Unit 15 · व्याकरण · 10 min read

पदवर्ग: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद

What the syllabus asks for 5

पदवर्गको नक्सा
नाम
सर्वनाम
विशेषण
क्रियापद

वाक्यमा प्रयोग भएको शब्दलाई पद भनिन्छ, र पदहरूलाई काम अनुसार छुट्याएर बनाइएको समूहलाई पदवर्ग भनिन्छ। नेपालीमा नौ पदवर्ग छन्। यीमध्ये चार — नाम, सर्वनाम, विशेषण र क्रियापद — रूप फेर्ने भएकाले विकारी भनिन्छन्, र यही एकाइको विषय हुन्। परीक्षामा पदवर्ग पहिचानबाट २ अङ्क र काल–पक्ष–भाव–वाच्यबाट ५ अङ्क आउँछ; क्रियापदको भाग यी दुवैको जग हो।

परीक्षाको प्रश्न कसरी आउँछ

"रेखाङ्कित पदको पदवर्ग पहिचान गरी भेद लेख्नुहोस्" — एउटा वाक्य दिइन्छ, दुई-तीन पद रेखाङ्कित हुन्छन्। पदवर्ग मात्र नलेख्नुहोस्, भेद पनि लेख्नुहोस् — "नाम, व्यक्तिवाचक", "विशेषण, गुणवाचक"। भेद नलेखे आधा अङ्क जान्छ।

15.1 पदवर्गको नक्सा

**चित्र १.** नेपाली पदवर्गको वर्गीकरण। विकारी पदले रूप फेर्छन्, अविकारीले फेर्दैनन्।

पदवर्ग	काम	उदाहरण वाक्यमा
नाम	व्यक्ति, वस्तु, स्थान, भावको नाम जनाउँछ	सीता पोखरा गइन्।
सर्वनाम	नामको सट्टामा आउँछ	उनी भोलि फर्किन्छिन्।
विशेषण	नाम वा सर्वनामको विशेषता बताउँछ	ठुलो घर, तीन विद्यार्थी
क्रियापद	काम वा अवस्था जनाउँछ	उसले चिठी लेख्यो।

15.2 नाम

नाम

कुनै प्राणी, वस्तु, स्थान, गुण वा भावको नाम जनाउने पदलाई नाम (संज्ञा) भनिन्छ।

भेद	के जनाउँछ	उदाहरण
व्यक्तिवाचक	एउटै निश्चित व्यक्ति/स्थान/वस्तु	काठमाडौँ, कोशी, भानुभक्त, सगरमाथा
जातिवाचक	पूरै जाति वा वर्ग	विद्यार्थी, नदी, सहर, किताब
समूहवाचक	धेरैको एउटै झुन्ड	कक्षा, सेना, बथान, सभा
द्रव्यवाचक	नापिने–तौलिने पदार्थ	पानी, सुन, दूध, तेल
भाववाचक	छुन नसकिने गुण, भाव, अवस्था	मिठास, बुढ्यौली, स्वतन्त्रता, दसैँको रमाइलो

पहिचानको उपाय. पदको अगाडि यो/त्यो वा एउटा राख्दा अर्थ मिल्छ भने त्यो नाम हो — त्यो किताब, एउटा सहर। भाववाचक नाम चिन्न -पन, -आइ, -त्व, -ता, -आस जस्ता प्रत्यय खोज्नुहोस् — मीठो → मिठास, पढ्नु → पढाइ, मानव → मानवता।

नामको रूपायन

नामले लिङ्ग, वचन, आदर र विभक्तिअनुसार रूप फेर्छ। यही रूप फेर्ने प्रक्रियालाई रूपायन भनिन्छ।

आधार	भेद	उदाहरण
लिङ्ग	पुलिङ्ग	छोरा, राजा, मास्टर, बाहुन
	स्त्रीलिङ्ग	छोरी, रानी, मास्टर्नी, बाहुनी
	नपुंसक (अप्राणिवाचक)	ढुङ्गा, किताब, घर
वचन	एकवचन	विद्यार्थी, केटी
	बहुवचन	विद्यार्थीहरू, केटीहरू
आदर	सामान्य	केटो, साथी
	आदरार्थी	गुरुबा, हजुरबुबा, महोदय
विभक्ति	कर्ता (ले/०)	रामले, राम
	कर्म–सम्प्रदान (लाई)	रामलाई
	करण–अपादान (ले/बाट/देखि)	कलमले, घरबाट
	सम्बन्ध (को/का/की)	रामको, रामकी
	अधिकरण (मा)	घरमा

स्त्रीलिङ्ग बनाउने तीन बाटो:

तरिका	पुलिङ्ग → स्त्रीलिङ्ग
-ई/-नी प्रत्यय	छोरा → छोरी, मास्टर → मास्टर्नी, ठाकुर → ठकुर्नी
संस्कृत -आ/-इका	छात्र → छात्रा, लेखक → लेखिका, अध्यापक → अध्यापिका
छुट्टै शब्द	बुबा → आमा, दाजु → दिदी, राजा → रानी, लोग्ने → स्वास्नी

वचनका तीन नियम. (१) गन्ती वा परिमाण जनाउने शब्द अघि आएमा -हरू लगाइँदैन — तीन विद्यार्थी (तीन विद्यार्थीहरू अशुद्ध)। (२) सबै, धेरै, अनेक पछि पनि -हरू चाहिँदैन — सबै विद्यार्थी। (३) अप्राणिवाचक नाममा -हरू प्रायः लगाइँदैन — घरहरू धेरै छन् भन्दा धेरै घर छन् नै स्वाभाविक नेपाली हो।

15.3 सर्वनाम

सर्वनाम

नामको सट्टामा प्रयोग हुने र नाम दोहोरिनबाट जोगाउने पदलाई सर्वनाम भनिन्छ।

भेद	उदाहरण	वाक्यमा
पुरुषवाचक	म, हामी, तँ, तिमी, तपाईं, ऊ, उनी, तिनी, वहाँ	उनी पोखराबाट आए।
निजवाचक	आफू, आफ्नो, आफै	उसले आफ्नो काम गर्‍यो।
दर्शक (निश्चयवाचक)	यो, त्यो, यी, ती	त्यो किताब मेरो हो।
प्रश्नवाचक	को, के, कुन, कति, कहाँ	को आयो?
सम्बन्धवाचक	जो, जे, जुन, जति	जो पढ्छ, उसले जान्दछ।
अनिश्चयवाचक	कोही, केही, कुनै	कोही आएको छैन।
परिमाणवाचक	सबै, धेरै, थोरै, जति	सबै विद्यार्थी उपस्थित थिए।

पुरुषवाचक सर्वनामको आदरको चार तह — यो तालिका परीक्षामा सिधै काम लाग्छ:

पुरुष	निम्न	सामान्य	आदरार्थी	उच्च आदरार्थी
प्रथम (बोल्ने)	—	म, हामी	—	—
द्वितीय (सुन्ने)	तँ	तिमी	तपाईं	हजुर, यहाँ
तृतीय (अरू)	ऊ	उनी, तिनी	वहाँ	मौसुफ

15.4 विशेषण

विशेषण

नाम वा सर्वनामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण वा अवस्था बताउने पदलाई विशेषण भनिन्छ। जसको विशेषता बताइन्छ त्यो पद विशेष्य हो।

भेद	के बताउँछ	उदाहरण
गुणवाचक	गुण, रङ, स्वभाव, अवस्था	राम्रो, कालो, मेहनती, पुरानो
सङ्ख्यावाचक	गन्ती	तीन, पाँचौँ, दोब्बर, थोरै
परिमाणवाचक	नाप–तौल	एक किलो, आधा, धेरै, रु. ५००
सार्वनामिक	कुन, यो, त्यो (नामअघि आएर)	यो घर, कुन बाटो
निश्चयवाचक	निश्चित गरी देखाउने	उही मान्छे, त्यही बाटो

पहिचानको उपाय. पदपछि "कस्तो? कति? कुन?" सोध्दा जवाफ आउँछ भने त्यो विशेषण हो — राम्रो घर (कस्तो घर? राम्रो)।

विशेषण कि सर्वनाम?

यो र त्यो दुवै हुन सक्छन्। नामको अगाडि आयो भने विशेषण — यो किताब मेरो हो। एक्लै नामको सट्टामा आयो भने सर्वनाम — यो मेरो हो। परीक्षामा यही ठाउँमा सबैभन्दा धेरै अङ्क गुम्छ।

विशेषणको अवस्था (तुलना):

अवस्था	कसरी बनाइन्छ	उदाहरण
सामान्य	जस्ताको तस्तै	ठुलो
तुलनात्मक	…भन्दा + विशेषण	कोशी भन्दा ठुलो
उत्तम	सबैभन्दा + विशेषण	सबैभन्दा ठुलो

विशेषण–विशेष्य सङ्गति. नेपालीमा विशेषण प्रायः विशेष्यअघि आउँछ र -ओ मा टुङ्गिने विशेषणले लिङ्ग–वचन मिलाउँछ: राम्रो केटो, राम्री केटी, राम्रा केटाहरू।

15.5 क्रियापद

क्रियापद

वाक्यमा काम, अवस्था वा हुनुको बोध गराउने र वाक्यलाई पूरा बनाउने पदलाई क्रियापद भनिन्छ। क्रियापदको मूल रूपलाई धातु भनिन्छ — गर्नु को धातु गर्।

आधार	भेद	पहिचान	उदाहरण
कर्म	सकर्मक	"के?" सोध्दा जवाफ आउँछ	उसले भात खायो।
	अकर्मक	"के?" को जवाफ आउँदैन	बच्चा हाँस्यो।
	द्विकर्मक	दुई कर्म हुन्छन्	गुरुले विद्यार्थीलाई किताब दिनुभयो।
बनोट	सरल	एउटै क्रियापद	ऊ गयो।
	संयुक्त	मुख्य + सहायक	ऊ जान सक्छ।
	प्रेरणार्थक	अर्कोलाई गराउने	आमाले भात पकाउनुभयो, बहिनीलाई भात पकाउन लगाइन्।

काल, पक्ष र भाव

क्रियापदले कहिले (काल), कति सकियो (पक्ष) र कस्तो मनस्थिति (भाव) — तीनै सूचना बोक्छ।

काल	अर्थ	उदाहरण (धातु गर्)
वर्तमान	अहिले	ऊ काम गर्छ।
भूत	अघि भइसक्यो	ऊ काम गर्‍यो।
भविष्यत्	पछि हुनेछ	ऊ काम गर्नेछ।

पक्ष	अर्थ	उदाहरण
सामान्य	सादा सूचना	ऊ पढ्छ।
पूर्ण	काम सकिएको	ऊ पढेको छ।
अपूर्ण (सातत्य)	काम चलिरहेको	ऊ पढिरहेको छ।
अभ्यस्त	बानी बसेको	ऊ बिहान पढ्ने गर्छ।

भाव	अर्थ	उदाहरण
विध्यर्थ (आज्ञार्थ)	आदेश, अनुरोध	तिमी पढ।
सम्भावनार्थ	सम्भावना, शङ्का	ऊ आउला।
इच्छार्थ	इच्छा, आशीर्वाद	तपाईंको जय होस्।
सङ्केतार्थ	सर्त	ऊ आएको भए म जान्थेँ।

कर्ता–क्रिया पदसङ्गति

नेपाली वाक्यमा क्रियापदले कर्ताको पुरुष, लिङ्ग, वचन र आदरसँग मिल्नुपर्छ। यो मिलानलाई पदसङ्गति भनिन्छ, र परीक्षामा "शुद्ध गरी लेख्नुहोस्" भन्ने प्रश्न प्रायः यहीँबाट आउँछ।

कर्ता	क्रियारूप (भूतकाल, जानु)	नमुना वाक्य
म	गएँ	म पोखरा गएँ।
हामी	गयौँ	हामी पोखरा गयौँ।
तँ	गइस्	तँ पोखरा गइस्।
तिमी	गयौ	तिमी पोखरा गयौ।
तपाईं	जानुभयो	तपाईं पोखरा जानुभयो।
ऊ (पु.)	गयो	ऊ पोखरा गयो।
उनी (स्त्री.)	गइन्	उनी पोखरा गइन्।
वहाँ	जानुभयो	वहाँ पोखरा जानुभयो।
उनीहरू	गए	उनीहरू पोखरा गए।

अर्को अनिवार्य नियम — सकर्मक क्रियापद भूतकालमा हुँदा कर्तामा ले विभक्ति लाग्छ: उसले चिठी लेख्यो, तर अकर्मकमा लाग्दैन: ऊ हिँड्यो।

रेखाङ्कित पदको पदवर्ग र भेद

प्रश्न. "पोखराका तीन मेहनती विद्यार्थीले आफ्नो परियोजना बुझाए।" — रेखाङ्कित पदको पदवर्ग र भेद लेख्नुहोस्।

समाधान. १. तीन — विद्यार्थीको गन्ती बताउँछ → विशेषण, सङ्ख्यावाचक। २. मेहनती — विद्यार्थीको गुण बताउँछ → विशेषण, गुणवाचक। ३. आफ्नो — कर्ता आफैँतिर फर्किन्छ → सर्वनाम, निजवाचक। ४. बुझाए — काम जनाउँछ, वाक्य टुङ्ग्याउँछ → क्रियापद, सकर्मक (के बुझाए? परियोजना)।

काल, पक्ष र भाव छुट्याउने

प्रश्न. "दिदी दसैँमा काठमाडौँ गइरहनुभएको थियो।" — यस वाक्यको क्रियापदको काल, पक्ष र आदर छुट्याउनुहोस्।

समाधान. १. काल — थियो सहायक क्रियापदले बितेको समय जनाउँछ → भूतकाल। २. पक्ष — गइरहनु ले काम चलिरहेको देखाउँछ → अपूर्ण (सातत्य) पक्ष। ३. आदर — -नुभएको आदरार्थी रूप हो → आदरार्थी।

उत्तर. भूतकाल, अपूर्ण पक्ष, आदरार्थी रूप।

भाववाचक नाम बनाउने

प्रश्न. तलका पदबाट भाववाचक नाम बनाउनुहोस् — मीठो, पढ्नु, मानव, बुढो, मित्र।

समाधान.

मूल पद	पदवर्ग	प्रत्यय	भाववाचक नाम
मीठो	विशेषण	-आस	मिठास
पढ्नु	क्रियापद	-आइ	पढाइ
मानव	नाम	-ता	मानवता
बुढो	विशेषण	-यौली	बुढ्यौली
मित्र	नाम	-ता	मित्रता

सूत्र. भाववाचक नाम नाम, विशेषण वा क्रियापद — तीनै वर्गबाट बन्न सक्छ; बनेपछि भने त्यो सधैँ नाम हुन्छ।

विद्यार्थीले गर्ने वास्तविक गल्ती

भाववाचक नामलाई विशेषण भन्ने। मिठास नाम हो, मीठो विशेषण हो।
आदरको तह नमिल्नु। तपाईं आयौ अशुद्ध — तपाईं आउनुभयो शुद्ध। तिमी आउनुभयो पनि अशुद्ध — तिमी आयौ शुद्ध।
लिङ्ग सङ्गति नमिल्नु। राम्रो केटी अशुद्ध — राम्री केटी शुद्ध।
कर्ताको ले छुटाउने। सकर्मक क्रियापदको भूतकालमा कर्तामा ले लाग्छ — उसले भात खायो (ऊ भात खायो अशुद्ध)।
सकर्मक र अकर्मक साटिने। "के?" सोध्दा जवाफ आयो भने मात्र सकर्मक।

पाठको सार

पदवर्ग नौ वटा: विकारी चार (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद), अविकारी पाँच।
नामका पाँच भेद: व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, समूहवाचक, द्रव्यवाचक, भाववाचक।
नामको रूपायन लिङ्ग, वचन, आदर र विभक्तिका आधारमा हुन्छ; बहुवचनमा -हरू लाग्छ।
सर्वनामका सात भेद; पुरुषवाचक सर्वनाममा आदरका चार तह — तँ, तिमी, तपाईं, हजुर।
विशेषणका पाँच भेद; यो/त्यो नामअघि आए विशेषण, एक्लै आए सर्वनाम।
क्रियापद कर्मका आधारमा सकर्मक–अकर्मक–द्विकर्मक; बनोटका आधारमा सरल–संयुक्त–प्रेरणार्थक।
क्रियापदले काल (वर्तमान, भूत, भविष्यत्), पक्ष (सामान्य, पूर्ण, अपूर्ण, अभ्यस्त) र भाव (विध्यर्थ, सम्भावनार्थ, इच्छार्थ, सङ्केतार्थ) जनाउँछ।

अभ्यास

रेखाङ्कित पदको पदवर्ग र भेद लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

सगरमाथा संसारकै अग्लो हिमाल हो। [1]
उसले आफ्नो किताब हरायो। [1]
मलाई मिठास मन पर्छ। [1]
बजारमा धेरै मानिस थिए। [1]
बालक हाँस्यो। [1]
कोही पनि आएनन्। [1]
गुरुले विद्यार्थीलाई प्रमाणपत्र दिनुभयो। [1]

उत्तर

१. नाम, व्यक्तिवाचक — एउटै निश्चित हिमालको नाम।

२. सर्वनाम, निजवाचक — कर्ता आफैँतिर फर्कन्छ।

३. नाम, भाववाचक — छुन नसकिने गुण जनाउँछ।

४. विशेषण, परिमाणवाचक — "कति मानिस?" को जवाफ।

५. क्रियापद, अकर्मक — "के हाँस्यो?" को जवाफ आउँदैन।

६. सर्वनाम, अनिश्चयवाचक — निश्चित व्यक्ति जनाउँदैन।

७. क्रियापद, द्विकर्मक — विद्यार्थी र प्रमाणपत्र दुई कर्म छन्।

निर्देशन अनुसार परिवर्तन गर्नुहोस् (१ अङ्क)

छोरा — स्त्रीलिङ्ग बनाउनुहोस्। [1]
लेखक — स्त्रीलिङ्ग बनाउनुहोस्। [1]
विद्यार्थी आयो — आदरार्थी बनाउनुहोस्। [1]
ऊ पढ्छ — भूतकालमा लेख्नुहोस्। [1]
ऊ पढ्छ — अपूर्ण पक्षमा लेख्नुहोस्। [1]
ठुलो — उत्तम अवस्थामा लेख्नुहोस्। [1]

उत्तर

८. छोरी — -आ हटेर -ई लाग्छ।

९. लेखिका — संस्कृत मूलको शब्द भएकाले -इका लाग्छ।

१०. विद्यार्थी आउनुभयो — -नुभयो आदरार्थी क्रियारूप हो।

११. ऊ पढ्यो — -छ हटेर भूतकालको -यो लाग्छ।

१२. ऊ पढिरहेको छ — -इरहेको छ ले काम चलिरहेको जनाउँछ।

१३. सबैभन्दा ठुलो — उत्तम अवस्थामा सबैभन्दा जोडिन्छ।

शुद्ध गरी लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

तपाईं कहाँ गयौ? [1]
राम्रो केटी गाउँदै छिन्। [1]
ऊ भात खायो। [1]
हामी सबै विद्यार्थीहरूहरू आयौँ। [1]

उत्तर

१४. तपाईं कहाँ जानुभयो? — तपाईं आदरार्थी भएकाले क्रियापद पनि आदरार्थी हुनुपर्छ।

१५. राम्री केटी गाउँदै छिन्। — स्त्रीलिङ्ग विशेष्यसँग विशेषण पनि स्त्रीलिङ्ग।

१६. उसले भात खायो। — सकर्मक क्रियापदको भूतकालमा कर्तामा ले अनिवार्य।

१७. हामी सबै विद्यार्थी आयौँ। — सबै ले नै बहुवचन जनाइसक्यो, -हरू दोहोरिनु हुँदैन।

खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)

नाम, सर्वनाम, विशेषण र क्रियापदलाई सँगै ………… पदवर्ग भनिन्छ। [1]
क्रियापदको मूल रूपलाई ………… भनिन्छ। [1]
यो पद नामको अगाडि आयो भने ………… हुन्छ। [1]

उत्तर

१८. विकारी — यी रूप फेर्छन्।

१९. धातु — जस्तै गर्नु को धातु गर्।

२०. विशेषण — एक्लै आए सर्वनाम हुन्थ्यो।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

नामका पाँच भेद उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
सकर्मक, अकर्मक र द्विकर्मक क्रियापद छुट्याउने उपाय उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
काल र पक्षबिचको भिन्नता उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्। [3]
विशेषण र सर्वनामको भेद छुट्याउने आधार उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]

उत्तर

२१. व्यक्तिवाचक (कोशी), जातिवाचक (नदी), समूहवाचक (सेना), द्रव्यवाचक (पानी), भाववाचक (स्वतन्त्रता)।

२२. क्रियापदपछि "के?" सोध्नुहोस् — जवाफ आए सकर्मक (भात खायो), नआए अकर्मक (बच्चा हाँस्यो), दुई जवाफ आए द्विकर्मक (गुरुले विद्यार्थीलाई किताब दिनुभयो)।

२३. कालले काम कहिले भयो भन्छ (गर्छ, गर्‍यो, गर्नेछ); पक्षले त्यो काम कति सकियो भन्छ (पढ्छ = सामान्य, पढेको छ = पूर्ण, पढिरहेको छ = अपूर्ण)। एउटै भूतकालमा पनि पूर्ण र अपूर्ण दुवै पक्ष हुन सक्छन्।

२४. नाम वा सर्वनामको अगाडि आएर त्यसको विशेषता बताए विशेषण (यो घर ठुलो छ); नामको सट्टामा एक्लै आए सर्वनाम (यो मेरो हो)। अर्थात् आधार पदको स्थान र काम हो, रूप होइन।

Practise more: Nepali question bank