गाउँको माया

'गाउँको माया' कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको दोस्रो पाठ हो । यो कथाकार इस्माली ले लेखेको सामाजिक यथार्थवादी कथा हो । लगभग दुई वर्षपछि गाउँ फर्किँदै गरेको 'म' पात्र (कृष्ण) बाटैमा बाल्यकालका साथी परिछनलाई भेट्छ; दुवैको कुराकानीबाट गाउँको खोला, गाउँको वर्गीय बनोट र पढेलेखेका मानिसले गाउँ छाड्दा पर्ने असर खुल्दै जान्छ । परीक्षामा यस पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क सोधिन सक्छन् । त्यसैले कथाको घटनाक्रम, दुई पात्रको चरित्रचित्रण, वर्गीय समाजको चित्रण र दुई व्याख्या पक्का तयार पार्नुपर्छ ।

2.1 कथाकार परिचय

इस्माली कथाकार महेश्वरप्रसाद उपाध्याय (महेश पौडेल) को साहित्यिक नाम हो । उनको जन्म वि.सं. २०१२ जेठ ४ मा महोत्तरी जिल्लाको औरही मा भएको हो; बुबा गोविन्दप्रसाद र आमा तिलकुमारीदेवी हुन् । उनले गणित विषयमा स्नातकोत्तर तहसम्मको शिक्षा हासिल गरेका छन् र लामो समय त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गतका क्याम्पसमा प्राध्यापन गरे । उनी नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका उपकुलपति पनि भएका थिए ।

उनको पहिलो रचना 'ऋणको थिचो' (कथा, वि.सं. २०३१) हो । उनका प्रमुख कृतिहरू यी हुन्:

विधा	कृति
कथासङ्ग्रह	माछो माछो भ्यागुतो (२०५२), घाम घामजस्तो छैन (२०५८), श्रीको खोजी (२०७३), कामरेडको कोट (२०७७)
उपन्यास	सेतो आतङ्क (२०३९), जिरोमाइल (२०५६)
बालसाहित्य	अर्को एउटा पृथ्वी (२०५७), नानीहरूको पुरुषार्थ (२०६०), चिम्पान्जीको चिन्ता (२०६६)

उनले पारिजात सृजन पुरस्कार (२०५२), नागार्जुन वार्षिक रचना पुरस्कार (२०६५) र मैनाली कथा पुरस्कार (२०६६) पाएका छन् ।

पाठ्यपुस्तकले यस कथाका लेखकको जीवनी छुट्टै दिएको छैन; शीर्षकमुनि 'इस्माली' मात्र लेखिएको छ । माथिको विवरण अन्य साहित्यिक परिचय-स्रोतबाट लिइएको हो; उत्तरमा जन्ममिति र कृति लेख्दा यिनै तथ्य प्रयोग गर्नुहोस् ।

2.2 पाठको पृष्ठभूमि

कथाको परिवेश पूर्वी तराईको एउटा साधारण किसान गाउँ हो, जहाँ खेतीपाती, हलो, गोठालो र खोलाको बाढी जनजीवनका अङ्ग हुन् । पात्रका नाम — बुधना, परिछन, रामदरस, बखतबहादुर — र संवादमा आएका हिन्दी तथा तराईका बोलीका टुक्राले यो आञ्चलिक परिवेश देखाउँछन् । गाउँमा महावीरजीको झन्डामेला लाग्ने, सुल्ताना डाँकुको नौटङ्की खेलिने र हाटबजार जम्ने कुराले ग्रामीण संस्कृतिको झलक दिन्छ ।

कथाको सामाजिक पृष्ठभूमि भने जमिनदारी र श्रमशोषणको परम्परा हो । हली, गोठाला र बनी (ज्याला) मा काम गर्ने गरिबका छोराछोरी पनि पुस्तौँसम्म त्यही पेसामा बाँधिने, अनि गाउँका ठालुले फुटाऊ र राज गर नीतिले श्रमिकको आन्दोलन कमजोर पार्ने यथार्थ यस कथाको आधार हो । कथाकारले यही यथार्थलाई एक शिक्षित युवाको फर्कने यात्रा र एक साथीसँगको भेटमार्फत देखाएका छन् ।

2.3 विषयवस्तु — सार

कथाको 'म' पात्र (कृष्ण) लगभग दुई वर्षपछि गाउँ फर्किँदै छ । यी दुई वर्षमा धेरै पटक गाउँ जाने प्रयास गरे पनि कुनै न कुनै अल्झोले उसलाई रोकेको थियो । बाटोभरि उसको मनमा गाउँका साथी, आमाबुबा, घर, टोल, नौटङ्की, झन्डामेला र हाटबजारका घटना नाचिरहन्छन् । उसलाई गाउँमा बस्न नपाएको पीडा भइरहेको छ । केही दिनअघि भाइले चिठीमा परिछनको टोलमा 'रबिन–हुड' नाटकको अभ्यास भइरहेको खबर लेखेकाले 'गाउँमा पनि साँच्चैका मान्छेहरू रहेछन् जो जीवनलाई बुझ्दै छन्' भन्ने बोध उसलाई भएको छ । अर्को चिठीमा परिछनले 'तिमी पनि गाउँमा बसिदिँदा हौ त हामी जस्ता गँवारले पनि दुईचार कुरा जान्ने मौका पाउने थियौँ' भनेको सम्झँदा उसलाई आफू व्यङ्ग्य गरिएझैँ लाग्छ ।

गाउँनजिक पुग्दा चैते बतास चलिरहेको छ । अचानक 'जयरामजीकी, किसन भाइ ?' भन्ने परिचित स्वर सुनेर ऊ झस्कन्छ र सिमलको आडबाट जोतिरहेको हलगोरु अड्याएर आएको परिछनलाई भेट्छ । दुवै लँगौटिया यार हुन् — सँगै गाई चराउने, बदाम–मकै चोरेर ओरहा खाने र गीत गाउने साथी । तर कृष्णलाई गाउँका मानिसले पढ्न पठाउने सल्लाह दिएपछि उसको र परिछनको बिचमा अन्तराल बढ्न थाल्यो । परिछनले गोठालो, हली र ज्यालादारीको बाटो पछ्यायो; कृष्णले 'काला अक्षरसित मितेरी गाँस्यो' । पछि कृष्णले यो अन्तराल बढ्न दिनुहुन्न भन्ने बोध गरी विद्यालय बिदाको बेला खेल र ओरहाको निहुँमा साथीहरूसँग मिसिने प्रयास गर्‍यो ।

सिमलको फेदमा झोला बिसाएपछि परिछन खोलाको कुवाबाट पानी ल्याउँछ । खोला अचेल गाउँतिर सोझिएको छ । यसले गाउँलाई रुवाएको पनि छ, पालेको पनि छ । खोलाको बाढी, गाईको पुच्छर समातेर बाढी तर्ने बालखेल र खोलाले दिएको चिसो पानी सम्झँदै कृष्ण 'रुवायो' मात्र भन्नु खोलाप्रति अन्याय हुने ठान्छ । पानी पिउँदै गर्दा परिछनले उदास स्वरमा 'आजकाल गाउँमा तीन पाटी भयो' भन्ने खबर सुनाउँछ ।

परिछन विस्तारमा भन्छ — गएको रोपाइँमा चार किलो बनीको माग राखेर श्रमिकले हडताल गरे । सुरुमा सबै राम्रै थियो, तीन दिन काम ठप्प भयो । फेकन र शनिचरलाई अगुवा बनाइएको थियो, तर ठालुहरूले तिनलाई 'चार चार मन धान' दिने लोभ देखाएपछि उनीहरूले हडताल बिच्काइदिए । पछि श्रमिकहरूले तिनलाई केरकार गरे, झगडा भयो र आफ्नो पाटीबाट हटाइदिए । उनीहरू छुट्टै पाटी बनाएर बसे; मालिकले पनि एक मनभन्दा बढी धान दिएनन् । फलतः हडताल बिच्कियो, बनी बढेन, उल्टै श्रमिकको एकता टुट्यो । यही देखेर कृष्णलाई 'अङ्ग्रेजहरूको रोग' — 'डिभाइड एन्ड रुल' (फुटाऊ र राज गर) — गाउँमा सर्दै गएको लाग्छ ।

परिछन हिम्मत हार्दैन — 'अब कम्तीमा हाम्रो पाटीमा धोखेबाज त रहेनन्' । तर उसको एउटा दुःख छ: 'तिमी पनि गाउँमा हुँदा हौ त हामीलाई आडभरोस मिल्थ्यो; तिमी गाउँको अभिमान हौ, इज्जत हौ; तिमी पनि परदेशी भइदिँदा गाउँ मालिकको एकलौटी रजाइँमा पर्छ ।' यो सुनेर कृष्ण मर्माहत हुन्छ र भन्छ — 'तिमीहरूकै हँसिया, खुर्पी, कोदालो र पाखुराको बलमा गाउँ बाँचेको छ; तिम्रो पाखुरीले खोलाको धारलाई फर्काउँछ भने गाउँको इज्जत माथि नउठाउला त ?' अन्त्यमा परिछनले यसपालिको झन्डामेलामा खेल्न गाउँका घटना समेटेर एउटा नाटक लेखिदिन आग्रह गर्छ । गाउँमा टेक्न नपाउँदै गहन जिम्मेवारी पाएको कृष्ण त्यही सोच्दै अघि बढ्छ, र परिछन 'फुर्तीसँग चाल बढाऊ' भन्दै हल जोत्न फर्कन्छ ।

2.4 खण्डगत व्याख्या

कथा एउटै भेटघाटमा सीमित छ, तर भित्र स्मृति, संवाद र विचार जोडिएका छन् । पढ्दा र उत्तर लेख्दा यसलाई पाँच खण्डमा बाँडेर हेर्नु सजिलो हुन्छ ।

खण्ड	अनुच्छेद/दृश्य	विषय	सोधिने प्रश्न
१	सुरुका अनुच्छेद — गाउँ फर्कने बाटो	दुई वर्षको अन्तराल, गाउँ बस्न नपाउनुको पीडाबोध, भाइ र परिछनका चिठी	'म' पात्र किन गाउँ गएको हो ?
२	'जयरामजीकी, किसन भाइ ?' देखि सिमलको फेदसम्म	परिछनसँग भेट, बाल्यसम्बन्ध, पढाइले ल्याएको अन्तराल	परिछनको नियति पुस्तान्तरण कसरी भएको हो ?
३	कुवाको पानी र खोलाको प्रसङ्ग	खोलाको दोहोरो रूप, बालअनुभूति	खोलाले रुवायो मात्र भन्दा कसरी अन्याय हुन्छ ?
४	'तीन पाटी' र हडतालको वृत्तान्त	वर्गीय द्वन्द्व, फुटाऊ र राज गर, श्रमिकको फुट	कथामा कस्तो समाजको चित्रण छ ?
५	'तिमी पनि परदेशी भइदिँदा' देखि अन्त्यसम्म	पढेलेखेको अनुपस्थितिको असर, कृष्णको सम्मानवचन, नाटकको अनुरोध	कृष्णलाई सबैले किन सम्मान गरेका हुन् ?

खण्ड १ । कथा 'म' को मानसिक अवस्थाबाट सुरु हुन्छ — बुधना, परिछन, रामदरस, बखतबहादुर, कान्छो भाइ, आमा, बा, घर, छिमेक, टोल — यी नाममात्रले उसको जीवन गाउँसँग कति गाँसिएको रहेछ भन्ने देखाउँछन् । 'च्वास्स बिझाउँछ' र 'हलक्क मौलिन्छ' जस्ता शब्दले पीडाको तीव्रता देखाउँछन् । यही खण्डमा चिठीको प्रयोग गरेर कथाकारले गाउँ परिवर्तनको सङ्केत पहिल्यै दिएका छन् — गाउँका मानिसहरू 'रबिन–हुड' को नाटक खेल्दैछन्, अर्थात् उनीहरू जीवनका अर्थ खोज्दै छन् ।

खण्ड २ । परिछनको पहिलो संवाद नै आत्मीय छ — 'आऊ बसौँ, सियाँलमा एकछिन ।' त्यसपछि थुप्रै प्रश्न ओइर्‍याउनुले उसको उत्साह देखिन्छ । लेखकले यहाँ 'जमाना थियो' भनेर पूर्वदीप्ति (विगतको दृश्य फर्काउने प्रविधि) प्रयोग गरेका छन्: गाई चराउने ती दिन र त्यसपछि पढाइले ल्याएको फरकपन । हलीको छोरो हली, गोठालाको छोरो गोठाला बन्ने चक्रलाई कथाले पुस्तान्तरित नियति भनेको छ ।

खण्ड ३ । खोला यहाँ केवल प्राकृतिक दृश्य होइन, गाउँको जीवन हो । यो सन्तुलित दृष्टि कृष्णको परिपक्वता हो — बाढीले क्षति गरे पनि खोलाले पानी दिन्छ, खेतबारी सिँचाइ हुन्छ, गाईवस्तु पाल्छ र बाल्यकालको आनन्द दिएको छ । यही सन्तुलनले पछि उठ्ने वर्गीय प्रश्नलाई पनि एकपक्षीय बनाउँदैन ।

खण्ड ४ । कथाको केन्द्र यही हो । हडतालको माग सानो हो — चार किलो बनी — तर त्यसको परिणाम ठुलो छ, किनकि ठालुहरूले लोभ देखाएर अगुवा नै फुटाइदिए । कथाकारले यहाँ 'डिभाइड एन्ड रुल' भनेर औपनिवेशिक चालबाजीसँग गाउँको यथार्थ जोडेका छन् । मालिकहरू प्रत्यक्ष पात्र होइनन्, उनीहरूको चाल मात्र परिछनको वर्णनमा देखिन्छ; यसले ठालुको शक्ति अदृश्य तर प्रभावशाली छ भन्ने बुझाउँछ ।

खण्ड ५ । पढेलेखेका व्यक्तिको अनुपस्थितिले श्रमिकहरूले आडभरोस र नेतृत्व गुमाएको कुरा परिछनको गुनासोमा छ । कृष्णको उत्तर कथाको मुख्य सन्देश हो: गाउँको इज्जत ठालुले होइन, हली, गोठाला र किसानका श्रमले बनेको हो । नाटक लेख्ने आग्रह सामान्य अनुरोध होइन, गाउँको दुःख र चेतनालाई कलाबाट आवाज दिने आह्वान हो ।

2.5 पात्र परिचय

नाम	भूमिका	चारित्रिक विशेषता
कृष्ण (किसन/किसुन)	'म' पात्र, कथावाचक, मुख्य पात्र	शिक्षित, गाउँप्रेमी, विनम्र, संवेदनशील, परिवर्तनको सोच बोकेको, प्रायः स्थिर पात्र
परिछन	सहायक पात्र; कृष्णको बाल्यसाथी	श्रमिक (हली), सरल, आत्मीय, स्वाभिमानी, सङ्घर्षशील र सचेत; वर्गको प्रतिनिधि
बुधना, रामदरस, बखतबहादुर	बाल्यसाथी; नाममात्रले आउने पात्र	गाउँको श्रमिक जीवनका प्रतिनिधि
फेकन र शनिचर	हडतालका अगुवा	लोभमा परेर श्रमिक एकता बिगार्ने, धोखेबाज
ठालु/मालिकहरू	अदृश्य तर निर्णायक पात्र	स्वार्थी, चालबाज, हैकम जमाउने वर्ग

कृष्ण पढेलेखेको भए पनि अहङ्कारी छैन — परिछनले 'ठुला मान्छे' भन्दा उसलाई व्यङ्ग्यजस्तो लागेर पीडा हुन्छ । बाल्यकालमा परिछनसँग अन्तराल बढेको बुझेपछि उसले खेल र ओरहाको निहुँमा सम्बन्ध जोगाउन 'निकै श्रम' गर्छ । खोलाप्रति उसको दृष्टि सन्तुलित छ, अनि परिछनका दुःखमा उसको प्रतिक्रिया 'म मर्माहत भएँ' हुन्छ । ऊ श्रमिकको शक्ति पहिचान गर्छ र भन्छ — 'गाउँ तिमीहरूकै हो ।' तर उसको सीमा पनि छ: गाउँ छाडेर बाहिर बसेकाले उसको भूमिका अहिलेसम्म सहानुभूतिमै सीमित छ; नाटक लेख्ने जिम्मेवारी लिएपछि मात्र यो सहानुभूति काममा बदलिने सङ्केत देखिन्छ ।

परिछन पुस्तौँदेखिको श्रमिक जीवनको प्रतिनिधि हो । ऊ गोठालोबाट हली भएको हो र छोरालाई पनि त्यही काम सिकाउँदै छ । हडताल बिच्किँदा पनि ऊ हिम्मत हार्दैन — 'एक साल भएन त अर्को साल कहाँ जाला ?' । ऊ अशिक्षित भए पनि सचेत छ: फुटाउने चाल देख्न सक्छ, धोखेबाजलाई पाटीबाट हटाउन सक्छ र गाउँका घटनामा नाटक खेल्ने विचार गर्छ । उसमा मित्रताको आत्मीयता (पानी ल्याइदिने, 'आऊ बसौँ' भन्ने) र स्वाभिमान दुवै छन् ।

2.6 मूल भाव

'गाउँको माया' ले जन्मभूमिको माया केवल सम्झना र भावुकतामा होइन, गाउँका समस्या बुझ्ने, कमजोर वर्गको पक्षमा उभिने र आफ्नो ज्ञान–सिप गाउँको हितमा लगाउने जिम्मेवारीमा बदलिनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ । यसका साथै श्रमको सम्मान, श्रमिक वर्गको एकता र चेतनाको आवश्यकता, शिक्षित व्यक्तिको सामाजिक दायित्व र फुटाऊ र राज गर्ने चालको खतरा पनि कथाका भाव हुन् । शीर्षक भावनात्मक देखिए पनि कथाको 'माया' अन्त्यमा जिम्मेवारीमा रूपान्तरित छ — यही यसको सार हो ।

2.7 विधागत विशेषता — सामाजिक यथार्थवादी कथा

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
कथावस्तु	दुई वर्षपछि गाउँ फर्किएको कृष्णको परिछनसँगको भेट र वर्गीय द्वन्द्वको वृत्तान्त — आदि (फर्काइ), मध्य (भेट, हडताल), अन्त्य (नाटकको जिम्मेवारी)
पात्र	कृष्ण (मुख्य), परिछन (सहायक), बुधना, रामदरस, फेकन, शनिचर आदि — सीमित र परिचित गाउँले पात्र
परिवेश	चैतको तराई, सिमलको रुख, खोलाको कुवा, हलगोरु, आली र खेत — आञ्चलिक ग्रामीण परिवेश
दृष्टिबिन्दु	प्रथम पुरुष ('म') — कृष्णले आफ्नो अनुभव र विचार आफैँ भन्छ, त्यसैले भावनात्मक निकटता बढेको छ
द्वन्द्व	बाह्य द्वन्द्व — ठालु र श्रमिक; आन्तरिक द्वन्द्व — गाउँ छाडेको पीडाबोध र अपराधबोध
संवाद	छोटा, स्वाभाविक र स्थानीय बोलीसहित — 'जब उतर गए रण पे तो पिछे हटना क्यों ?'
उद्देश्य	वर्गीय शोषणको विरोध, श्रमको सम्मान, शिक्षितको जिम्मेवारीबोध
भाषाशैली	सरल तर व्यङ्ग्य र प्रतीकयुक्त; हिन्दी–तराईका बोलीको मिश्रण
शीर्षक	'गाउँको माया' — भावनात्मक शब्दभित्र गाउँको संरचनागत समस्यातिर सङ्केत

1हली किसान — कथाको परिछनजस्तै श्रमबाट गाउँको पेट पाल्ने वर्ग2हलगोरु — जोत्दाजोत्दैको हलगोरु अड्याएर परिछन आएको प्रसङ्ग3आली — खेतको छेउको माटोको बाँध; कथामा कोलाको आलीमा रहेको लोटा टिप्ने प्रसङ्ग

2.8 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली — प्रथम पुरुष वर्णनात्मक शैली, बिचबिचमा पूर्वदीप्ति र संवादात्मक शैली । वाक्य छोटा, बोलचालका र भावप्रधान छन् ।
• शब्दस्रोत — तत्सम: पृथक्ताबोध, क्रीतदास, आर्द्र, मानसपट, स्वतन्त्र; तद्भव: गाउँ, खोला, हलो, हाट, आली, घाम; आगन्तुक: नौटङ्की, रिहर्सल, पार्टी (हिन्दी, अङ्ग्रेजीजस्ता अन्य भाषाबाट आएका) । तराईका बोलीका टुक्रा पनि छन् ।
• भाषिक मिश्रण — 'जब उतर गए रण पे तो पिछे हटना क्यों ?' जस्ता संवादले पात्रको पृष्ठभूमि र स्थानीयता बलियो बनाउँछन् ।
• मानवीकरण — 'चैते बतास उन्मुक्त भई छारो उडाउँदै थियो' मा बतासलाई स्वतन्त्र मानिसझैँ देखाइएको छ ।
• अनुप्रास — 'सलबलाइरह्यो', 'हस्याङ्फस्याङ्', 'झगडाफसाद' — ध्वनि दोहोरिने प्रयोग ।
• प्रतीक — खोला (गाउँको जीवनधारा — दुःख र पालन दुवै), सिमलको रुख (गाउँको साक्षी), हलगोरु (श्रमिकको बाध्यता), काला अक्षर (शिक्षा) ।
• व्यङ्ग्य — 'ठुला मान्छे बनाएर व्यङ्ग्य कस्दै' मा शिक्षित र अशिक्षितबिचको दूरीको प्रश्न; 'डिभाइड एन्ड रुल' मा शासकको चाल ।
• विरोधाभास — 'रुवाएको पनि छ, पालेको पनि छ' — खोलाको दुई रूप ।

2.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष

• सामाजिक यथार्थ भाषणबिना देखाइएको छ; परिछनको संवादमै वर्गीय द्वन्द्व खुलेको छ ।
• 'म' पात्रको प्रयोगले पाठक पात्रसँगै गाउँ फर्किएझैँ अनुभव गर्छ ।
• खोलाको दोहोरो रूपले कथालाई एकपक्षीय हुनबाट जोगाएको छ ।
• भाषा स्वाभाविक र स्थानीय, संवाद जीवन्त छन् ।
• अन्त्य खुला तर अर्थपूर्ण छ — नाटक लेख्ने जिम्मेवारीले कथालाई कर्मतिर लैजान्छ ।

कमजोर पक्ष

• कथावस्तु घटनाभन्दा संवाद र वर्णनमा बढी अडिएको छ, त्यसैले क्रिया सानो देखिन्छ ।
• ठालु वर्ग प्रत्यक्ष उपस्थित छैन; उनीहरूको पक्ष परिछनको बयानमा मात्र आउँछ, त्यसैले द्वन्द्व एकपक्षीय लाग्न सक्छ ।
• कृष्णको आन्तरिक परिवर्तन गहिरो देखाइएको छैन; उसको प्रतिक्रिया सहानुभूतिमै सीमित छ ।
• हिन्दी–तराईका टुक्रा अर्थ नखोली बुझ्न कठिन हुन्छन् ।

समग्र मूल्याङ्कन

'गाउँको माया' आकारमा सानो तर विचारमा गहिरो कथा हो । यसले भावुक जन्मभूमिप्रेमलाई सामाजिक चेतनासँग जोडेर पाठकलाई पढेलेखेको व्यक्तिको दायित्वबारे सोच्न बाध्य पार्छ । कथानक सरल भए पनि पात्रका संवाद, खोलाको प्रतीक र वर्गीय द्वन्द्वले यसलाई नेपाली सामाजिक यथार्थवादी कथाको प्रतिनिधि रचना बनाएका छन् ।

2.10 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
कोला	खेतको गरो; जोतिएको खेतको टुक्रा
आर्द्र	नरम; रसिलो; भिजेको
क्रीतदास	पैसा दिएर किनिएको दास
ओरहा	पूर्ण नपाकेको मकै, गहुँ आदिलाई आगोमा पोलेर तयार पारिएको खानेकुरा
ठालु	गाउँबस्तीमा आफ्नो हैकम जमाउने मान्छे
नौटङ्की	नाचगान र संवाद मिसिएको ग्रामीण लोकनाटक
हुटहुटी	तीव्र इच्छा; उत्साह र बेचैनी
आली	खेतको छेउमा पानी थुन्न बनाइएको माटोको साँघुरो बाँध
अन्तराल	दुई कुराबिचको दूरी वा फरकपन
कृपापात्र	अरूको कृपामा बाँच्ने व्यक्ति
नासो	पुर्खाले छाडेर गएको धरौट वा सम्पत्ति
रण	युद्ध; लडाइँ
मानसपट	मनको पर्दा; मनको चित्रपट
पृथक्ताबोध	आफू अलग भएको अनुभव
बनी	अर्काको काम गरिदिएबापत पाइने पारिश्रमिक; ज्याला
बिँडो थाम्नु	जिम्मेवारी वा कामको भार लिनु
पाखुरा बजार्नु	हातको बल देखाउनु; कडा परिश्रम गर्नु
लाजले पानी–पानी हुनु	अत्यन्त लज्जित हुनु
वशमा पार्नु	आफ्नो नियन्त्रणमा लिनु
हातेमालो गर्नु	मिलेर काम गर्नु; सहकार्य गर्नु
लँगौटिया यार	बाल्यकालदेखिको घनिष्ठ साथी
मर्माहत	मनमा गहिरो चोट परेको
केरकार	सोधपुछ; जिज्ञासा र दोष खोज्ने प्रश्न
गिर	कपडाको भकुन्डो; त्यसले खेलिने खेल
बगर	खोलाको किनारको बालुवा र ढुङ्गाले भरिएको चौडा भाग
बालदौँतरी	बाल्यकालका साथी
रजाइँ	हैकम; शासन गर्ने शक्ति

एकाइको सारांश

• पाठ र विधा — 'गाउँको माया' सामाजिक यथार्थवादी कथा; कथाकार इस्माली (महेश्वरप्रसाद उपाध्याय) ।
• कथावाचक — 'म' पात्र कृष्ण (किसन/किसुन), दुई वर्षपछि गाउँ फर्किँदै ।
• पात्र — कृष्ण (मुख्य), परिछन (सहायक); अन्य: बुधना, रामदरस, बखतबहादुर, फेकन, शनिचर ।
• घटना — परिछनसँग भेट, खोलाको प्रसङ्ग, 'गाउँमा तीन पाटी भयो' भन्ने खबर, चार किलो बनीको हडताल र फुट, नाटक लेख्ने अनुरोध ।
• द्वन्द्व — ठालु वर्ग र हली–गोठाला वर्ग; 'डिभाइड एन्ड रुल' (फुटाऊ र राज गर) को चाल ।
• खोला — रुवाउँछ पनि, पाल्छ पनि; बालअनुभूति र गाउँको जीवनको प्रतीक ।
• मुख्य सन्देश — गाउँको माया जिम्मेवारीमा बदलिनुपर्छ; श्रमको सम्मान र श्रमिक एकता ।
• दुई प्रमुख कथन — 'हाम्रो गाउँमा पनि साँच्चैका मान्छेहरू रहेछन् जो जीवनलाई बुझ्दै छन्' र 'तिम्रो पाखुरीले खोलाको धारलाई त फर्काउँछ भने गाउँको इज्जत माथि नउठाउला त ?' ।
• विशेषता — प्रथम पुरुष, आञ्चलिक भाषिक मिश्रण, पूर्वदीप्ति, प्रतीक र व्यङ्ग्य ।

अभ्यास प्रश्न

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

1. 'गाउँको माया' कथाका कथाकार को हुन् ? [1]
2. 'म' पात्र कति समयपछि गाउँ फर्किँदै छ ? [1]
3. परिछनले कृष्णलाई कुन नामले बोलाउँछ ? [1]
4. गाउँमा कति पाटी भएको खबर परिछनले सुनाउँछ ? [1]
5. हडताल कति किलो बनीका लागि गरिएको थियो ? [1]
6. परिछनले कृष्णलाई कुन मेलाका लागि नाटक लेख्न आग्रह गर्छ ? [1]

उत्तर

१. इस्माली (महेश्वरप्रसाद उपाध्याय) ।

२. लगभग दुई वर्षपछि ।

३. 'किसन भाइ' (किसुन भाइ) — 'जयरामजीकी, किसन भाइ ?' भन्दै ।

४. तीन पाटी ।

५. चार किलो बनीका लागि ।

६. महावीरजीको झन्डामेलाका लागि ।

शब्दभण्डार — पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (२ अङ्क)

7. शब्द र अर्थ जोडा मिलाउनुहोस्: कोला, आर्द्र, क्रीतदास, ओरहा, ठालु । [2]
8. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्: (क) स्वतन्त्र, (ख) कपडाको भकुन्डो, (ग) अड्काउ, (घ) भिन्न हुनाको अनुभव, (ङ) अर्काको काम गरिदिएबापत पाइने पारिश्रमिक, (च) इज्जत । [2]
9. 'बिँडो थाम्नु, पाखुरा बजार्नु, लाजले पानी–पानी हुनु, वशमा पार्नु, हातेमालो गर्नु' टुक्राको प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद तयार पार्नुहोस् । [2]

उत्तर

७. कोला — खेतको गरो; आर्द्र — नरम, रसिलो; क्रीतदास — पैसा दिएर दास बनाएको; ओरहा — पूर्ण नपाकेको मकै, गहुँलाई पोलेर तयार पारिएको खानेकुरा; ठालु — गाउँबस्तीमा आफ्नो हैकम जमाउने मान्छे ।

८. (क) उन्मुक्त, (ख) गिर, (ग) अल्झो, (घ) पृथक्ताबोध, (ङ) बनी, (च) अभिमान (कथाको 'गाउँको अभिमान हौ, हाम्रो इज्जत हौ' मा) ।

९. परिछनले बाबुको बिँडो थामेर सानैदेखि श्रममा लाग्यो । उसले पाखुरा बजारेरै मालिकको खेत जोत्यो । साथीको पढाइ देखेर ऊ लाजले पानी–पानी भएन, बरु साथीलाई हातेमालो गर्न बोलायो । ठालुले लोभ देखाएर अगुवालाई आफ्नो वशमा पारे, तैपनि उसले हिम्मत हारेन ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ र ३ अङ्क)

10. 'गाउँको माया' कथामा कतिओटा अनुच्छेद छन् र कृष्णको प्रवेश कुन अनुच्छेदमा भएको छ ? [2]
11. 'म' पात्र किन गाउँ गएको हो ? [2]
12. 'जमाना थियो … उनीहरूसँग मिसिन्थेँ' कथांश पढी उत्तर दिनुहोस्: (क) 'म' पात्रलाई पढाउनुपर्छ भनी उत्साह भर्ने को थिए ? (ख) परिछनको नियति कसरी पुस्तान्तरण भएको हो ? (ग) 'म' पात्रले बालदौँतरीसँग सम्बन्ध सुधार्न के के गर्‍यो होला ? [3]
13. खोलाले रुवायो भन्ने कुरा मात्र गर्दा कसरी अन्याय हुन्छ ? 'म' पात्रका खोलासँगका बालअनुभूति कस्ता छन् ? [3]
14. कृष्णलाई सबैले किन सम्मान गरेका हुन् ? [3]
15. पढेलेखेका मान्छेले गाउँ छाडे गाउँमा कस्तो असर पर्छ ? [3]
16. कथाका संवादमा आएको हिन्दी टुक्रा 'जब उतर गए रण पे तो पिछे हटना क्यों ?' को अर्थ लेख्नुहोस् । [3]

उत्तर

१०. परम्परागत उत्तरकुञ्जीअनुसार कथामा चौध अनुच्छेद छन् र कृष्णको प्रवेश तेस्रो अनुच्छेदमा भएको छ (पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेद गणना कक्षामा एकपटक मिलाउनुहोस्) ।

११. दुई वर्षदेखि प्रयास गर्दा पनि जान नसकेको 'म' पात्र गाउँको मायाले, बाल्यसाथी र गाउँको जीवनको सम्झनाले तानिएर गाउँ फर्किँदै छ ।

१२. (क) गाउँका टोलका मानिस (छिमेकी) — 'चलाख छ, कुरो चाँडै टिप्छ; विद्यालय पठाइदिनुस्' भन्दै । (ख) परिछन गोठालोबाट हली बन्यो; छोरालाई पनि त्यही काम सिकाउँछ, त्यो छोराले पनि आफ्नो छोरालाई सिकाउला — यसरी गरिबीले पुस्ता–पुस्तामा एउटै काम सुम्पिएको हो । (ग) विद्यालय बिदाको बेला ओरहा खाने, गिर खेल्ने, कपर्दी खेल्नेजस्ता निहुँ पारेर उनीहरूसँग मिसिन्थ्यो ।

१३. खोलाले गाउँलाई रुवाएको मात्र होइन, पालेको पनि छ — खानेपानी, गाईवस्तु र खेतीका लागि । त्यसैले बाढीको हानि मात्र देखाउनु खोलाको उपयोगी पक्षलाई बेवास्ता गर्नु हो । बालअनुभूति रमाइला छन् — बाढी आएका बेला गाईको पुच्छर समातेर तर्नु, किनारमा बसेर बाढीको आनन्द लिनु, डराउनेलाई हात समातेर तारिदिनु ।

१४. कृष्ण पढेलेखेको, गाउँप्रेमी र अहङ्कारबिनाको छ; उसलाई परिछन जस्ता श्रमिकले 'गाउँको अभिमान' र 'इज्जत' मान्छन् किनभने उसको पढाइले गाउँको हित गर्न सक्छ भन्ने आशा उनीहरूलाई छ ।

१५. पढेलेखेका मान्छे गाउँमा नरहे गरिब वर्गले आडभरोस, बल र नेतृत्व गुमाउँछ । गाउँ ठालुको 'एकलौटी रजाइँ' मा पर्छ र अन्याय बढ्छ ।

१६. हिन्दी बोली: 'जब रणभूमिमा उत्रिसकियो भने पछि हट्नु किन ?' अर्थात् काम सुरु गरिसकेपछि हिम्मत गुमाएर पछाडि सर्नु हुँदैन ।

व्याख्या (५ अङ्क)

17. 'हाम्रो गाउँमा पनि साँच्चैका मान्छेहरू रहेछन् जो जीवनलाई बुझ्दै छन् ।' — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]
18. 'तिम्रो पाखुरीले खोलाको धारलाई त फर्काउँछ भने गाउँको इज्जत माथि नउठाउला त ?' — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]

व्याख्या कसरी लेख्ने — नमुना (उत्तर १७)

चरण १ — सन्दर्भ । प्रस्तुत अंश सामाजिक यथार्थवादी कथाकार इस्मालीद्वारा लिखित 'गाउँको माया' कथाबाट लिइएको हो । दुई वर्षपछि गाउँ फर्किँदै गरेको 'म' पात्रले भाइको चिठीबाट गाउँमा नाटक अभ्यास भइरहेको खबर पाएपछि गरेको आत्मबोध यहाँ व्यक्त भएको छ ।

चरण २ — अर्थ विस्तार । 'म' पात्रले गाउँलाई अशिक्षित र पछाडि परेको ठानेको थियो । तर भाइको चिठीमा गाउँका मानिसहरू बेलुकी नाटकको अभ्यास गर्दै छन् भन्ने पढेर उसलाई थाहा हुन्छ — गाउँका मानिस पनि जीवनको अर्थ खोज्दै छन्, कला र चेतनाबाट आफ्नो अवस्था बुझ्न खोज्दै छन् । 'साँच्चैका मान्छे' भन्नुले शिक्षा वा पदले होइन, जीवनप्रतिको बुझाइले मानिस ठुलो हुन्छ भन्ने देखाउँछ । यसैले उसलाई 'गाउँ पनि केही हो र केही हुन सक्छ' भन्ने आशा पलाउँछ र गाउँको अर्थ उसका लागि नयाँ हुन्छ ।

चरण ३ — निचोड । यस कथनले गाउँलाई कमजोर नठानी त्यसको चेतना र सम्भावनालाई सम्मान गर्नुपर्छ, र शिक्षित मानिसले गाउँको परिवर्तनमा साझेदार बन्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।

उत्तर (व्याख्या १८ को रूपरेखा)

सन्दर्भ: 'गाउँको माया' कथाकै अंश; परिछनले 'तिमी पनि परदेशी भइदिँदा गाउँ ठालुको रजाइँमा पर्छ' भनेपछि कृष्णले दिएको उत्तर । अर्थ विस्तार: कृष्ण भन्छ — तिमीहरूकै हँसिया, खुर्पी, कोदालो र पाखुराको बलमा गाउँ बाँचेको छ; जुन पाखुराले खोलाको धार फर्काउन सक्छ, त्यसले ठालुको अन्यायको धार पनि मोड्न सक्छ । यहाँ 'खोलाको धार फर्काउनु' श्रमिकको असीम शक्तिको प्रतीक हो र 'इज्जत माथि नउठाउला त ?' प्रश्नले अन्यायविरुद्ध उठ्न आग्रह गर्छ । निचोड: श्रमिकले आफ्नो शक्ति चिन्नुपर्छ, एक भएर आवाज उठाउनुपर्छ; गाउँको इज्जत श्रमले बन्छ, हैकमले होइन ।

समीक्षात्मक प्रश्न (८ अङ्क)

19. 'गाउँको माया' कथामा कस्तो समाजको चित्रण गरिएको छ ? [8]
20. 'गाउँको माया' कथाका आधारमा (क) कृष्ण र (ख) परिछनको चरित्रचित्रण गर्नुहोस् । [8]
21. 'यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्' — 'गाउँको माया' लाई सामाजिक यथार्थवादी कथाका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस् । [8]

उत्तर

१९. इस्मालीको 'गाउँको माया' कथामा वर्गीय समाजको चित्रण गरिएको छ । यहाँ गाउँ दुई भागमा बाँडिएको छ — एकातिर जमिन, धान र हैकम भएको ठालु वर्ग; अर्कातिर पुस्तौँदेखि हली, गोठाला र बनी गरेर बाँच्ने परिछन जस्ता श्रमिक । श्रमिक वर्गले बनी बढाउन चार किलोको माग गर्दा ठालुहरूले फेकन र शनिचर जस्ता अगुवालाई 'चार चार मन धान' को लोभ देखाएर फुटाइदिए । हडताल बिच्कियो, श्रमिकको एकता टुट्यो र गाउँमा 'तीन पाटी' भयो । यो 'डिभाइड एन्ड रुल' अर्थात् फुटाऊ र राज गर्ने नीतिको ग्रामीण रूप हो ।

यस समाजमा शिक्षाको अभाव पनि एउटा समस्या हो — परिछन कृष्णलाई भन्छ, 'तिमी पनि गाउँमा हुँदा हौ त हामीलाई आडभरोस मिल्थ्यो ।' पढेलेखेको युवा गाउँ छाडेर बाहिर जाँदा श्रमिकले नेतृत्व र सल्लाह गुमाउँछन् । यद्यपि यो समाज केवल शोषणको समाज होइन; यहाँ आत्मीयता (परिछनको पानी ल्याइदिने स्वभाव), हिम्मत ('एक साल भएन त अर्को साल'), सांस्कृतिक जीवन (झन्डामेला, नाटक) र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध (खोला) पनि छ ।

निष्कर्षमा, कथाले असमानता, शोषण र फुटले भरिएको तर चेतना र परिवर्तनको सम्भावना भएको ग्रामीण समाजलाई यथार्थ रूपमा देखाएको छ ।

२०. (क) कृष्ण कथाको मुख्य पात्र र कथावाचक हो । ऊ शिक्षित, गाउँप्रेमी र विनम्र छ — पढेलेखेको भए पनि परिछनको 'ठुला मान्छे' भन्ने गुनासोले उसलाई पीडा दिन्छ । बाल्यकालमा पढाइले परिछनसँग अन्तराल बढाएको थाहा पाएपछि उसले खेल र ओरहाको निहुँमा साथीहरूसँग सम्बन्ध जोगाउन श्रम गर्‍यो । खोलाप्रति उसको दृष्टि सन्तुलित छ । श्रमिकको सङ्घर्ष सुनेर ऊ मर्माहत हुन्छ र 'गाउँ तिमीहरूकै हो' भन्दै श्रमको सम्मान गर्छ । ऊ प्रायः स्थिर पात्र हो, तर नाटक लेख्ने जिम्मेवारी स्वीकार्नुले उसमा भावुकताबाट कर्मतर्फको सङ्केत देखिन्छ ।

(ख) परिछन कथाको सहायक पात्र र श्रमिक वर्गको प्रतिनिधि हो । ऊ गोठालोबाट हली भएको, गरिबी पुस्तान्तरित भएको र अक्षर नपढेको छ । तैपनि ऊ सचेत छ — फुटाऊ र राज गर्ने चाल थाहा पाउँछ, धोखेबाजलाई पाटीबाट निकाल्छ र हडताल बिच्किँदा पनि 'हिम्मत त किन हारिन्थ्यो र ?' भन्छ । ऊ आत्मीय छ (सिमलको छहारीमा बस्न बोलाउँछ, पानी ल्याउँछ), स्वाभिमानी छ र कलाको शक्ति बुझ्छ — गाउँका घटनाको नाटक लेख्न भन्छ । परिछन कथाको सबैभन्दा जीवन्त पात्र हो; उसैको आवाजमा कथाको द्वन्द्व र चेतना दुवै खुलेका छन् ।

२१. कथा गद्यमा लेखिने, सीमित पात्र र घटनामा केन्द्रित, आदि–मध्य–अन्त्यसहितको आख्यानात्मक विधा हो । 'गाउँको माया' सामाजिक यथार्थवादी कथा हो, किनभने यसले समाजको वास्तविक अवस्था — गरिबी, ज्यालाको सङ्घर्ष, वर्गीय फुट — देखाएको छ । कथावस्तु आदि (फर्काइ), मध्य (परिछनसँग भेट, हडताल) र अन्त्य (नाटकको जिम्मेवारी) मा बाँडिन्छ । पात्रमा कृष्ण र परिछन प्रमुख छन्; परिवेश चैतको तराई, सिमल, खोला र खेतको आञ्चलिक परिवेश हो । कथा प्रथम पुरुषमा भनिएकाले पाठक कृष्णको मनसँग जोडिन्छ । बाह्य द्वन्द्व ठालु र श्रमिकबिच छ भने आन्तरिक द्वन्द्व कृष्णले गाउँ छाडेको पीडाबोधमा छ । संवाद स्वाभाविक र स्थानीय बोलीसहित छ; भाषा सरल तर प्रतीकात्मक छ; उद्देश्य श्रमको सम्मान र शिक्षितको जिम्मेवारीबोध हो । यी सबै विशेषताले यसलाई सामाजिक यथार्थवादी कथा बनाएका छन् ।

वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

22. 'गाउँको माया' कुन विधाको रचना हो ? (क) आत्मपरक निबन्ध (ख) सामाजिक यथार्थवादी कथा (ग) मनोवैज्ञानिक कथा (घ) लघु नाटक [1]
23. 'गाउँमा तीन पाटी भयो' भन्ने कुरा कसले भन्छ ? (क) कृष्ण (ख) बुधना (ग) परिछन (घ) रामदरस [1]
24. 'डिभाइड एन्ड रुल' को नेपाली अर्थ के हो ? (क) जोडौँ र राज गरौँ (ख) फुटाऊ र राज गर (ग) पढौँ र बढौँ (घ) लडौँ र जितौँ [1]
25. कथामा खोलाको चित्रण कस्तो छ ? (क) केवल विनाशकारी (ख) केवल उपयोगी (ग) रुवाउने र पाल्ने दुवै (घ) अप्रासङ्गिक [1]

उत्तर

२२. (ख) — सामाजिक यथार्थवादी कथा ।

२३. (ग) — परिछनले नै पानी पिउँदै गर्दा भन्छ ।

२४. (ख) — फुटाऊ र राज गर ।

२५. (ग) — रुवाएको पनि, पालेको पनि ।