जोडिएका छन्।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

मूल शब्द र व्युत्पन्न शब्दबिचको भिन्नता तीन उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
तत्सम र तद्भव शब्द छुट्याउने तीन आधार उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
शब्दकोशको एउटा प्रविष्टिले कुन-कुन सूचना दिन्छ? नमुनासहित देखाउनुहोस्। [3]
आगन्तुक शब्द लेख्दा ध्यान दिनुपर्ने तीन हिज्जे-नियम उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
स्वरचित (अनुकरणात्मक) शब्द भनेको के हो? तीन उदाहरण दिनुहोस्। [3]

उत्तर

१९. मूल शब्द टुक्र्याउन मिल्दैन (घर, पानी, हात); व्युत्पन्न शब्द टुक्र्याउन मिल्छ (घरबार = घर + बार, निडर = नि + डर, लेखक = लेख् + अक)। मूल शब्द भाषाको आधार हो, व्युत्पन्न त्यसमाथि बनेको हो।

२०. (क) स्रोतको रूप — तत्सम संस्कृतकै रूपमा (दुग्ध), तद्भव बिग्रिएको (दूध)। (ख) ध्वनि — तत्समा ष, क्ष, ज्ञ, संयुक्त वर्ण (वृक्ष), तद्भवमा सरल ध्वनि (रुख)। (ग) प्रयोग — तत्सम लेख्य–औपचारिक, तद्भव बोलीचालीको।

२१. शीर्षशब्द, व्याकरणिक कोटि, स्रोत भाषा र अर्थ (प्रयोग वाक्यसहित)। नमुना — काठ ना. [सं. काष्ठ] रूखको ठोस भाग। घरको ढोका काठको छ।

२२. (क) आगन्तुकमा ष लेखिँदैन — अफिस, डाक्टर। (ख) प्रायः ह्रस्व लेखिन्छ — किताब, जरुरी, सिपाही। (ग) स्रोत भाषाको उच्चारणभन्दा नेपाली चलनलाई प्राथमिकता — स्कुल, पेन्सिल।

२३. प्रकृतिको आवाज वा गतिको नक्कल गरेर नेपालीमै बनेका शब्द स्वरचित शब्द हुन्; यी न तत्सम हुन्, न तद्भव, न आगन्तुक। उदाहरण — झरझर (पानीको आवाज), गडगड (मेघको आवाज), लथालिङ्ग (अस्तव्यस्त अवस्था)।

Practise more: Nepali question bank