प्रत्ययद्वारा शब्दनिर्माण (कृत् र तद्धित)

शब्दनिर्माणको दोस्रो र सबैभन्दा उपयोगी प्रक्रिया प्रत्यय हो। नेपालीका हजारौँ शब्द प्रत्ययबाटै बनेका छन् — लेख् धातुबाट लेखक, लेखन, लेखाइ, लेख्ने; सुन्दर बाट सुन्दरता। शब्दनिर्माणका ४ अङ्कमध्ये प्रायः दुई अङ्क प्रत्ययबाटै आउँछ। यहाँ प्रत्ययका दुई ठुला वर्ग — कृत् र तद्धित — छुट्टाछुट्टै हेरिन्छ।

20.1 प्रत्ययका दुई काम

प्रत्ययका दुई फरक भूमिका छुट्याउनुहोस्:

भूमिका	के गर्छ	उदाहरण
व्युत्पादक (शब्दनिर्माणी)	नयाँ शब्द नै बनाउँछ	लेख् + अक = लेखक (नयाँ नाम)
रूपायनी (विभक्ति)	शब्द उही, रूप मात्र फेर्छ	केटा + हरू = केटाहरू; राम + ले

यो एकाइमा व्युत्पादक प्रत्यय मात्र पढिन्छ। हरू, ले, लाई, को, मा प्रत्यय हुँदाहुँदै पनि शब्दनिर्माणी होइनन् — तिनले नयाँ शब्द बनाउँदैनन्, पदको रूप मात्र फेर्छन्।

20.2 कृत् प्रत्यय

धातु (क्रियाको मूल रूप) मा लाग्ने प्रत्यय कृत् हो। यसबाट बनेको शब्द कृदन्त कहलिन्छ।

कृत् प्रत्यय	अर्थ/काम	उदाहरण
-नु	क्रियानाम बनाउने	गर्नु, खानु, पढ्नु, हिँड्नु
-न	उद्देश्यबोधक क्रियानाम	गर्न, खान, सुत्न, पढ्न
-ने	कर्तृवाचक विशेषण/नाम	गर्ने, लेख्ने, पढ्ने, गाउने
-आइ	भाववाचक नाम	पढाइ, लेखाइ, हिँडाइ, बोलाइ
-एको	पूर्ण कृदन्त	गरेको, खाएको, भनेको
-एर / -ई	पूर्वकालिक क्रिया	गरेर, खाएर, हेरी, गरी
-दै	अपूर्ण कृदन्त	गर्दै, खाँदै, हाँस्दै
-उवा	कर्ता/स्वभाव जनाउने	खनुवा, डसुवा, पिउवा
-आहा	स्वभाव जनाउने	लोभाहा, रिसाहा, झगडाहा
-अक	कर्तृवाचक (तत्सम)	लेखक, पाठक, गायक, नायक, दर्शक
-अन	भाववाचक (तत्सम)	लेखन, पठन, गमन, दर्शन, भोजन
-तव्य	गर्नुपर्ने अर्थ (तत्सम)	कर्तव्य, गन्तव्य, वक्तव्य
-ति	भाववाचक (तत्सम)	गति, मति, शक्ति, भक्ति
-आलु	स्वभाववाचक विशेषण	सिपालु, निद्रालु, कृपालु

20.3 तद्धित प्रत्यय

नाम, विशेषण वा सर्वनाममा लाग्ने प्रत्यय तद्धित हो। यसबाट बनेको शब्द तद्धितान्त कहलिन्छ।

तद्धित प्रत्यय	अर्थ/काम	उदाहरण
-ता	भाववाचक (तत्सम)	सुन्दरता, मानवता, मित्रता, एकता
-त्व	भाववाचक (तत्सम)	महत्त्व, गुरुत्व, व्यक्तित्व, पितृत्व
-पन / -पना	भाववाचक (नेपाली)	बुढोपन, ठुलोपन, मीठोपना, बाल्यपन
-आइ	नापजोख जनाउने	लम्बाइ, चौडाइ, गहिराइ, उचाइ
-इलो	गुणवाचक विशेषण	रसिलो, फुर्तिलो, बाठिलो, माटिलो
-आलु	स्वभाववाचक विशेषण	दयालु, श्रद्धालु, ईर्ष्यालु
-इक	सम्बन्धवाचक (तत्सम)	सामाजिक, धार्मिक, ऐतिहासिक, वार्षिक
-ई	सम्बन्ध/जाति/गुण	नेपाली, धनी, गुणी, दुःखी, पहाडी
-ए	बनावट/स्थान जनाउने	काठे, फलामे, भित्ते, माटे
-आली	समूह/स्थान	हिमाली, खेताली, जङ्गाली
-इया	स्थान/स्वभाव	पहाडिया, बजारिया, दुखिया
-वान् / -मान्	युक्त (तत्सम)	धनवान्, गुणवान्, बुद्धिमान्, श्रीमान्
-नी / -इनी	स्त्रीवाचक	डाक्टरनी, मास्टरनी, बाघिनी, नागिनी
-इका	स्त्रीवाचक (तत्सम)	बालिका, नायिका, लेखिका, गायिका
-औँ / -औँला	क्रमवाचक	पाँचौँ, दसौँ, बीसौँ

20.4 आगन्तुक प्रत्यय

प्रत्यय	स्रोत	अर्थ	उदाहरण
-दार	फारसी	युक्त, राख्ने	जमिनदार, दुकानदार, इमानदार
-खोर	फारसी	खाने, दुर्व्यसनी	घुसखोर, हरामखोर, जमाखोर
-बाज	फारसी	गर्ने (नकारात्मक)	चालबाज, धोकेबाज, पत्तेबाज
-गिरी	फारसी	वृत्ति, व्यवहार	दादागिरी, नेतागिरी, मास्टरगिरी
-वाला	हिन्दी	बेच्ने, भएको	दूधवाला, रिक्सावाला, गाडीवाला
-ची	तुर्की	काम गर्ने	तोपची, खजान्ची, बाजाची
-इस्ट	अङ्ग्रेजी	वादी	कम्युनिस्ट, आर्टिस्ट, टाइपिस्ट

20.5 कृत् र तद्धित छुट्याउने विधि

प्रत्यय हटाएपछि बाँकी रहेको आधारमा -नु जोडेर हेर्नुहोस्:

• लेखक → लेख → लेख्नु भन्न मिल्छ → आधार धातु हो → कृत्।
• सुन्दरता → सुन्दर → सुन्दर्नु भन्न मिल्दैन → आधार विशेषण हो → तद्धित।

प्रत्यय लाग्दा आधारमा हुने परिवर्तन

प्रत्यय जोडिँदा आधार शब्दको रूप पनि फेरिन सक्छ। रूप फेरिए पनि आधार त्यही हो भन्ने बिर्सनु हुँदैन।

आधार	प्रत्यय	बनेको शब्द	आधारमा के भयो
गाउनु (गै)	-अक	गायक	ऐ को आय् भयो
लामो	-आइ	लम्बाइ	लामो को लम्ब भयो
मिठो	-आस	मिठास	मिठो को मिठ भयो
बुढो	-एसकाल	बुढेसकाल	ओ को ए भयो
हिँड्नु	-आइ	हिँडाइ	धातु यथावत्
दृश्	-अन	दर्शन	दृश् को दर्श भयो

अर्थअनुसार तद्धितका भेद

भेद	अर्थ	उदाहरण
भाववाचक	गुण वा भाव जनाउने	सुन्दरता, बुढोपन, महत्त्व
सम्बन्धवाचक	कुनै वस्तुसँग जोडिएको	सामाजिक, नेपाली, पहाडी
युक्तवाचक	भएको, राख्ने	धनवान्, बुद्धिमान्, इमानदार
स्त्रीवाचक	स्त्रीलिङ्ग जनाउने	बालिका, लेखिका, बाघिनी
ऊनवाचक	सानो वा प्रिय जनाउने	छोरी, बाबु, नानी
क्रमवाचक	क्रम जनाउने	पाँचौँ, दसौँ, बीसौँ

पाठको सार

• प्रत्यय शब्दको पछाडि जोडिन्छ; उपसर्ग अगाडि।
• व्युत्पादक प्रत्ययले नयाँ शब्द बनाउँछ, रूपायनी प्रत्यय (हरू, ले, लाई) ले रूप मात्र फेर्छ।
• कृत् प्रत्यय धातुमा लाग्छ — नु, न, ने, आइ, एको, एर, अक, अन, तव्य, आलु।
• कृदन्तका चार अर्थभेद: कर्तृवाचक, कर्मवाचक, भाववाचक, करणवाचक।
• तद्धित प्रत्यय नाम–विशेषण–सर्वनाममा लाग्छ — ता, त्व, पन, इलो, इक, ई, वान्, इका।
• आगन्तुक प्रत्यय: दार, खोर, बाज, गिरी, वाला, ची, इस्ट।
• छुट्याउने उपाय — नु-जाँच: आधारमा नु लागे कृत्, नलागे तद्धित।

अभ्यास

प्रत्यय छुट्याई वर्ग तोक्नुहोस् (१ अङ्क)

1. लेखाइ [1]
2. सुन्दरता [1]
3. गायक [1]
4. रसिलो [1]
5. कर्तव्य [1]
6. सामाजिक [1]
7. दुकानदार [1]
8. बुद्धिमान् [1]

उत्तर

१. लेख् + आइ — आधार धातु, कृत् (भाववाचक)।

२. सुन्दर + ता — आधार विशेषण, तद्धित (भाववाचक)।

३. गा + अक — गाउनु बन्छ, कृत् (कर्तृवाचक)।

४. रस + इलो — आधार नाम, तद्धित (गुणवाचक)।

५. कृ + तव्य — आधार धातु, कृत् (गर्नुपर्ने अर्थ)।

६. समाज + इक — आधार नाम, तद्धित (सम्बन्धवाचक)।

७. दुकान + दार — आगन्तुक तद्धित प्रत्यय।

८. बुद्धि + मान् — आधार नाम, तद्धित (युक्त अर्थ)।

प्रत्यय थपी नयाँ शब्द बनाउनुहोस् (१ अङ्क)

9. पढ् (भाववाचक नाम) [1]
10. मानव (भाववाचक नाम) [1]
11. नेपाल (सम्बन्धवाचक विशेषण) [1]
12. दया (स्वभाववाचक विशेषण) [1]
13. बालक (स्त्रीवाचक) [1]
14. लामो (नापवाचक नाम) [1]

उत्तर

९. पढाइ — -आइ कृत् प्रत्ययले काम जनायो।

१०. मानवता — तत्सम आधारमा तत्सम -ता।

११. नेपाली — -ई ले "नेपालसँग सम्बन्धित" जनायो।

१२. दयालु — -आलु ले स्वभाव जनायो।

१३. बालिका — तत्सम स्त्रीवाचक -इका।

१४. लम्बाइ — तद्धित -आइ; आधारको रूप लामो → लम्ब भयो।

खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)

15. धातुमा लाग्ने प्रत्ययलाई ………… भनिन्छ। [1]
16. बुढोपन मा ………… प्रत्यय छ। [1]
17. घुसखोर को -खोर ………… भाषाबाट आएको प्रत्यय हो। [1]
18. कृत् प्रत्यय लागेर बनेको शब्दलाई ………… भनिन्छ। [1]

उत्तर

१५. कृत् प्रत्यय — नाम-विशेषणमा लागे तद्धित हुन्थ्यो।

१६. -पन — नेपाली भाववाचक तद्धित प्रत्यय।

१७. फारसी — -दार, -बाज, -गिरी पनि फारसी नै हुन्।

१८. कृदन्त — तद्धित लागेकोलाई तद्धितान्त भनिन्छ।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

19. कृत् र तद्धित प्रत्ययबिचको भिन्नता दुई-दुई उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
20. कृदन्तका चार अर्थभेद उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
21. लेख् धातुबाट पाँच शब्द बनाई प्रत्यय देखाउनुहोस्। [3]
22. व्युत्पादक र रूपायनी प्रत्ययको भिन्नता उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्। [3]
23. पढाइ र चौडाइ मा एउटै प्रत्यय हुँदाहुँदै वर्ग फरक किन? [3]
24. आगन्तुक प्रत्यय लागेका चार शब्द बनाई स्रोत भाषा लेख्नुहोस्। [3]
25. तल दिइएको अनुच्छेदबाट प्रत्यययुक्त चार शब्द टिपी विग्रह गर्नुहोस् — पोखराका विद्यार्थीको पढाइ राम्रो छ। तिनीहरूको लेखनमा सरलता र सामाजिक चेतना देखिन्छ। [3]
26. कृत् र तद्धित दुवै प्रत्यय लागेका दुई शब्द देखाई क्रम स्पष्ट पार्नुहोस्। [3]

उत्तर

१९. कृत् धातुमा लाग्छ — पढ् + आइ = पढाइ, लेख् + अक = लेखक। तद्धित नाम–विशेषणमा लाग्छ — सुन्दर + ता = सुन्दरता, रस + इलो = रसिलो। छुट्याउने उपाय नु-जाँच हो।

२०. कर्तृवाचक — लेखक (लेख्ने व्यक्ति); कर्मवाचक — खाने (खाइने कुरा); भाववाचक — लेखाइ (लेख्ने काम); करणवाचक — लेखनी (लेख्ने साधन)।

२१. लेखक (-अक), लेखन (-अन), लेखाइ (-आइ), लेख्ने (-ने), लेखनी (-नी)।

२२. व्युत्पादकले नयाँ शब्द बनाउँछ — लेख् + अक = लेखक, अब यो नयाँ नाम हो। रूपायनीले रूप मात्र फेर्छ — लेखक + हरू = लेखकहरू, शब्द उही रह्यो। शब्दकोशमा लेखक छ, लेखकहरू छैन।

२३. प्रत्ययले होइन, आधारले वर्ग तय गर्छ। पढाइ को आधार पढ् धातु हो (पढ्नु बन्छ) → कृत्। चौडाइ को आधार चौडा विशेषण हो (चौड्नु बन्दैन) → तद्धित।

२४. इमानदार (फारसी), घुसखोर (फारसी), दादागिरी (फारसी), टाइपिस्ट (अङ्ग्रेजी)।

२५. पढाइ = पढ् + आइ (कृत्); लेखन = लेख् + अन (कृत्); सरलता = सरल + ता (तद्धित); सामाजिक = समाज + इक (तद्धित)।

२६. लेखिका = लेख् + अक (कृत्) + इका (तद्धित); दर्शनीय = दृश् + अन (कृत्) + ईय (तद्धित)। क्रम सधैँ कृत् पहिले, तद्धित पछि — किनभने तद्धित नामैमा मात्र लाग्छ, र नाम कृत्ले बनाउँछ।

शुद्ध रूप लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

27. बुढोता [1]
28. ठुलोत्व [1]
29. लामोआइ [1]
30. गाउअक [1]

उत्तर

२७. बुढोपन — नेपाली आधारमा तत्सम -ता लाग्दैन, -पन लाग्छ।

२८. ठुलोपन — त्यसै गरी तत्सम -त्व नेपाली आधारमा चल्दैन।

२९. लम्बाइ — प्रत्यय लाग्दा लामो को आधार लम्ब हुन्छ।

३०. गायक — गै/गा मा -अक लाग्दा आय् आगम हुन्छ।

थप छोटो उत्तर (३ अङ्क)

31. तद्धित प्रत्ययका कुनै चार अर्थभेद उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
32. प्रत्यय जोडिँदा आधार शब्दको रूप फेरिने तीन उदाहरण देखाई के फेरियो लेख्नुहोस्। [3]

उत्तर

३१. भाववाचक — सुन्दरता (गुण जनायो); सम्बन्धवाचक — सामाजिक (समाजसँग जोडियो); युक्तवाचक — बुद्धिमान् (बुद्धि भएको); स्त्रीवाचक — लेखिका (स्त्रीलिङ्ग जनायो)।

३२. गाउनु + अक = गायक (ऐ को आय्); लामो + आइ = लम्बाइ (लामो को लम्ब); मिठो + आस = मिठास (ओ लोप भयो)। रूप फेरिए पनि आधार उही मानिन्छ।