Unit 17 · व्याकरण · 10 min read
लेख्य चिह्न र तिनको प्रयोग
What the syllabus asks for 7
- चिह्नको पूरा तालिका
- पूर्णविराम, प्रश्नवाचक र विस्मयादिबोधक
- अल्पविराम — पाँच निश्चित ठाउँ
- उद्धरण चिह्न
- योजक, निर्देशक, कोष्ठक र लाघव
- अर्धविराम र विवरण चिह्न
- चिह्न प्रयोगका पाँच सामान्य नियम
बोल्दा हामी बिचमा रोकिन्छौँ, स्वर उठाउँछौँ–गिराउँछौँ र भाव देखाउँछौँ। लेख्दा त्यही काम लेख्य चिह्नले गर्छ। चिह्न नलगाए वाक्यको अर्थ नै बदलिन सक्छ — रोक, नजाऊ। र रोक न, जाऊ। दुवैमा शब्द उही हुन्, अर्थ उल्टो। परीक्षामा लेख्य चिह्न "शुद्ध गरी लेख्नुहोस्" र "चिह्न लगाउनुहोस्" भन्ने प्रश्नमा आउँछ, र लेखाइका हरेक प्रश्नमा अप्रत्यक्ष रूपले अङ्क दिन्छ।
पूर्णविराम (।), अल्पविराम (,) र उद्धरण चिह्न (" ") — परीक्षाका ९० प्रतिशत चिह्न-प्रश्न यिनै तीनका वरिपरि घुम्छन्। बाँकी चिह्न चिन्न सके पुग्छ; यी तीनको प्रयोग भने पूरै जान्नुपर्छ।
17.1 चिह्नको पूरा तालिका
| क्र.सं. | नाम | चिह्न | प्रयोग | उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| १ | पूर्णविराम | । | कथनवाचक र आज्ञावाचक वाक्यको अन्त्यमा | ऊ पोखरा गयो। |
| २ | अल्पविराम | , | वाक्यभित्रको छोटो बिसाउनी | राम, श्याम र हरि आए। |
| ३ | अर्धविराम | ; | पूर्णविरामभन्दा छोटो तर अल्पविरामभन्दा लामो बिसाउनी | ऊ पढ्यो; तर उत्तीर्ण भएन। |
| ४ | प्रश्नवाचक चिह्न | ? | प्रश्नवाचक वाक्यको अन्त्यमा | तिमी कहाँ जान्छौ ? |
| ५ | विस्मयादिबोधक चिह्न | ! | हर्ष, शोक, आश्चर्य, सम्बोधनपछि | वाह ! कति राम्रो। |
| ६ | उद्धरण चिह्न | " " | अरूको भनाइ जस्ताको तस्तै सार्दा | उसले भन्यो, "म आउँछु।" |
| ७ | एकल उद्धरण चिह्न | ' ' | शीर्षक, विशेष शब्द वा उद्धरणभित्रको उद्धरण | 'वीर पुर्खा' कविता हो। |
| ८ | कोष्ठक | ( ) | थप सूचना, स्पष्टीकरण | भानुभक्त (१८१४–१८६८) आदिकवि हुन्। |
| ९ | योजक चिह्न | - | दुई शब्द जोड्न, समासमा | आमा-बाबु, भारत-नेपाल सम्बन्ध |
| १० | निर्देशक चिह्न | — | कुरा टुङ्ग्याउन वा विवरण देखाउन | तीन कुरा चाहिन्छ — लगन, समय र धैर्य। |
| ११ | विवरण चिह्न | : | सूची वा व्याख्या सुरु गर्नुअघि | भेद तीन छन् : तत्सम, तद्भव, आगन्तुक। |
| १२ | लाघव चिह्न | . | सङ्क्षिप्त रूपपछि | डा., प्रा., रु., वि.सं. |
| १३ | लोप चिह्न | … | शब्द वा वाक्य छुटाइएको देखाउन | उसले भन्यो, "म त…।" |
| १४ | हंसपाद (त्रुटिपूरक) | ^ | छुटेको अक्षर वा शब्द माथि थप्न | ऊ ^ गयो (छुटेको शब्द माथि लेखिन्छ) |
| १५ | दोहोरो चिह्न | ,, | माथिकै कुरा दोहोरिएको जनाउन | सूचीमा माथिकै नाम दोहोरिँदा |
17.2 पूर्णविराम, प्रश्नवाचक र विस्मयादिबोधक
यी तीन वाक्य टुङ्ग्याउने चिह्न हुन्। कुन लगाउने भन्ने वाक्यको प्रकारले तय गर्छ।
नियम १. कथनवाचक (सूचना दिने) र आज्ञावाचक वाक्यको अन्त्यमा पूर्णविराम लाग्छ। उदाहरण: काठमाडौँ नेपालको राजधानी हो। ढोका बन्द गर।
नियम २. प्रश्नवाचक वाक्यको अन्त्यमा प्रश्नवाचक चिह्न लाग्छ। तर अप्रत्यक्ष प्रश्नमा लाग्दैन। उदाहरण: तिमी कहिले आयौ ? तर — उसले कहिले आयौ भनेर सोध्यो।
नियम ३. तीव्र भाव, सम्बोधन र विस्मयादिबोधक पदपछि विस्मयादिबोधक चिह्न लाग्छ। उदाहरण: आहा ! कस्तो रमाइलो। हे भगवान् ! रक्षा गर।
नेपालीमा ? र ! अघि एउटा खाली ठाउँ छाड्ने चलन छ — तिमी आयौ ? तर पूर्णविराम (।) शब्दसँगै टाँसिन्छ — ऊ आयो। परीक्षामा यो सानो कुराले सफा प्रस्तुतिको छाप पार्छ।
17.3 अल्पविराम — पाँच निश्चित ठाउँ
अल्पविराम जहाँ मन लाग्यो त्यहाँ लगाउने होइन। यसका ठाउँ तय छन्।
| नियम | उदाहरण |
|---|---|
| सूचीका पदबिच (अन्तिम दुईबिच र आए त्यहाँ लाग्दैन) | राम, श्याम, हरि र गीता आए। |
| सम्बोधनपछि | भाइ, यता आऊ। |
| कथनअघि (भन्यो, सोध्यो पछि) | उसले भन्यो, "म आउँछु।" |
| दुई उपवाक्यबिच | ऊ आयो, तर बोलेन। |
| सर्तवाचक उपवाक्यपछि | यदि पानी पर्यो भने, कार्यक्रम स्थगित हुन्छ। |
- खाऊ, नजाऊ। = खानू, नजानू। बनाम खाऊ न, जाऊ। = खाएर जानू।
- रोक, मार्न नदेऊ। बनाम रोक मार्न, नदेऊ।
- बुबा, आमा र म गयौँ। (तीन जना) बनाम बुबा आमा र म गयौँ। (अस्पष्ट)
एउटै अल्पविरामले सजाय र क्षमा छुट्याउन सक्छ — त्यसैले "चिह्न लगाउनुहोस्" भन्ने प्रश्नमा अर्थ सोचेर मात्र चिह्न लगाउनुहोस्।
17.4 उद्धरण चिह्न
नियम १. अरूले भनेको कुरा जस्ताको तस्तै सार्दा दोहोरो उद्धरण चिह्न लाग्छ, र भनाइअघि अल्पविराम लाग्छ। उदाहरण: शिक्षकले भन्नुभयो, "भोलि परीक्षा छ।"
नियम २. भनाइको पूर्णविराम, प्रश्नवाचक वा विस्मयादिबोधक चिह्न उद्धरण चिह्नभित्रै राखिन्छ। उदाहरण: उसले सोध्यो, "तिमी कहाँ जान्छौ ?"
नियम ३. पुस्तक, कविता, पत्रिका वा विशेष शब्दलाई एकल उद्धरण चिह्नमा राखिन्छ। उदाहरण: 'मुनामदन' देवकोटाको खण्डकाव्य हो।
नियम ४. अप्रत्यक्ष कथनमा उद्धरण चिह्न लाग्दैन। उदाहरण: शिक्षकले भोलि परीक्षा छ भन्नुभयो।
17.5 योजक, निर्देशक, कोष्ठक र लाघव
| चिह्न | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| योजक (-) | दुई समान कोटिका शब्द जोड्छ; दुवैतिर खाली ठाउँ हुँदैन | आमा-बाबु, नेपाल-भारत, हात-खुट्टा |
| निर्देशक (—) | विवरण वा निष्कर्ष देखाउँछ; दुवैतिर खाली ठाउँ हुन्छ | उसले एउटै कुरा भन्यो — जान्न। |
| कोष्ठक ( ) | थप सूचना; हटाए पनि वाक्य पूरै रहन्छ | कोशी (सप्तकोशी) पूर्वी नेपालको नदी हो। |
| विवरण ( : ) | सूची सुरु गर्नुअघि | सामग्री चाहियो : कापी, कलम र मसी। |
| लाघव ( . ) | सङ्क्षिप्त रूपपछि | डा. राम, वि.सं. २०८१, रु. ५०० |
17.6 अर्धविराम र विवरण चिह्न
यी दुई चिह्न कम प्रयोग हुन्छन्, तर परीक्षामा चिनाउनका लागि सोधिन्छन्।
अर्धविराम ( ; ) तीन ठाउँमा लाग्छ:
- अर्थले जोडिएका तर आ-आफैँमा पूरा भएका दुई वाक्यबिच — ऊ धेरै पढ्यो; नतिजा राम्रो आयो।
- सूचीका पदभित्रै अल्पविराम भइसकेको बेला ठुलो छुट्याउनका लागि — कोशी, पूर्वमा; गण्डकी, मध्यमा; कर्णाली, पश्चिममा बग्छ।
- तर, तैपनि, त्यसैले जस्ता संयोजकअघि लामो बिसाउनी चाहिँदा — ऊ पढ्यो; तर उत्तीर्ण भएन।
विवरण चिह्न ( : ) दुई ठाउँमा लाग्छ:
- सूची वा उदाहरण सुरु गर्नुअघि — शब्दका तीन स्रोत छन् : तत्सम, तद्भव र आगन्तुक।
- अघिल्लो कुराको व्याख्या पछि आउँदा — उसको समस्या एउटै थियो : समयको अभाव।
17.7 चिह्न प्रयोगका पाँच सामान्य नियम
- एउटै वाक्यमा दुई टुङ्ग्याउने चिह्न लाग्दैन — तिमी आयौ ?। अशुद्ध।
- चिह्न शब्दसँगै टाँसिन्छ, अर्को शब्दसँग खाली ठाउँ छुट्छ — राम, श्याम (राम ,श्याम होइन)।
- उद्धरण चिह्न सधैँ जोडीमा आउँछ — खोल्नु र बन्द गर्नु दुवै अनिवार्य।
- कोष्ठकभित्रको कुरा हटाउँदा वाक्य पूरै रहनुपर्छ; नरहे कोष्ठक गलत ठाउँमा छ।
- आवश्यकभन्दा बढी चिह्न नलगाउने — तीन विस्मयादिबोधक चिह्न (!!!) नेपाली लेखाइको मान्य चलन होइन।
प्रश्न. उपयुक्त लेख्य चिह्न लगाउनुहोस् — सीताले सोधिन् तिमी दसैँमा पोखरा जान्छौ रामले भन्यो जान्छु
समाधान.
१. वाक्य छुट्याउने. यहाँ दुई कथन छन् — सीताको प्रश्न र रामको जवाफ।
२. कथनअघि अल्पविराम. सोधिन् र भन्यो पछि अल्पविराम लाग्छ।
३. भनाइमा उद्धरण चिह्न. दुवै भनाइ जस्ताको तस्तै छन् → दोहोरो उद्धरण चिह्न।
४. भित्रको चिह्न. सीताको भनाइ प्रश्न हो → भित्र ?; रामको भनाइ कथन हो → भित्र ।
५. वाक्यको अन्त्य. दुवै वाक्य कथनवाचक ढाँचामा टुङ्गिन्छन्।
उत्तर. सीताले सोधिन्, "तिमी दसैँमा पोखरा जान्छौ ?" रामले भन्यो, "जान्छु।"
प्रश्न. "रोक नजाऊ" मा अल्पविराम दुई ठाउँमा राखेर दुई फरक अर्थ देखाउनुहोस्।
समाधान. १. पहिलो राखाइ: रोक, नजाऊ। — यहाँ रोक र नजाऊ दुई छुट्टै आदेश हुन्। अर्थ: "रोकिऊ र नजाऊ।" २. दोस्रो राखाइ: रोक न, जाऊ। — यहाँ न विनयार्थक निपात हो र जाऊ अर्को आदेश। अर्थ: "अलि रोकिएर मात्र जाऊ।" ३. निष्कर्ष: शब्द उही, क्रम उही — चिह्नले मात्र अर्थ उल्टायो।
प्रश्न. शुद्ध पार्नुहोस् — शिक्षकले भन्नुभयो "भोलि परीक्षा छ"
समाधान. १. भन्नुभयो पछि कथन आउँदै छ → अल्पविराम चाहियो। २. भनाइ जस्ताको तस्तै छ → दोहोरो उद्धरण चिह्न ठिकै छ। ३. भनाइ कथनवाचक हो → भित्र पूर्णविराम चाहियो, अनि मात्र उद्धरण चिह्न बन्द हुन्छ।
उत्तर. शिक्षकले भन्नुभयो, "भोलि परीक्षा छ।"
- पूर्णविरामको सट्टा अङ्ग्रेजी थोप्लो (.) लगाउने। नेपालीमा वाक्य
।ले टुङ्गिन्छ; थोप्लो लाघव चिह्नका लागि मात्र हो (डा., रु.)। - प्रश्न चिह्न उद्धरणबाहिर राख्ने। उसले सोध्यो, "कहाँ जान्छौ" ? अशुद्ध; "कहाँ जान्छौ ?" शुद्ध।
- सूचीको अन्तिम र अघि अल्पविराम राख्ने। राम, श्याम, र हरि अशुद्ध; राम, श्याम र हरि शुद्ध।
- योजक चिह्नमा खाली ठाउँ छाड्ने। आमा - बाबु अशुद्ध; आमा-बाबु शुद्ध।
- अप्रत्यक्ष कथनमा उद्धरण चिह्न लगाउने। उसले "म आउँछु" भन्यो भन्यो जस्ता दोहोरो रूप बन्छ; अप्रत्यक्षमा चिह्न लाग्दैन।
- विस्मयादिबोधक चिह्न छुटाउने। वाह कति राम्रो अधुरो छ; वाह ! कति राम्रो। पूरा।
पाठको सार
- लेख्य चिह्नले बोलीको बिसाउनी, स्वर र भाव लेखाइमा देखाउँछ; चिह्न बदलिए अर्थ बदलिन्छ।
- वाक्य टुङ्ग्याउने तीन चिह्न: पूर्णविराम (कथन/आज्ञा), प्रश्नवाचक (प्रश्न), विस्मयादिबोधक (तीव्र भाव)।
- अल्पविरामका पाँच ठाउँ: सूची, सम्बोधन, कथनअघि, दुई उपवाक्यबिच, सर्तवाक्यपछि।
- प्रत्यक्ष कथनमा दोहोरो उद्धरण चिह्न लाग्छ, भित्रको चिह्न उद्धरणभित्रै राखिन्छ; अप्रत्यक्ष कथनमा लाग्दैन।
- योजक (-) टाँसिएर आउँछ, निर्देशक (—) खाली ठाउँसहित आउँछ।
- लाघव चिह्न (.) सङ्क्षिप्त रूपमा मात्र — डा., वि.सं., रु.; वाक्यको अन्त्यमा होइन।
अभ्यास
उपयुक्त लेख्य चिह्न लगाउनुहोस् (१ अङ्क)
- तिमी कहिले आयौ [1]
- वाह कस्तो राम्रो रारा ताल [1]
- रामले भन्यो म भोलि आउँछु [1]
- राम श्याम र हरि पोखरा गए [1]
- भाइ यता आऊ [1]
- तीन कुरा चाहिन्छ लगन समय र धैर्य [1]
उत्तर
१. तिमी कहिले आयौ ? — प्रश्नवाचक वाक्य।
२. वाह ! कस्तो राम्रो रारा ताल। — विस्मयादिबोधकपछि !, वाक्यान्त्यमा ।
३. रामले भन्यो, "म भोलि आउँछु।" — कथनअघि अल्पविराम, भनाइमा उद्धरण चिह्न।
४. राम, श्याम र हरि पोखरा गए। — सूचीका पदबिच अल्पविराम, अन्तिम र अघि होइन।
५. भाइ, यता आऊ। — सम्बोधनपछि अल्पविराम।
६. तीन कुरा चाहिन्छ — लगन, समय र धैर्य। — विवरण देखाउन निर्देशक चिह्न।
चिह्नको नाम लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- वि.सं. २०८१ मा प्रयुक्त चिह्न [1]
- आमा-बाबु मा प्रयुक्त चिह्न [1]
- भानुभक्त (१८१४–१८६८) मा प्रयुक्त चिह्न [1]
- 'मुनामदन' मा प्रयुक्त चिह्न [1]
- ऊ पढ्यो; तर उत्तीर्ण भएन। मा प्रयुक्त बिचको चिह्न [1]
उत्तर
७. लाघव चिह्न — सङ्क्षिप्त रूप जनाउँछ।
८. योजक चिह्न — दुई समान कोटिका शब्द जोड्छ।
९. कोष्ठक — थप सूचना दिन्छ।
१०. एकल उद्धरण चिह्न — कृतिको नाम जनाउँछ।
११. अर्धविराम — पूर्णविरामभन्दा छोटो, अल्पविरामभन्दा लामो बिसाउनी।
शुद्ध गरी लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- उसले सोध्यो, "तिमी कहाँ जान्छौ" ? [1]
- राम, श्याम, र हरि आए। [1]
- ऊ पोखरा गयो. [1]
- आमा - बाबु घरमै हुनुहुन्छ। [1]
- वाह कति राम्रो दृश्य [1]
उत्तर
१२. उसले सोध्यो, "तिमी कहाँ जान्छौ ?" — प्रश्नवाचक चिह्न उद्धरणभित्रै राख्नुपर्छ।
१३. राम, श्याम र हरि आए। — अन्तिम र अघि अल्पविराम लाग्दैन।
१४. ऊ पोखरा गयो। — नेपाली वाक्य । ले टुङ्गिन्छ, थोप्लोले होइन।
१५. आमा-बाबु घरमै हुनुहुन्छ। — योजक चिह्नको दुवैतिर खाली ठाउँ हुँदैन।
१६. वाह ! कति राम्रो दृश्य। — विस्मयादिबोधकपछि !, अन्त्यमा ।
खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)
- नेपाली कथनवाचक वाक्यको अन्त्यमा ………… चिह्न लाग्छ। [1]
- अरूको भनाइ जस्ताको तस्तै सार्दा ………… चिह्न प्रयोग गरिन्छ। [1]
- छुटेको शब्द माथि थप्न ………… चिह्न प्रयोग गरिन्छ। [1]
उत्तर
१७. पूर्णविराम (।) — आज्ञावाचक वाक्यमा पनि यही लाग्छ।
१८. उद्धरण (" ") — प्रत्यक्ष कथनमा मात्र।
१९. हंसपाद (^) — त्रुटिपूरक चिह्न पनि भनिन्छ।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- अल्पविराम लाग्ने कुनै तीन ठाउँ उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- योजक चिह्न र निर्देशक चिह्नबिचको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- चिह्नको फरक प्रयोगले अर्थ कसरी फेरिन्छ? एउटै शब्दसमूहबाट दुई अर्थ देखाउनुहोस्। [3]
- प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष कथनमा लेख्य चिह्नको प्रयोग कसरी फरक पर्छ? [3]
- अर्धविराम लाग्ने कुनै दुई ठाउँ र विवरण चिह्न लाग्ने एक ठाउँ उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- तल दिइएको अनुच्छेदमा उपयुक्त चिह्न लगाउनुहोस् — पोखरा पुगेपछि सीताले सोधिन् फेवाताल कता पर्छ गाइडले भन्यो अलि पर छ [3]
उत्तर
२०. (क) सूचीका पदबिच — राम, श्याम र हरि आए। (ख) सम्बोधनपछि — भाइ, यता आऊ। (ग) कथनअघि — उसले भन्यो, "म आउँछु।"
२१. योजक (-) दुई शब्दलाई टाँसेर जोड्छ र दुवैतिर खाली ठाउँ हुँदैन — आमा-बाबु। निर्देशक (—) लामो हुन्छ, दुवैतिर खाली ठाउँ हुन्छ र विवरण वा निष्कर्ष देखाउँछ — उसले एउटै कुरा भन्यो — जान्न।
२२. रोक, नजाऊ। = रोकिऊ र नजाऊ। रोक न, जाऊ। = अलि रोकिएर जाऊ। शब्द र क्रम उही भए पनि अल्पविरामको ठाउँले अर्थ उल्टिन्छ।
२३. प्रत्यक्ष कथनमा भन्यो/सोध्यो पछि अल्पविराम, भनाइमा दोहोरो उद्धरण चिह्न, र भनाइको पूर्णविराम/प्रश्न चिह्न उद्धरणभित्रै राखिन्छ — उसले भन्यो, "म आउँछु।" अप्रत्यक्ष कथनमा उद्धरण चिह्न र अल्पविराम दुवै लाग्दैनन् — उसले आफू आउने बताए।
२४. अर्धविराम: (क) आफैँमा पूरा भएका दुई वाक्य जोड्दा — ऊ धेरै पढ्यो; नतिजा राम्रो आयो। (ख) सूचीका पदभित्रै अल्पविराम भइसकेको बेला — कोशी, पूर्वमा; गण्डकी, मध्यमा बग्छ। विवरण चिह्न: सूची सुरु गर्नुअघि — शब्दका तीन स्रोत छन् : तत्सम, तद्भव र आगन्तुक।
२५. पोखरा पुगेपछि सीताले सोधिन्, "फेवाताल कता पर्छ ?" गाइडले भन्यो, "अलि पर छ।" — दुवै कथनअघि अल्पविराम, भनाइमा उद्धरण चिह्न, पहिलो भनाइ प्रश्न भएकाले भित्र ?, दोस्रो कथन भएकाले भित्र ।
Practise more: Nepali question bank