Unit 19 · व्याकरण · 10 min read
उपसर्गद्वारा शब्दनिर्माण
What the syllabus asks for 6
- उपसर्गको पहिचान
- संस्कृत (तत्सम) उपसर्ग — पूरा तालिका
- नेपाली उपसर्ग
- आगन्तुक उपसर्ग
- उपसर्ग जोड्दा हुने रूप परिवर्तन
- एउटै मूल शब्दबाट धेरै शब्द
नेपालीमा नयाँ शब्द चार प्रक्रियाबाट बन्छन् — उपसर्ग, प्रत्यय, समास र द्वित्व। यी चारैलाई मिलाएर शब्दनिर्माणबाट ४ अङ्क आउँछ। यो एकाइ पहिलो प्रक्रिया उपसर्गको हो। उपसर्ग सानो शब्दांश हो जो शब्दको अगाडि बसेर त्यसको अर्थ बदल्छ — मान बाट सम्मान र अपमान दुवै बन्छन्, अर्थ भने ठिक उल्टो।
शब्दको अगाडि जोडिएर त्यसको अर्थमा परिवर्तन ल्याउने तर आफैँ स्वतन्त्र प्रयोग नहुने शब्दांशलाई उपसर्ग भनिन्छ।
19.1 उपसर्गको पहिचान
तीन कुरा जाँच्नुहोस्:
- स्थान — उपसर्ग सधैँ शब्दको अगाडि आउँछ। पछाडि आउने प्रत्यय हो।
- स्वतन्त्रता — उपसर्ग एक्लै बोल्दा अर्थ दिँदैन। अप, प्रति, सम् एक्लै केही होइनन्।
- अर्थ परिवर्तन — उपसर्ग जोडिएपछि मूल शब्दको अर्थ बदलिन्छ वा तीव्र हुन्छ।
| मूल शब्द | उपसर्ग | नयाँ शब्द | अर्थमा के भयो |
|---|---|---|---|
| मान | अप | अपमान | उल्टो अर्थ (इज्जत → बेइज्जत) |
| मान | सम् | सम्मान | तीव्र अर्थ (इज्जत → ठुलो इज्जत) |
| हार | प्र | प्रहार | नयाँ अर्थ (हार → आक्रमण) |
| डर | नि | निडर | अभाव (डर → डर नभएको) |
| कानुनी | गैर | गैरकानुनी | निषेध |
19.2 संस्कृत (तत्सम) उपसर्ग — पूरा तालिका
संस्कृतबाट आएका बाइस उपसर्ग नेपालीमा चल्छन्। यो तालिका कण्ठस्थ पार्नुहोस् — परीक्षामा सोधिने ९० प्रतिशत उपसर्ग यहीँबाट आउँछन्।
| उपसर्ग | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्र | अगाडि, उत्कृष्ट | प्रगति, प्रकाश, प्रयोग, प्रहार |
| परा | उल्टो, पछाडि | पराजय, पराभव, पराक्रम |
| अप | खराब, तल, विपरीत | अपमान, अपकार, अपहरण, अपशब्द |
| सम् | राम्ररी, पूर्ण रूपले | सम्मान, संयोग, संस्कार, सम्पूर्ण |
| अनु | पछि, अनुसार | अनुसरण, अनुवाद, अनुशासन, अनुकरण |
| अव | तल, हीन | अवनति, अवतार, अवज्ञा, अवशेष |
| निस् / निर् | बिना, बाहिर | निष्फल, निर्दोष, निराश, निर्णय |
| दुस् / दुर् | खराब, कठिन | दुष्कर, दुर्गम, दुर्भाग्य, दुराचार |
| वि | विशेष, भिन्न, अभाव | विज्ञान, विदेश, विकास, वियोग |
| आ (आङ्) | सम्म, सम्पूर्ण, तिर | आजीवन, आगमन, आहार, आक्रमण |
| नि | तल, भित्र, निश्चय | निबन्ध, निवास, नियम, निपात |
| अधि | माथि, प्रमुख | अधिकार, अध्यक्ष, अधिराज्य, अध्ययन |
| अपि | पनि, ढाक्ने | अपिधान |
| अति | धेरै, नाघेर | अत्यन्त, अतिक्रमण, अतिथि, अतिवृष्टि |
| सु | राम्रो, सजिलो | सुशासन, सुगम, सुपुत्र, सुयोग |
| उत् | माथि, उठ्ने | उन्नति, उत्थान, उत्तम, उत्पादन |
| अभि | तिर, सामुन्ने | अभियान, अभिमान, अभिनय, अभिलेख |
| प्रति | विपरीत, प्रत्येक | प्रतिदिन, प्रतिकार, प्रतिज्ञा, प्रतिवेदन |
| परि | चारैतिर, पूर्ण | परिक्रमा, परिवार, परिणाम, परिश्रम |
| उप | नजिक, सहायक, सानो | उपाध्यक्ष, उपकार, उपनगर, उपसर्ग |
19.3 नेपाली उपसर्ग
नेपालीका आफ्नै उपसर्ग पनि छन्। यी प्रायः तद्भव र मूल नेपाली शब्दसँग जोडिन्छन्।
| उपसर्ग | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अ | अभाव, निषेध | अटेर, अथाह, अनौठो, अछुत |
| अन | अभाव, नभएको | अनमेल, अनकन्टार, अनबोली |
| अध | आधा | अधकल्चो, अधमरो, अधबैँसे |
| उन | एक कम | उनन्चास, उनन्साठी, उनन्तीस |
| कु | खराब | कुबाटो, कुकर्म, कुपात्र, कुलत |
| भर | पूरा, पूर्ण | भरपर्दो, भरमार, भरपेट, भरसक |
| नि | बिना | निठुरी, निदाउनु |
| सु | राम्रो | सुबास, सुडोल, सुपारी |
| पर | अर्को | परदेश, परपीडा |
19.4 आगन्तुक उपसर्ग
अरबी, फारसी र अङ्ग्रेजीबाट आएका उपसर्ग पनि नेपालीमा फस्टाएका छन्।
| उपसर्ग | स्रोत | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| बे | फारसी | बिना, नभएको | बेइमान, बेफाइदा, बेहोस, बेरोजगार |
| बद | फारसी | खराब | बदनाम, बदमास, बदचलन |
| ला | अरबी | बिना | लाचार, लापरवाह, लाजवाब |
| गैर | अरबी | बाहेक, विपरीत | गैरकानुनी, गैरजिम्मेवार, गैरसरकारी |
| हर | फारसी | प्रत्येक | हरदिन, हरहिसाब, हरपल |
| ना | फारसी | नभएको | नालायक, नासमझ, नाजायज |
| कम | फारसी | थोरै | कमजोर, कमसल, कमबेसी |
| सब | अङ्ग्रेजी | सहायक, मातहत | सब-इन्स्पेक्टर, सब-रजिस्ट्रार |
| हेड | अङ्ग्रेजी | प्रमुख | हेडमास्टर, हेड कन्स्टेबल |
19.5 उपसर्ग जोड्दा हुने रूप परिवर्तन
उपसर्ग जोडिँदा प्रायः सन्धि लाग्छ, र उपसर्गको रूप देखिनेगरी फेरिन्छ। रूप फेरिए पनि उपसर्ग त्यही हो — विग्रह गर्दा मूल रूप नै लेख्नुपर्छ।
| उपसर्ग | मूल शब्द | जोडिएपछि | के भयो |
|---|---|---|---|
| सम् | मान | सम्मान | म् अघि म् यथावत् रह्यो |
| सम् | योग | संयोग | म् शिरबिन्दु भयो |
| सम् | कल्प | सङ्कल्प | म् को ङ् भयो |
| उत् | नति | उन्नति | त् को न् भयो |
| उत् | लेख | उल्लेख | त् को ल् भयो |
| निस् | फल | निष्फल | स् को ष् भयो |
| निर् | आश | निराश | र् लोप भई स्वर दीर्घ भयो |
| दुस् | कर | दुष्कर | स् को ष् भयो |
| अति | अन्त | अत्यन्त | इ को य् भयो |
| प्रति | एक | प्रत्येक | इ को य् भयो |
| अधि | अध्ययन | अध्ययन | इ को य् भयो |
संयोग मा उपसर्ग सं होइन, सम् हो। उन्नति मा उन् होइन, उत् हो। निराश मा नि होइन, निर् हो। विग्रहमा फेरिएको रूप लेखे अङ्क काटिन्छ।
19.6 एउटै मूल शब्दबाट धेरै शब्द
उपसर्गको सबैभन्दा ठुलो उपयोग यही हो — एउटै मूल शब्दबाट दर्जनौँ नयाँ शब्द बन्छन्। परीक्षामा "यो मूल शब्दबाट चार शब्द बनाउनुहोस्" भन्ने प्रश्न यसै आधारमा आउँछ।
| मूल शब्द | उपसर्गसहित बनेका शब्द |
|---|---|
| हार | प्रहार, आहार, विहार, संहार, उपहार, परिहार |
| मान | सम्मान, अपमान, अभिमान, अनुमान, परिमाण |
| गति | प्रगति, दुर्गति, सद्गति, अवगति, विगत |
| कार | उपकार, अपकार, प्रतिकार, आकार, विकार, संस्कार |
| योग | प्रयोग, संयोग, वियोग, उपयोग, नियोग |
| ज्ञान | विज्ञान, अज्ञान, सुज्ञान, प्रज्ञा |
| हरण | अपहरण, आहरण, संहरण, परिहरण |
| वाद | विवाद, संवाद, अनुवाद, प्रतिवाद, अपवाद |
एउटै काम — नभएको जनाउन — नेपालीमा धेरै उपसर्ग छन्: अ (अथाह), अन (अनमेल), नि/निर् (निडर, निर्दोष), वि (वियोग), बे (बेहोस), ना (नालायक), ला (लाचार), गैर (गैरकानुनी)। यीमध्ये कुन लाग्छ भन्ने मूल शब्दको स्रोतले तय गर्छ — तत्सम शब्दसँग तत्सम उपसर्ग, आगन्तुकसँग आगन्तुक।
प्रश्न. अनुशासन, निर्दोष, बेरोजगार, अधमरो — उपसर्ग छुट्याई अर्थ लेख्नुहोस्।
समाधान. १. मूल शब्द खोज्ने. शब्दबाट अगाडिको भाग हटाएर बाँकी भाग स्वतन्त्र शब्द हो कि होइन जाँच्ने। २. उपसर्ग चिन्ने. हटाइएको भाग तालिकामा छ कि छैन हेर्ने। ३. अर्थ लेख्ने.
| शब्द | उपसर्ग | मूल शब्द | अर्थ |
|---|---|---|---|
| अनुशासन | अनु | शासन | नियमअनुसार चल्ने व्यवस्था |
| निर्दोष | निर् | दोष | दोष नभएको |
| बेरोजगार | बे | रोजगार | रोजगार नभएको |
| अधमरो | अध | मरो (मर्नु) | आधा मरेको |
प्रश्न. प्रति उपसर्ग लगाएर चार शब्द बनाई अर्थ लेख्नुहोस्।
समाधान. १. अर्थ सम्झने. प्रति का दुई अर्थ छन् — (क) विपरीत, उल्टो; (ख) प्रत्येक, हरेक। २. शब्द बनाउने:
| शब्द | विग्रह | अर्थ | कुन अर्थ लाग्यो |
|---|---|---|---|
| प्रतिकार | प्रति + कार | बदला लिनु | विपरीत |
| प्रतिवेदन | प्रति + वेदन | विवरण पेस गर्नु | तिर, सामु |
| प्रतिदिन | प्रति + दिन | हरेक दिन | प्रत्येक |
| प्रतिज्ञा | प्रति + ज्ञा | दृढ वचन | निश्चय |
निष्कर्ष. एउटै उपसर्गका एकभन्दा बढी अर्थ हुन सक्छन्; कुन अर्थ लाग्यो भन्ने मूल शब्दले तय गर्छ।
प्रश्न. सुदूर, सुत्केरी, सुपारी — तीनै सु ले सुरु हुन्छन्। तीनैमा सु उपसर्ग हो?
समाधान. १. सुदूर — हटाए दूर बाँकी रहन्छ, जो स्वतन्त्र शब्द हो; सु ले "धेरै" अर्थ थप्यो → उपसर्ग हो। २. सुत्केरी — हटाए त्केरी बाँकी रहन्छ, जो कुनै शब्द होइन → उपसर्ग होइन, यो मूल शब्द हो। ३. सुपारी — हटाए पारी बाँकी रहन्छ, तर सुपारी को अर्थ पारी सँग कुनै सम्बन्ध छैन → उपसर्ग होइन।
जाँचको सूत्र. उपसर्ग हटाउँदा (क) बाँकी भाग अर्थपूर्ण शब्द हुनुपर्छ, र (ख) नयाँ शब्दको अर्थ त्यही मूल शब्दसँग जोडिनुपर्छ। दुवै सर्त पूरा भए मात्र उपसर्ग हो।
- उपसर्ग र प्रत्यय साटिने। उपसर्ग अगाडि (अपमान), प्रत्यय पछाडि (लेखक)।
- शब्दको पहिलो अक्षरलाई नै उपसर्ग भन्ने। सुपारी, सुत्केरी, अनार मा सु, अन उपसर्ग होइनन्।
- सन्धि भएको उपसर्ग नचिन्ने। निर् + आश = निराश, सम् + मान = सम्मान, उत् + नति = उन्नति, अति + अन्त = अत्यन्त। सन्धिले रूप फेरिए पनि उपसर्ग त्यही हो।
- मिसमास जोडी बनाउने। गैरविद्वान्, बेसम्मान जस्ता जोडी नेपालीमा चल्दैनन् — आगन्तुक उपसर्ग आगन्तुक वा नेपाली शब्दसँग मात्र जोडिन्छ।
- दुई उपसर्ग एकैचोटि लगाउँदा क्रम बिगार्ने। अन् + उपयोगी = अनुपयोगी (उपअनयोगी होइन)।
प्रश्न प्रायः "उपसर्ग थपी नयाँ शब्द बनाउनुहोस्" वा "उपसर्ग छुट्याउनुहोस्" भन्ने आउँछ। उत्तरमा विग्रह देखाउनुहोस् — निराश = निर् + आश। विग्रह नदेखाए आधा अङ्क जान्छ। सन्धिले रूप फेरिएको भए मूल उपसर्ग नै लेख्नुहोस्, फेरिएको रूप होइन।
पाठको सार
- शब्दनिर्माणका चार प्रक्रिया: उपसर्ग, प्रत्यय, समास, द्वित्व।
- उपसर्ग शब्दको अगाडि आउँछ, एक्लै अर्थ दिँदैन, र मूल शब्दको अर्थ बदल्छ।
- संस्कृत उपसर्ग बाइस — प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्/निर्, दुस्/दुर्, वि, आ, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप।
- नेपाली उपसर्ग: अ, अन, अध, उन, कु, भर, नि, सु, पर।
- आगन्तुक उपसर्ग: बे, बद, ला, गैर, हर, ना, कम (फारसी–अरबी); सब, हेड (अङ्ग्रेजी)।
- उपसर्ग हो कि होइन जाँच्न — हटाउँदा बाँकी भाग अर्थपूर्ण शब्द हुनुपर्छ र अर्थ जोडिनुपर्छ।
- उत्तरमा सधैँ विग्रह देखाउने: अपमान = अप + मान।
अभ्यास
उपसर्ग छुट्याउनुहोस् (१ अङ्क)
- प्रतिवेदन [1]
- दुर्भाग्य [1]
- अनुशासन [1]
- गैरकानुनी [1]
- अधबैँसे [1]
- उपाध्यक्ष [1]
- निराश [1]
उत्तर
१. प्रति + वेदन — प्रति ले "तिर, सामु" जनायो।
२. दुर् + भाग्य — दुर् ले "खराब" जनायो।
३. अनु + शासन — अनु ले "पछि, अनुसार" जनायो।
४. गैर + कानुनी — अरबी उपसर्ग, "विपरीत" जनायो।
५. अध + बैँसे — नेपाली उपसर्ग, "आधा" जनायो।
६. उप + अध्यक्ष — उप ले "सहायक" जनायो।
७. निर् + आश — सन्धि भएर निराश बन्यो; निर् ले "अभाव" जनायो।
उपसर्ग थपी नयाँ शब्द बनाउनुहोस् (१ अङ्क)
- मान (दुई फरक अर्थ दिने उपसर्ग) [1]
- गति [1]
- रोजगार [1]
- कानुनी [1]
- डर [1]
- बाटो [1]
उत्तर
८. सम्मान (इज्जत बढ्यो), अपमान (इज्जत घट्यो) — उल्टो अर्थ दिने जोडी।
९. प्रगति / दुर्गति — प्र ले अगाडि, दुर् ले खराब जनायो।
१०. बेरोजगार — आगन्तुक शब्दसँग आगन्तुक उपसर्ग बे।
११. गैरकानुनी — निषेध जनाउने अरबी उपसर्ग।
१२. निडर — नेपाली उपसर्ग नि ले अभाव जनायो।
१३. कुबाटो — नेपाली उपसर्ग कु ले खराब जनायो।
खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)
- शब्दको अगाडि जोडिने शब्दांशलाई ………… भनिन्छ। [1]
- उन्नति मा ………… उपसर्ग छ। [1]
- बेइमान मा प्रयुक्त उपसर्ग ………… भाषाबाट आएको हो। [1]
- अधमरो को उपसर्ग अध को अर्थ ………… हो। [1]
उत्तर
१४. उपसर्ग — पछाडि जोडिने भए प्रत्यय हुन्थ्यो।
१५. उत् — उत् + नति = उन्नति, सन्धिले त् को न् भयो।
१६. फारसी — बे फारसी उपसर्ग हो।
१७. आधा — जस्तै अधकल्चो, अधबैँसे।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- उपसर्ग भनेको के हो? पहिचानका तीन आधार उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- अप, सु र अनु उपसर्गका अर्थ र प्रत्येकका दुई-दुई उदाहरण लेख्नुहोस्। [3]
- नेपाली र आगन्तुक उपसर्गका तीन-तीन उदाहरण अर्थसहित लेख्नुहोस्। [3]
- सुपारी मा सु उपसर्ग होइन भन्ने कसरी थाहा हुन्छ? जाँचको विधि लेख्नुहोस्। [3]
- सन्धि भएका उपसर्गयुक्त तीन शब्दको विग्रह गर्नुहोस् — सम्मान, अत्यन्त, निष्फल। [3]
उत्तर
१८. शब्दको अगाडि जोडिएर अर्थ बदल्ने तर आफैँ स्वतन्त्र नहुने शब्दांश उपसर्ग हो। आधार — (क) स्थान: सधैँ अगाडि (अपमान); (ख) स्वतन्त्रता: एक्लै अर्थ दिँदैन (अप एक्लै केही होइन); (ग) अर्थ परिवर्तन: मान बाट अपमान बन्दा अर्थ उल्टियो।
१९. अप = खराब/विपरीत — अपमान, अपकार। सु = राम्रो/सजिलो — सुशासन, सुगम। अनु = पछि/अनुसार — अनुसरण, अनुवाद।
२०. नेपाली — कु (खराब): कुबाटो; अध (आधा): अधमरो; भर (पूरा): भरपेट। आगन्तुक — बे (नभएको): बेहोस; गैर (विपरीत): गैरकानुनी; हर (प्रत्येक): हरदिन।
२१. दुई सर्त जाँच्ने — (क) सु हटाउँदा बाँकी पारी अर्थपूर्ण शब्द त हो, तर (ख) सुपारी को अर्थ पारी सँग कुनै सम्बन्ध छैन। दोस्रो सर्त पूरा नभएकाले सु यहाँ उपसर्ग होइन; सुपारी मूल (रूढ) शब्द हो।
२२. सम्मान = सम् + मान; अत्यन्त = अति + अन्त (इ + अ = य, यण् सन्धि); निष्फल = निस् + फल (स् को ष् भयो, विसर्ग सन्धि)।
दिइएको मूल शब्दबाट चार-चार शब्द बनाउनुहोस् (३ अङ्क)
- हार [3]
- कार [3]
- योग [3]
- तल दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्गयुक्त चार शब्द टिपी विग्रह गर्नुहोस् — काठमाडौँका अधिकांश विद्यार्थी दसैँमा घर फर्कन्छन्। यातायात महँगो हुँदा कतिपय बेरोजगार युवा निराश हुन्छन्, तर गैरसरकारी संस्थाको सहयोगले उनीहरूको प्रगति रोकिँदैन। [3]
उत्तर
२३. प्रहार, आहार, विहार, संहार — चारै शब्दमा मूल हार यथावत् छ, उपसर्गले मात्र अर्थ फेरेको छ।
२४. उपकार, अपकार, प्रतिकार, संस्कार — उप ले भलाइ, अप ले हानि, प्रति ले बदला जनायो।
२५. प्रयोग, संयोग, वियोग, उपयोग — वि ले छुट्टिनु, सम् ले मिल्नु जनाएकाले अर्थ ठिक उल्टो भयो।
२६. अधिकांश = अधि + कांश; बेरोजगार = बे + रोजगार; निराश = निर् + आश; गैरसरकारी = गैर + सरकारी; प्रगति = प्र + गति (कुनै चार लेखे पुग्छ)।
Practise more: Nepali question bank