उद्देश्य-विधेय विस्तार; वाक्य परिवर्तन; कथन; ध्रुवीयता

यो एकाइ वाक्यान्तरण को हो — निर्देशनअनुसार वाक्यको रूप फेर्ने सिप। परीक्षामा यसबाट सिधै ३ अङ्क आउँछ, र प्रश्न सधैँ "निर्देशन अनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्" भन्ने ढाँचामा आउँछ। यहाँ चार किसिमको परिवर्तन पढिन्छ — वाच्य (कर्तृ, कर्म, भाव), कथन (प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष), ध्रुवीयता (सकारात्मक, नकारात्मक) र बनोट (सरल, संयुक्त, मिश्र)। हरेकको चरणबद्ध विधि सिके अङ्क पक्का हुन्छ।

23.1 उद्देश्य र विधेय

हरेक वाक्यका दुई अङ्ग हुन्छन् — उद्देश्य (कसको बारेमा भनिएको) र विधेय (के भनिएको)।

उद्देश्यको विस्तार विशेषण, सर्वनाम वा नामयोगी पदावलीले हुन्छ — पोखराका मिहिनेती विद्यार्थीहरूले। विधेयको विस्तार कर्म, करण, स्थान, काल र क्रियाविशेषणले हुन्छ — हिजो पुस्तकालयमा नयाँ पुस्तक पढे।

वाक्य	उद्देश्य	विधेय
कोशी बग्छ।	कोशी	बग्छ
दसैँमा काठमाडौँका मानिस गाउँ फर्कन्छन्।	काठमाडौँका मानिस	दसैँमा गाउँ फर्कन्छन्
मेरो सानो बहिनीले रु. ५०० बचत गरी।	मेरो सानो बहिनीले	रु. ५०० बचत गरी

23.2 वाच्य परिवर्तन

क्रियाले कसलाई प्रधान बनाएको छ — कर्तालाई, कर्मलाई कि भावलाई — त्यही वाच्य हो।

वाच्य	कसलाई प्रधानता	उदाहरण
कर्तृवाच्य	कर्तालाई	रामले पुस्तक पढ्यो।
कर्मवाच्य	कर्मलाई	रामद्वारा पुस्तक पढियो।
भाववाच्य	भाव (क्रिया) लाई	रामबाट पढिएन।

कर्मवाच्य र भाववाच्यका नमुना

कर्तृवाच्य	कर्मवाच्य / भाववाच्य
रामले पुस्तक पढ्यो।	रामद्वारा पुस्तक पढियो।
सीताले गीत गाउँछिन्।	सीताद्वारा गीत गाइन्छ।
मैले काम गरेँ।	मबाट काम गरियो।
शिक्षकले विद्यार्थी पढाउनुहुन्छ।	शिक्षकद्वारा विद्यार्थी पढाइन्छन्।
हामी हिँड्दैनौँ।	हामीबाट हिँडिँदैन। (भाववाच्य)
ऊ सुत्न सक्दैन।	उसबाट सुतिँदैन। (भाववाच्य)

23.3 कथन परिवर्तन

कथन	लक्षण	उदाहरण
प्रत्यक्ष	वक्ताका शब्द जस्ताको तस्तै, उद्धरण चिह्नभित्र	उसले भन्यो, "म भोलि काठमाडौँ जान्छु।"
अप्रत्यक्ष	भाव मात्र, उद्धरण चिह्नबिना	उसले आफू भोलिपल्ट काठमाडौँ जाने बतायो।

प्रत्यक्षबाट अप्रत्यक्ष बनाउँदा फेरिने शब्द

प्रत्यक्षमा	अप्रत्यक्षमा
म / हामी	आफू / आफूहरू
तिमी / तपाईं	उनी / वहाँ
यो / यहाँ	त्यो / त्यहाँ
आज	त्यस दिन
भोलि	भोलिपल्ट / अर्को दिन
हिजो	अघिल्लो दिन
अहिले	त्यति बेला

23.4 ध्रुवीयता परिवर्तन

वाक्य सकारात्मक छ कि नकारात्मक — यही ध्रुवीयता हो। परिवर्तन गर्दा अर्थ उही राख्नुपर्छ।

सकारात्मक	नकारात्मक (अर्थ उही)
यो काम सजिलो छ।	यो काम गाह्रो छैन।
ऊ इमानदार छ।	ऊ बेइमान छैन।
सबै विद्यार्थी आए।	कुनै विद्यार्थी बाँकी रहेनन्।
उनी सधैँ सत्य बोल्छन्।	उनी कहिल्यै झुट बोल्दैनन्।
पोखरा राम्रो सहर हो।	पोखरा नराम्रो सहर होइन।

23.5 बनोटअनुसार वाक्य परिवर्तन

बनोट	लक्षण	उदाहरण
सरल	एउटा उद्देश्य, एउटा मुख्य क्रिया	ऊ खाएर सुत्यो।
संयुक्त	दुई स्वतन्त्र वाक्य र, तर, अनि, त्यसैले ले जोडिएका	उसले खायो र सुत्यो।
मिश्र	एउटा मुख्य + आश्रित उपवाक्य (जो, जुन, यदि, किनभने, भने)	उसले खाएपछि जब निद्रा लाग्यो, तब सुत्यो।

सरल	संयुक्त	मिश्र
मिहिनेती विद्यार्थी सफल हुन्छ।	विद्यार्थीले मिहिनेत गर्छ र सफल हुन्छ।	जो विद्यार्थी मिहिनेत गर्छ, त्यो सफल हुन्छ।
बिरामी भएकाले ऊ आएन।	ऊ बिरामी थियो त्यसैले आएन।	किनभने ऊ बिरामी थियो, त्यसैले आएन।

पाठको सार

• वाक्यका दुई अङ्ग — उद्देश्य र विधेय; दुवैको विस्तार हुन सक्छ।
• वाच्य तीन: कर्तृ, कर्म, भाव। कर्मवाच्यमा कर्तामा द्वारा/बाट, क्रियामा इ।
• कर्मवाच्यमा क्रिया कर्मअनुसार चल्छ।
• कथन दुई: प्रत्यक्ष (उद्धरण चिह्नसहित) र अप्रत्यक्ष; फेर्दा सर्वनाम, कालवाचक शब्द र आदर मिलाउनुपर्छ।
• ध्रुवीयता फेर्दा अर्थ उही राख्नुपर्छ — सजिलो छ → गाह्रो छैन।
• बनोट तीन: सरल (एक क्रिया), संयुक्त (र, तर, त्यसैले), मिश्र (जो, जुन, यदि, किनभने)।

अभ्यास

निर्देशन अनुसार परिवर्तन गर्नुहोस् (१ अङ्क)

1. रामले पुस्तक पढ्यो। (कर्मवाच्यमा) [1]
2. सीताले गीत गाउँछिन्। (कर्मवाच्यमा) [1]
3. मैले काम गरेँ। (कर्मवाच्यमा) [1]
4. हामी हिँड्दैनौँ। (भाववाच्यमा) [1]
5. शिक्षकद्वारा विद्यार्थी पढाइन्छन्। (कर्तृवाच्यमा) [1]
6. उसले भन्यो, "म भोलि आउँछु।" (अप्रत्यक्ष कथनमा) [1]
7. यो काम सजिलो छ। (नकारात्मकमा) [1]
8. जो मिहिनेत गर्छ, त्यो सफल हुन्छ। (सरल वाक्यमा) [1]
9. ऊ बिरामी थियो त्यसैले आएन। (मिश्र वाक्यमा) [1]
10. ऊ खाएर सुत्यो। (संयुक्त वाक्यमा) [1]

उत्तर

१. रामद्वारा पुस्तक पढियो। — कर्तामा द्वारा, क्रियामा इ।

२. सीताद्वारा गीत गाइन्छ। — कर्म गीत अनुसार क्रिया एकवचन।

३. मबाट काम गरियो। — मैले को मबाट भयो।

४. हामीबाट हिँडिँदैन। — कर्म नभएकाले भाववाच्य।

५. शिक्षकले विद्यार्थी पढाउनुहुन्छ। — द्वारा हटी ले आयो, आदर कायम।

६. उसले आफू भोलिपल्ट आउने भन्यो। — म → आफू, भोलि → भोलिपल्ट।

७. यो काम गाह्रो छैन। — अर्थ उही रह्यो।

८. मिहिनेती मानिस सफल हुन्छ। — आश्रित उपवाक्य विशेषणमा बदलियो।

९. किनभने ऊ बिरामी थियो, त्यसैले आएन। — किनभने ले मिश्र बनायो।

१०. उसले खायो र सुत्यो। — र ले दुई स्वतन्त्र वाक्य जोड्यो।

उद्देश्य र विधेय छुट्याउनुहोस् (१ अङ्क)

11. कोशी नदी वेगले बग्छ। [1]
12. दसैँमा काठमाडौँका मानिस गाउँ फर्कन्छन्। [1]
13. मेरो सानो बहिनीले रु. ५०० बचत गरी। [1]
14. पोखराका विद्यार्थीहरूले हिजो भ्रमण गरे। [1]

उत्तर

११. उद्देश्य — कोशी नदी; विधेय — वेगले बग्छ।

१२. उद्देश्य — काठमाडौँका मानिस; विधेय — दसैँमा गाउँ फर्कन्छन्।

१३. उद्देश्य — मेरो सानो बहिनीले; विधेय — रु. ५०० बचत गरी।

१४. उद्देश्य — पोखराका विद्यार्थीहरूले; विधेय — हिजो भ्रमण गरे।

खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)

15. कर्मवाच्यमा कर्ताको साथमा ………… विभक्ति लाग्छ। [1]
16. अप्रत्यक्ष कथनमा म को ठाउँमा ………… आउँछ। [1]
17. र, तर, त्यसैले ले जोडिएको वाक्य ………… हो। [1]
18. कर्म नभएको क्रियाबाट बन्ने वाच्य ………… हो। [1]

उत्तर

१५. द्वारा / बाट — ले हटाएर राखिन्छ।

१६. आफू — वक्ता आफैँलाई जनाउने भएकाले।

१७. संयुक्त — दुवै भाग स्वतन्त्र वाक्य हुन्।

१८. भाववाच्य — प्रायः असमर्थता जनाउँछ।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

19. तीन वाच्यको परिचय एक-एक उदाहरणसहित दिनुहोस्। [3]
20. कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य बनाउने चार चरण उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
21. प्रत्यक्षबाट अप्रत्यक्ष कथन बनाउँदा फेरिने कुनै चार कुरा लेख्नुहोस्। [3]
22. सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्यको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
23. ध्रुवीयता परिवर्तनमा अर्थ नबदलिनुपर्ने किन? दुई उदाहरण दिनुहोस्। [3]
24. उद्देश्य विस्तार र विधेय विस्तार भनेको के हो? एउटै वाक्यमा देखाउनुहोस्। [3]
25. भाववाच्य कहिले प्रयोग हुन्छ? तीन उदाहरण दिनुहोस्। [3]
26. तलका वाक्य निर्देशनअनुसार फेर्नुहोस् — (क) आमाले भात पकाउनुभयो। (कर्मवाच्यमा) (ख) सबै विद्यार्थी आए। (नकारात्मकमा) (ग) उनले सोधे, "तिमी कहाँ जान्छौ?" (अप्रत्यक्षमा) [3]

उत्तर

१९. कर्तृवाच्य — कर्ता प्रधान: रामले पुस्तक पढ्यो। कर्मवाच्य — कर्म प्रधान: रामद्वारा पुस्तक पढियो। भाववाच्य — भाव प्रधान: रामबाट पढिएन।

२०. (१) कर्तामा द्वारा/बाट: रामले → रामद्वारा; (२) कर्मलाई उद्देश्य बनाउने: पुस्तक; (३) क्रियामा इ: पढ्यो → पढियो; (४) कर्मअनुसार सङ्गति मिलाउने। उत्तर — रामद्वारा पुस्तक पढियो।

२१. (क) उद्धरण चिह्न हट्छ; (ख) सर्वनाम फेरिन्छ (म → आफू, तिमी → उनी); (ग) कालवाचक शब्द फेरिन्छ (भोलि → भोलिपल्ट); (घ) क्रिया -ने/-एको रूपमा गई मुख्य क्रियासँग जोडिन्छ।

२२. सरल — एउटा मुख्य क्रिया: ऊ खाएर सुत्यो। संयुक्त — दुई स्वतन्त्र वाक्य र ले जोडिएका: उसले खायो र सुत्यो। मिश्र — मुख्य + आश्रित उपवाक्य: जब उसले खायो, तब सुत्यो।

२३. वाक्यान्तरणको सर्त नै अर्थ यथावत् राख्नु हो; अर्थ फेरिए त्यो परिवर्तन होइन, नयाँ वाक्य हुन्छ। उदाहरण — यो सजिलो छ → यो गाह्रो छैन; उनी सधैँ सत्य बोल्छन् → उनी कहिल्यै झुट बोल्दैनन्।

२४. उद्देश्यसँग जोडिएर त्यसलाई विस्तार गर्ने पद उद्देश्य विस्तार, विधेयसँग जोडिनेलाई विधेय विस्तार भनिन्छ। पोखराका मिहिनेती विद्यार्थीहरूले हिजो पुस्तकालयमा नयाँ पुस्तक पढे। — पोखराका मिहिनेती उद्देश्य विस्तार, हिजो पुस्तकालयमा नयाँ विधेय विस्तार।

२५. कर्म नभएको (अकर्मक) क्रियामा, र प्रायः असमर्थता वा अनिच्छा जनाउन — मबाट हिँडिँदैन।, उसबाट सुतिँदैन।, हामीबाट बोलिएन।

२६. (क) आमाद्वारा भात पकाइयो। (ख) कुनै विद्यार्थी बाँकी रहेनन्। (ग) उनले आफू कहाँ जाने हो भनी सोधे।