त्यो फेरि फर्कला ?

'त्यो फेरि फर्कला ?' कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको छैटौँ पाठ हो । यो भवानी भिक्षु ले लेखेको मनोवैज्ञानिक कथा हो । पहाडी बाटोको भट्टी पसलकी कलिली छोरी 'सानी' र एक रात बास बसेर बिहान हिँडेको मधेसी 'यात्री' को छोटो भेटपछि सानीको जीवनभर 'त्यो फेरि फर्कला ?' भन्ने प्रश्नमा बित्ने प्रतीक्षा नै कथाको केन्द्र हो । परीक्षामा यस पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क सोधिन सक्छन् । त्यसैले सानीको चरित्र, उसको मनोविज्ञान, शीर्षकको सार्थकता र मनोवैज्ञानिक कथाका विशेषता पक्का गर्नुपर्छ ।

6.1 लेखक परिचय

भवानी भिक्षु (खास नाम भवानीप्रसाद गुप्ता, नोहरराम गुप्ता पनि भनिन्छ) नेपाली कथाकार र उपन्यासकार हुन् । उनको जन्म कपिलवस्तुको तौलिहवा मा भएको हो । जन्म मितिबारे स्रोतमा भिन्नता पाइन्छ — मदन पुरस्कार गुठीले वि.सं. १९७१ जेठ २१ (सन् १९१४ को जुन ३ सँग मिल्ने) दिएको छ भने नेपाली विकिपिडियामा १९६६ देखिन्छ; निधन वि.सं. २०३८ वैशाख ४ मा काठमाडौँमा भयो । बुबा इन्द्रप्रसाद र आमा यशोदादेवी हुन् । बिफरले मरणासन्न भएपछि आमाले देवीसँग 'भिक्षा' मागेर बचाएकाले उनको नाम भवानी भिक्षु रहन गएको भन्ने भनाइ पनि छ ।

उनले हिन्दी, अङ्ग्रेजी, बङ्गाली र उर्दूमा स्वाध्ययनबाट दक्षता हासिल गरे; अड्डाअदालतको लेखनदासी गर्दै नेपाली लेखनमा लागे । उनलाई आधुनिक नेपाली कथामा मैनाली र कोइरालापछिका तेस्रा हस्ताक्षर मानिन्छ । प्रमुख कृति:

विधा	कृति
उपन्यास	आगत (मदन पुरस्कार २०३२ र साझा पुरस्कार प्राप्त)
कथासङ्ग्रह	आवर्त (२०१४), अवान्तर (२०१४), गुनकेसरी (२०१७), मैयाँसाहेब (२०१७), 'त्यो फेरि फर्कला ?'

उनले मदन पुरस्कार, साझा पुरस्कार र त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार पाएका थिए ।

पाठ्यपुस्तकमा भवानी भिक्षुको जीवनी अलग दिइएको छैन; शीर्षकमुनि '— भवानी भिक्षु' मात्र छ । माथिको जीवन परिचय अन्य साहित्यिक स्रोतबाट लिइएको हो ।

6.2 पाठको पृष्ठभूमि

कथाको परिवेश पुरानो जमानाको नेपाल-मधेस आवागमनको पहाडी बाटो हो । कथामा 'नेपाल' भनेर काठमाडौँ उपत्यकालाई बुझाइएको छ; मधेसबाट उपत्यका जाने यात्री मार्खु र चित्लाङ हुँदै हिँड्थे । बाटोमा बास दिने भट्टी पसलहरू थिए, सामान बोक्ने भरिया हुन्थे र ज्याला 'सुका', 'आना' र 'पैसा' मा तिरिन्थ्यो । लालटिन, मटितेल र टुकीको उज्यालोले त्यस समयको ग्रामीण जीवन देखाउँछ ।

कथाको साहित्यिक पृष्ठभूमि मनोवैज्ञानिक कथा हो — जहाँ बाहिरका घटनाभन्दा भित्री मनको प्रवाह महत्त्वपूर्ण हुन्छ । आधुनिक मनोविश्लेषणले मानिसको चेतन मनका तल अवचेतन मन पनि हुन्छ र दमित इच्छा मानिसको व्यवहारमा प्रभाव पार्छ भन्ने बताएको छ; भवानी भिक्षुको कथा यही धारणालाई नेपाली पहाडी परिवेशमा नारीपात्रमार्फत प्रस्तुत गर्छ ।

6.3 विषयवस्तु — सार

१. यात्रीको आगमन । सूर्य पश्चिमी पर्वतपछाडि लुक्दा पहाडका टुप्पामा लाली छरिएको एक साँझ मधेसबाट आएको यात्रीले भट्टी पसलको द्वारमा उभिएकी सानीलाई सोध्छ — 'यहाँ बास पाइन्छ ?' सानी आमासँग सोध्न भन्दै आमालाई बोलाउँछे । यात्रीको भरिया बुढो छ, हिँड्न नसक्ने; त्यसैले चित्लाङ नपुगी यहीँ बस्नुपर्ने भएको छ । भट्टी पसल भए पनि कोठा सफा छ भनेर सानी आग्रह गर्छे र यात्री बास बस्ने निधो गर्छ ।

२. सानीको तत्परता र आकर्षण । सानीले चामल, दाल, घिउ, तरकारी, दाउरा र मटितेल ल्याइदिन्छे, गाग्रीमा पानी ल्याइदिन्छे । यात्रीले भरियालाई चार पैसा फ्याँकिदिन्छ । साँझको धमिलो प्रकाशमा यात्रीले सानीको अनुहार हेर्छ — 'बाह्य आवरण मैलो र दरिद्रताको विज्ञापन भए पनि' अनुहार नराम्रो छैन; गालामा पहाडी हावा र परिश्रमको लाली र आँखा काला, चञ्चल छन् । दुवैका आँखा जुध्छन् र सानी लजाउँछे । यही क्षणदेखि उसको भित्री मनमा यात्रीप्रति मौन मोह जन्मन्छ ।

३. रातको मानसिक द्वन्द्व । साढे सात बजे नै सानी आफ्नो कोठामा पुगेर ढोका थुन्छे । तल यात्रीको कोठाको खटपट सुनेर ऊ सोच्छे — 'खाना पकाउन जान्दो हो कि होइन ? यसकी स्वास्नी होली ?' यो सोचले मुटुमा थप्पडजस्तो बज्छ । उसले टुकी बालेर तल ओर्लन्छे; यात्री निश्चिन्त, निर्विकार सुतिरहेको देख्छे । भित्र 'भयानक लोभ', 'उल्लास, साहस, डर र पीडाको भन्न नसकिने मिश्रण' नसानसामा दगुर्छ तर ऊ आफूलाई सम्हालेर माथि फर्किन्छे र आफ्नै मैलो ओछ्यानमा लड्छे ।

४. बिहानको बिदाइ र प्रश्नको जन्म । यात्री बिहानै हिँडिहाल्छ । जाँदा उसले 'पन्ध्र दिनमा फेरि फर्कनुपर्ला' भनेको थियो । सानीको मन भारी हुन्छ र उसको भित्र 'त्यो फेरि फर्कला ?' भन्ने प्रश्न उम्लन्छ ।

५. पन्ध्र दिनको प्रतीक्षा र विवाह । छसात दिन उदासीनतामा बित्छ, आठौँ दिनदेखि आशा जाग्छ । ऊ गाईको घाँस काट्न जाँदा पहाडको टुप्पामा पुगेर 'नेपाल' (उपत्यका) बाट आउने बाटो हेर्छे । पन्ध्रौँ दिन राति नै निद्रा खुल्छ, जून टहटह छ; तर दिनभर पर्खाइपछि निराशा — 'त्यो आएन' । यस्ता कैयौँ पन्ध्र दिन बित्छन् । केही दिनपछि सानीको विवाह हुन्छ; ऊ गृहिणी, बुहारी र पत्नीका कर्तव्य सामान्य रूपमा निभाउँछे, तर उसको अन्तरमनमा 'त्यो फेरि फर्कला ?' दिनमा दुईचार पटक चियाइरहन्छ ।

६. वर्षौँपछि पुनर्भेट । युग नै बित्छ; सानीकी आमा मर्छिन्, सानी माइतको त्यही भट्टी पसल थाम्छे । लाखौँ यात्री मार्खुको बाटो हुँदै मधेस झर्छन्, तर त्यो यात्री फर्किँदैन । एक साँझ पसल उठाएर अन्यमनस्क भई द्वारमा उभिएकी सानीसामु यौवन पार गरिसकेको एक पुरुष आउँछ र सोध्छ — 'यहाँ बास पाइन्छ ?' सानीले चिन्छे । यात्रीले भन्छ — 'सानी चाहिने त तिमी नै हौ कि ?' र हाँस्दै थप्छ — 'तर तिमी त बुढी भइसकिछौ ।' त्यही एउटै वाक्यले सानीको जीवनभरको आशा, उमङ्ग र अस्तित्वलाई खाइदिन्छ; ऊ शिथिल भएर द्वारमै थचक्क बस्छे । बिहान यात्री फेरि हिँडिहाल्छ । त्यसै दिन सानीको जीवनको उद्देश्य हराउँछ र 'त्यो फेरि फर्कला ?' भन्ने प्रश्न पनि विषादको अन्धकारमा विलुप्त हुन्छ ।

6.4 खण्डगत व्याख्या

कथा घटनाभन्दा मनोदशामा अघि बढ्छ । यसलाई छ खण्डमा बाँडेर पढौँ ।

खण्ड	दृश्य	विषय	सोधिने प्रश्न
१	साँझ — बास मागेको भेट	परिवेश, संवाद, आँखा जुध्नु	सानी र यात्रीको भेट कस्तो परिवेशमा भयो ?
२	साँझदेखि रात — तयारी र सङ्कोच	सानीको तत्परता, यात्रीको अनुहार हेराइ	सानी किन सक्रिय भई ?
३	रात — मनको द्वन्द्व	ईर्ष्या, टुकी बालेर तल ओर्लनु, लोभ र संयम	टुकी बालेपछि सानीलाई किन डर लाग्यो ?
४	बिहान र प्रतीक्षा — पन्ध्र दिन	'त्यो आएन', बिहे, गृहस्थी	सानीको मनोदशा कसरी परिवर्तन भयो ?
५	वर्षौँपछि — पुनर्भेट	'तिमी त बुढी भइसकिछौ'	सानीको प्रतीक्षा कसरी समाप्त भयो ?
६	अन्त्य	प्रश्नको विलुप्ति	शीर्षक कत्तिको सार्थक छ ?

खण्ड १ । कथाको प्रारम्भ नै चित्रात्मक छ — 'सूर्यले पश्चिमतर्फको पर्वतपछाडि आफ्नो मुख लुकाए तापनि तिनको लाली कालो पहाडका टुप्पाहरूमा फैलिएको थियो' । यो वातावरणले एकातिर यात्रीको थकान र अर्कातिर सानीको भित्री अँध्यारो र लालीलाई जनाउँछ । 'खोलाहरू अविराम गीत गाएकै थिए, उनीहरूलाई जगत्को चिन्तामा केही रस थिएन' — प्रकृति उदासीन छ तर मानिसका भाव गम्भीर छन् ।

खण्ड २ । यहाँका संवादमा सानी जुन तत्परताले बास दिन तँछाडमछाड गर्छे, त्यो सामान्य व्यावसायिक उत्साह नभई यात्रीप्रतिको आकर्षणको सङ्केत हो । 'भान्छालाई के के ल्याउनुपर्ला, भन्नोस् न ?' — पटकपटक प्रश्न सोध्नु उसको कुराकानी लम्ब्याउने अवचेतन चाहना हो । यात्री भने सामान्य ग्राहकझैँ व्यवहार गर्छ; यही अन्तरले भविष्यको त्रासदी तयार पार्छ ।

खण्ड ३ । कथाको मनोवैज्ञानिक शिखर यही हो । 'त्यसकी स्वास्नी होली' भन्ने विचारले उसको मुटुमा 'प्याट्ट थपडी' लाग्छ — यो पहिलो पटक आफ्नो आकर्षण उसले स्वीकार गर्ने क्षण हो । टुकी बालेर तल ओर्लनु र 'निश्चिन्त, निरुद्विग्न, निर्विकार' सुतिरहेको यात्रीलाई हेर्नु — यहाँ सानीको चेतन मनको सङ्कोच र अवचेतन मनको तृष्णा एकसाथ टकराउँछन् । ऊ माथि फर्किनु उसको संयम र सामाजिक मर्यादाको विजय हो, तर त्यो 'मैलो ओछ्यान' मा लड्नुमा दमित कामनाको पीडा छ ।

खण्ड ४ । पन्ध्र दिनको प्रतीक्षा एउटा विशेष 'कालचक्र' जस्तो छ — छसात दिन उदासी, आठौँ दिनदेखि आशा, पन्ध्रौँ दिन राति नै निद्रा खुल्नु र जून-आकाश उल्लासको साक्षी बन्नु; तर अन्त्यमा 'त्यो आएन' । कथाकारले 'कैयौँ पन्ध्र दिन' भनेर अनन्त प्रतीक्षाको सङ्केत दिएका छन् । सानीको विवाह र गृहस्थी बाहिरबाट सामान्य छन्; तर 'दिनमा दुईचार पटक' प्रश्नले चियाउनु उसको अवचेतन जीवनको द्योतक हो ।

खण्ड ५ । 'तिमी त बुढी भइसकिछौ' यो एउटै वाक्य कथाको सबैभन्दा क्रूर वाक्य हो — यात्रीका लागि सामान्य वास्तविकता, सानीका लागि जीवनको सिङ्गो अर्थको अन्त्य । कथाकारले यहाँ दुई मानिसको भिन्न समयचेतना देखाएका छन् — यात्रीका लागि सानी एक रातको अतिथि–सत्कार थियो; सानीका लागि यात्री जीवनभरको प्रतीक्षा ।

खण्ड ६ । अन्त्यमा 'त्यो फेरि फर्कला ?' प्रश्न नै विलुप्त हुन्छ — प्रश्न जीवित रहँदा आशा थियो; प्रश्न मरेपछि जीवनको केन्द्र भत्किन्छ । यहाँ 'प्रेम जीवनको बाटो हो र उत्सर्ग त्यसको अन्तिम लक्ष्य, त्यस लक्ष्यसम्म पुगेपछि पाइन्छ अस्तित्वको विलुप्ति' भन्ने कथाको दार्शनिक सार खुल्छ ।

6.5 पात्र परिचय

नाम	भूमिका	चारित्रिक विशेषता
सानी	मुख्य पात्र; भट्टी पसलकी छोरी	कलिली, परिश्रमी, जिज्ञासु, लजालु, भावुक; आकर्षण दबाउने संयमी; अन्तर्मुखी; प्रतीक्षारत; उत्सर्गशील; गतिशील (युवतीबाट बुढी); गरिब र दरिद्र परिवेशकी
यात्री	सहायक पात्र; मधेसबाट आएका पाहुना	साधारण, मितव्ययी, थोरै हाँस्ने, अर्काको भावनाप्रति संवेदनाहीन; स्थिर; आफ्नै यात्रामा व्यस्त
आमा	सानीकी आमा; भट्टी पसल्नी	सावधान, व्यवहारकुशल, छोरीको रक्षक; पछि मृत्यु हुन्छ
भरिया	यात्रीको बुढो भरिया	थकित, ज्यालाप्रति सचेत, गरिबीको प्रतीक; नाममात्रको पात्र

सानीको चरित्रचित्रण (पाँच आधारमा) ।

• कथागत भूमिका — सानी कथाकी मुख्य पात्र, गतिशील र केन्द्रीय पात्र हो । कथाको घटना उसकै भावना र प्रतीक्षाका वरिपरि घुम्छ; ऊ कथाको नायिका र केन्द्रीय चेतना हो ।
• पारिवारिक स्थिति — ऊ भट्टी पसल चलाउने आमासँग बस्ने छोरी हो । बुबाबारे कथामा उल्लेख छैन । केही दिनपछि उसको बिहे हुन्छ तर पछि उसको आमा बितेपछि ऊ माइतको पसलमै फर्केर एक्लै बस्छे ।
• शारीरिक स्थिति — सुरुमा यौवनको सिँढीमा उक्लिरहेकी, गोल र उज्ज्वल आँखा, काला र चञ्चल नानी, पहाडी हावा र श्रमले आएको स्वाभाविक लाली भएकी; अन्त्यमा 'कसो खुम्चिएको छाला' भएकी बुढी ।
• मानसिक स्थिति — जिज्ञासु, भावुक, अन्तर्मुखी; यात्रीप्रति आकर्षित तर सामाजिक मर्यादाका कारण संयमी; निरन्तर प्रतीक्षा र निराशाले उसलाई भित्रभित्र थिचेको छ; अन्त्यमा पूर्ण विलुप्ति ।
• आर्थिक स्थिति — गरिब; 'बाह्य आवरण मैलो र दरिद्रताको विज्ञापन' भएको, भट्टी पसलको साधारण आम्दानीमा गुजारा चल्ने ।

6.6 मूल भाव

'त्यो फेरि फर्कला ?' को मूल भाव — एक नारीको अव्यक्त प्रेमाकर्षण, जीवनभरको मौन प्रतीक्षा र अन्ततः प्रतीक्षाको निरर्थकताको मनोवैज्ञानिक त्रासदी हो । कथाले नारीको ममता, उत्सर्ग र दमित कामनालाई अवचेतन मनको स्तरमा विश्लेषण गरेको छ र मानिसका भावनाको मूल्य बाहिरबाट हेर्ने दृष्टिले बुझ्न नसक्ने कुरा देखाएको छ । प्रेम जीवनको बाटो हो, उत्सर्ग त्यसको लक्ष्य — तर यो लक्ष्यले अस्तित्वकै विलुप्ति ल्याउँछ भन्ने दर्शन पनि यस कथाको सार हो । साथै पुरुष–नारीबिचको भावनात्मक असमानता र समयको निर्ममता पनि भाव हुन् ।

6.7 विधागत विशेषता — मनोवैज्ञानिक कथा

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
चरित्रप्रधानता	घटना थोरै — बास मागेको एक रात र वर्षौँपछिको पुनर्भेट; तर सानीको मनका परिवर्तन विस्तृत छन्
आन्तरिक द्वन्द्व	'टुकी बालेर तल ओर्लेर पनि माथि फर्कनु' — चेतन संयम र अवचेतन लोभबिचको टकराव
स्वगत र विचारप्रवाह	'खाना पकाउन जान्दो हो कि होइन ? … यसकी स्वास्नी होली ?' जस्ता मनका प्रश्न
दमित कामना	'भयानक लोभ', 'उल्लास, साहस, डर र पीडाको भन्न नसकिने मिश्रण'
स्मृति र पूर्वदीप्ति	'सानीलाई सम्झना छ …', घाँस काट्न जाँदाको पहाडको टुप्पाको दृश्य
समयको प्रयोग	एक रात → पन्ध्र दिन → कैयौँ पन्ध्र दिन → युगैको परिवर्तन; समयको फैलावट
प्रतीक	'बाटो' (जीवनयात्रा), 'खोला' (समयको प्रवाह), 'टुकी' (क्षीण आशा), 'धागो' (निराश आशाको मसिनो धागो)
पात्रको मनोविश्लेषण	कथाकारले सानीको भित्री मनलाई तहबाट तह खोलेका छन् — 'कठैबरी, नारीको निर्बल हृदय !'
मार्मिक अन्त्य	'तिमी त बुढी भइसकिछौ' — एक वाक्यले सिङ्गो प्रतीक्षालाई निरर्थक बनाउने अन्त्य

1डाँडाको साँघुरो पैदल बाटो — सानीले यात्री फर्केला कि भनेर एकटकले हेर्ने कष्टप्रद, दुर्गम पहाडी पथको स्मरण2पहाडी बस्ती र घरहरू — कथामा पुतली झैँ दुईचारओटा घर भनेर वर्णन गरिएको बस्तीको परिवेश3जङ्गलले ढाकेको डाँडा — पहाडको विशाल, स्तब्ध परिवेश जसले सानीको एक्लोपन र यात्रीको यात्रालाई घेरेको छ

6.8 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली — काव्यात्मक, विश्लेषणात्मक र स्वगतमूलक शैली । वाक्य लामा, तत्सम शब्दले भरिएका र मनको तरङ्ग देखाउने खालका छन्; बिचबिचमा लेखक आफैँ 'कठैबरी, नारीको निर्बल हृदय !' भनेर टिप्पणी गर्छन् ।
• शब्दस्रोत — तत्सम: सुदूर, कृतज्ञता, वेदना, प्रदीप्त, अतीत, उत्सर्ग, विलुप्त, सामञ्जस्य, अभ्यन्तर; तद्भव: भट्टी, पसल, बाटो, घर, खोला, ओछ्यान, बुढी, आँसु; आगन्तुक: लालटिन, टुकी, गाग्री, सुका, आना (अन्य भाषाबाट आएका) । कथा तत्सम शब्दको बाहुल्य भएको काव्यात्मक गद्य हो ।
• उपमा — 'पर्वतका अङ्गमा भएका पुतली झैँ दुईचारओटा घर', 'शुष्क रुख झैँ निर्जीव काठ' — घर र निर्जीव संसारलाई पुतली र सुकेको रुखसँग दाँजिएको छ ।
• रूपक — 'निराश आशाको मसिनो धागो', 'जीवनसन्ध्या', 'यौवनको सिँढी' — आशा, बुढ्यौली र युवावस्थालाई धागो, साँझ र सिँढीका रूपमा देखाइएको छ ।
• मानवीकरण — 'सूर्यले आफ्नो मुख लुकाए', 'खोलाहरू अविराम गीत गाएकै थिए' — प्रकृतिलाई मानवोचित क्रिया दिइएको छ ।
• पुनरुक्ति — 'त्यो फेरि फर्कला ?', 'त्यो आएन' — प्रश्न र उत्तरको दोहोरो प्रयोगले प्रतीक्षालाई गहिरो पार्छ ।
• प्रश्नालङ्कार — 'कुन हृदयबाट यस्तो आशा गर्ने ?' — उत्तरभन्दा पीडा जगाउने प्रश्न ।
• प्रतीक — बाटो (जीवनयात्रा), टुकी (क्षीण आशा), जून (आशाको उज्यालो), खोला (समयको प्रवाह), मैलो ओछ्यान (दमित कामना) ।

6.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष

• कथावस्तु सरल भए पनि पात्रको भित्री मनको सूक्ष्म अध्ययनले यसलाई गहिरो बनाएको छ; नेपाली कथामा नारी मनोविश्लेषणको उत्कृष्ट नमुना ।
• कथामा 'बास' र 'आएन' जस्ता साधारण शब्दहरूले प्रतीकात्मक भार बोकेका छन् ।
• शीर्षक कथाको सार हो — 'त्यो फेरि फर्कला ?' प्रश्नले सुरुदेखि अन्त्यसम्म कथालाई बाँधेको छ ।
• अन्त्य अप्रत्याशित र मार्मिक छ — एउटै वाक्यले सिङ्गो जीवन ध्वस्त पार्ने विडम्बना ।
• वातावरणको चित्रण (साँझ, जून, खोलाको आवाज) पात्रको मनोदशासँग एकाकार भएको छ ।

कमजोर पक्ष

• भाषा तत्सम शब्दले बोझिल र वाक्य अति लामा छन्; साधारण विद्यार्थीका लागि बुझ्न कठिन ।
• कथाकारका आफ्ना टिप्पणी (कठैबरी नारीको निर्बल हृदय !) ले कथाको स्वाभाविक प्रवाह तोड्छन्, पाठकलाई निष्कर्ष सुनाइदिन्छन् ।
• पुरुषपात्र (यात्री) सतही छ — उसको मनको कुनै प्रवेश छैन, त्यसैले दुवैको अन्तर एकपक्षीय बन्छ ।
• सानीको परिवेश (गरिब, ग्रामीण) र प्रतीक्षा नारीलाई निष्क्रिय, केवल पर्खिरहने पात्रका रूपमा देखाएको आलोचना सम्भव छ ।

समग्र मूल्याङ्कन

'त्यो फेरि फर्कला ?' छोटो कथा हो, तर यसको प्रभाव गहिरो छ । घटनाबिना पनि मनको प्रवाहमार्फत कथा जीवन्त हुन सक्छ भन्ने कुरा यसले देखाउँछ । भाषाको जटिलता र लेखकीय हस्तक्षेपजस्ता कमजोरी भए पनि मनोवैज्ञानिक गहिराइ, प्रतीकात्मक शीर्षक र मार्मिक अन्त्यका कारण यो नेपाली मनोवैज्ञानिक कथाको प्रतिनिधि रचना हो ।

6.10 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
सुदूर	धेरै टाढाको
कृतज्ञता	उपकार मान्ने भाव
वेदना	पीडा; व्यथा
प्रदीप्त	प्रज्वलित; चम्किलो
अतीत	बितेको समय; विगत
मूक	नबोल्ने; मौन
अविराम	निरन्तर; नरोकिने
उपेक्षा	बेवास्ता
एकान्तजन्य	एकान्तबाट उत्पन्न
अन्यमनस्क	मन ठेगानमा नभएको; अर्कैतिर मन गएको
अभीप्सित	चाहिएको; अत्यन्त प्रतीक्षा गरिएको
निस्तब्ध	सुनसान; एकदम शान्त
पर्यन्त	सम्म
उद्विग्न	बेचैन; व्याकुल
उल्लास	खुसी; उमङ्ग
क्लान्त	थाकेको
शिथिल	ढिलो; कमजोर
मधुरिमा	मीठोपन; माधुर्य
विषाद्	दुःख; उदासी
सामञ्जस्य	मेल; तालमेल
उत्सर्ग	त्याग; समर्पण
अभ्यन्तर	भित्री
विलुप्त	हराएको; लोप भएको
भरिया	भारी बोक्ने ज्यालादारी मान्छे
सुकुल	घाँस वा पराल बुनेर बनाइएको ओछ्याउने चिज
गाग्री	पानी राख्ने ताँबा वा पित्तलको भाँडो
टुकी	तेलले बल्ने सानो दियो

एकाइको सारांश

• पाठ र विधा — 'त्यो फेरि फर्कला ?' मनोवैज्ञानिक कथा; कथाकार भवानी भिक्षु (खास नाम भवानीप्रसाद गुप्ता; जन्मस्थान तौलिहवा, कपिलवस्तु; निधन २०३८ वैशाख ४) ।
• कृति — आगत (उपन्यास; मदन पुरस्कार २०३२), आवर्त, अवान्तर, गुनकेसरी, मैयाँसाहेब (कथासङ्ग्रह) ।
• पात्र — सानी (मुख्य), यात्री, आमा, भरिया ।
• परिवेश — मार्खु–चित्लाङको पहाडी बाटोको भट्टी पसल; साँझ, रात, बिहान; वर्षौँपछि पुनर्भेट ।
• घटना — बास माग्नु → आँखा जुध्नु → रातको मनोद्वन्द्व → बिहानको बिदाइ → पन्ध्र दिनको प्रतीक्षा → विवाह → आमाको मृत्यु र माइतको पसल → वर्षौँपछि पुनर्भेट → 'तिमी त बुढी भइसकिछौ' ।
• शीर्षक — 'त्यो फेरि फर्कला ?' सानीको जीवनभरको प्रश्न; अन्त्यमा प्रश्न नै विलुप्त हुन्छ ।
• मूल भाव — अव्यक्त प्रेमाकर्षण, मौन प्रतीक्षा, उत्सर्ग र अस्तित्वको विलुप्ति; नारीमन र समयको निर्ममता ।
• दुई व्याख्या — 'समस्त जगत्मा नारीकै महान् ममता …' र 'प्रेम जीवनको बाटो हो र उत्सर्ग त्यसको अन्तिम लक्ष्य …' ।
• विशेषता — चरित्रप्रधान, आन्तरिक द्वन्द्व, स्वगत, प्रतीक र मार्मिक अन्त्य ।

अभ्यास प्रश्न

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

1. 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथाका कथाकार को हुन् ? [1]
2. यात्री कहाँबाट आएको थियो ? [1]
3. कथामा यात्री बास बसेको पसल कस्तो पसल हो ? [1]
4. जाने बेला यात्रीले कति दिनमा फेरि फर्कनुपर्ला भनेको थियो ? [1]
5. यात्रीले वर्षौँपछि सानीलाई के भन्यो ? [1]
6. सानीको आमाको पेसा के थियो ? [1]

उत्तर

१. भवानी भिक्षु ।

२. मधेसबाट ।

३. भट्टी पसल ।

४. पन्ध्र दिनमा ।

५. 'तर तिमी त बुढी भइसकिछौ ?' ।

६. भट्टी पसल चलाउने (पसल्नी) ।

शब्दभण्डार — पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (२ अङ्क)

7. दिइएका शब्दको विपरीतार्थी जोडा मिलाउनुहोस्: सुदूर, कृतज्ञता, वेदना, प्रदीप्त, अतीत, मूक, प्रवाह । [2]
8. दिइएका शब्दको पर्यायवाची पाठबाट खोज्नुहोस्: (क) असजिलोपन, (ख) सुक्खा, (ग) लजालु, (घ) रुवाइ, (ङ) पर्खाइ । [2]

उत्तर

७. सुदूर — निकट; कृतज्ञता — कृतघ्नता; वेदना — खुसी; प्रदीप्त — अन्धकार; अतीत — भविष्य; मूक — सस्वर; प्रवाह — स्थिर ।

८. (क) सङ्कोच, (ख) शुष्क, (ग) लज्जावन्त, (घ) रुदन, (ङ) प्रतीक्षा — पाठमा यिनै शब्द आएका छन् ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ र ३ अङ्क)

9. सानी के कारणले निस्तब्ध भई ? [2]
10. यात्री सुतेको देखेपछि सानीलाई कस्तो लाग्यो ? टुकी बालेपछि सानीलाई किन डर लाग्यो ? [3]
11. सानीको मनोदशा कसरी परिवर्तन भएको छ ? [3]
12. सानीको प्रतीक्षा कसरी समाप्त भयो ? यस अनुच्छेदमा सानीको कस्तो मनोविज्ञान प्रस्तुत भएको छ ? [3]
13. सानीको प्रतीक्षाले उसको कस्तो मनस्थितिलाई देखाएको छ ? [3]
14. दिइएका घटनाहरूलाई कथाको क्रम अनुसार मिलाई लेख्नुहोस् (मुख्य आठओटा) । [3]

उत्तर

९. 'त्यसो भए त्यसकी स्वास्नी होली' भन्ने सोचले उसको मुटुमा थपडी लागेको जस्तो भयो र ऊ भित्रभित्रै निस्तब्ध भई — यात्रीप्रतिको आफ्नो अव्यक्त आकर्षण र सम्भावित पत्नीको कल्पनाले ।

१०. यात्री निश्चिन्त, निरुद्विग्न र निर्विकार भएर सुतिरहेको देखेर उसमा 'भयानक लोभ' र उल्लास, साहस, डर र पीडाको मिश्रित तरङ्ग उठ्यो । टुकी बालेर तल ओर्लंदा आमा सुतिरहेकी छिन् कि भन्ने र आफ्नो लुकेको चाहना पत्ता लाग्ने अव्यक्त र क्षीण डरले उसलाई सतायो ।

११. सुरुमा जिज्ञासु र लजालु; यात्रीलाई देखेर उत्साहित र आकर्षित; रातमा ईर्ष्या, लोभ र संयमको द्वन्द्वमा; बिदाइपछि उदास; पन्ध्र दिनको प्रतीक्षामा आशा र निराशाको उतारचढावमा; विवाहपछि बाहिर सामान्य तर भित्र प्रतीक्षारत; वर्षौँपछि पुनर्भेटमा स्तब्ध र भग्न — यसरी मनोदशा क्रमशः आशाबाट निराशासम्म पुगेको छ ।

१२. यात्रीले 'तिमी त बुढी भइसकिछौ' भनेपछि उसको आशा र जीवनको उद्देश्य नै हरायो; सानी शिथिल र क्लान्त भई द्वारमै थचक्क बसी । यहाँ आशाले बुद्धिलाई धोखा दिइरहेको थियो, वर्तमानसँग सामञ्जस्य नभएको बोध र भावनात्मक चोटको मनोविज्ञान प्रस्तुत भएको छ ।

१३. प्रतीक्षाले सानीको निरन्तर आशा, तृष्णा, अभ्यस्त निराशा र प्रेममा उत्सर्ग गर्ने मनस्थितिलाई देखाएको छ — उसको सासमा मिसिएको यात्रीको प्रतीक्षा नै उसको जीवन, जीवनक्रम बनेको छ ।

१४. (१) साँझ यात्रीले बास सोध्नु; (२) आमाले अनुमति दिनु; (३) सानी खुसी भई काममा लाग्नु; (४) रात यात्रीलाई सुतेको हेर्न जानु; (५) बिहान यात्री हिँड्नु; (६) प्रतिदिन सम्झँदै पन्ध्रौँ दिनसम्म पर्खिनु; (७) विवाह र गृहस्थी; आमाको मृत्युपछि माइतको पसल थाम्नु; (८) वर्षौँपछि यात्री आएर 'तिमी त बुढी भइसकिछौ' भन्नु र सानीको प्रतीक्षा समाप्त हुनु ।

व्याख्या (५ अङ्क)

15. 'समस्त जगत्मा नारीकै महान् ममता छरिन नगएको भए यो विशाल विश्व शुष्क रुख झैँ निर्जीव काठ मात्र रहन जान्थ्यो ।' — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]
16. 'प्रेम जीवनको बाटो हो र उत्सर्ग त्यसको अन्तिम लक्ष्य, त्यस लक्ष्यसम्म पुगेपछि पाइन्छ आफ्नो अस्तित्वको विलुप्ति ।' — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]

व्याख्या कसरी लेख्ने — नमुना (उत्तर १६)

चरण १ — सन्दर्भ । प्रस्तुत अंश भवानी भिक्षुद्वारा लिखित मनोवैज्ञानिक कथा 'त्यो फेरि फर्कला ?' बाट लिइएको हो । वर्षौँ प्रतीक्षा गर्ने सानीको अवस्थाबारे कथाकारले आफ्नो टिप्पणी दिने क्रममा यो कथन आएको छ ।

चरण २ — अर्थ विस्तार । प्रेम जीवनको बाटो हो — अर्थात् प्रेमले मानिसलाई बाँच्ने अर्थ, प्रेरणा र उत्साह दिन्छ । त्यो बाटोको अन्तिम गन्तव्य उत्सर्ग हो — प्रेमी वा प्रेमको लागि आफ्नो सुख, समय, यौवन र अस्तित्वसम्म त्याग गर्नु । जब कोही यो चरम बिन्दुमा पुग्छ, उसको आफ्नो अलग अस्तित्व बाँकी रहँदैन — ऊ प्रेमको प्रतीक्षामै विलीन हुन्छ । सानीले एक रातको भेटलाई जीवनको केन्द्र बनाई पन्ध्र दिनदेखि युगौँसम्म प्रतीक्षा गरी; त्यसमा उसले आफ्नो यौवन र अस्तित्व गुमाई । यही कारण अन्त्यमा 'तिमी त बुढी भइसकिछौ' सुनेपछि उसको जीवनको उद्देश्य नै हरायो ।

चरण ३ — निचोड । यस कथनले प्रेम र त्यागको उच्चतालाई प्रशंसा गर्दै त्यसको त्रासदीपूर्ण परिणामलाई पनि सङ्केत गर्छ — एकपक्षीय समर्पण अन्ततः आफ्नै अस्तित्वको विलुप्ति हुन सक्छ ।

उत्तर (व्याख्या १५ को रूपरेखा)

सन्दर्भ: उही कथाको अंश; सानीको हृदयमा यात्रीप्रति प्रतिध्वनि हुनुलाई उचित ठहर्‍याउँदै कथाकारले नारी ममताको महत्त्व व्यक्त गर्ने क्रममा आएको । अर्थ विस्तार: नारी पत्नी मात्र होइन — बहिनी, बुहारी, दिदी, भाउजू, आमा, मूर्तिमयी ममता पनि हो । संसारमा नारीको ममता नभए विश्व शुष्क रुख झैँ निर्जीव काठ जस्तै रसहीन र निष्प्राण हुन्थ्यो । यसैले सानीको हृदयमा यात्रीप्रति ममता रहनु अस्वाभाविक होइन । निचोड: नारीको ममता संसारको जीवनरस हो; त्यसलाई एउटै सम्बन्धको सीमाभित्र बाँध्न सकिँदैन ।

समीक्षात्मक प्रश्न (८ अङ्क)

17. दिइएका सन्दर्भका आधारमा सानीको चरित्रचित्रण गर्नुहोस्: कथागत भूमिका, पारिवारिक स्थिति, शारीरिक स्थिति, मानसिक स्थिति र आर्थिक स्थिति । [8]
18. 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथाको शीर्षकको सार्थकता पुष्टि गर्नुहोस् । [8]
19. 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथाले कस्तो मनोविज्ञान प्रस्तुत गरेको छ ? विवेचना गर्नुहोस् । [8]
20. 'यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्' — 'त्यो फेरि फर्कला ?' लाई मनोवैज्ञानिक कथाका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस् । [8]

उत्तर

१७. भवानी भिक्षुको 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथाकी मुख्य पात्र सानी को चरित्र यसरी देखिन्छ:

(क) कथागत भूमिका — सानी कथाकी केन्द्रीय पात्र, नायिका र गतिशील पात्र हो; कथाका सबै घटना उसको प्रतीक्षा र मनोदशासँग जोडिएका छन् । (ख) पारिवारिक स्थिति — ऊ भट्टी पसल्नी आमाकी छोरी हो; बुबाको उल्लेख छैन; पछि उसको विवाह हुन्छ र गृहिणी, बुहारी तथा पत्नीका भूमिका निभाउँछे; आमाको मृत्युपछि माइतको पसलमा एक्लै बस्छे । (ग) शारीरिक स्थिति — सुरुमा यौवनको सिँढीमा उक्लिरहेकी, गोला र उज्ज्वल आँखा, काला चञ्चल नानी, पहाडी हावा र श्रमको लाली भएकी युवती; अन्त्यमा 'कसो खुम्चिन लागेको छाला' भएकी बुढी । (घ) मानसिक स्थिति — जिज्ञासु, लजालु, भावुक र अन्तर्मुखी; यात्रीप्रति अव्यक्त आकर्षण; रातमा लोभ र संयमको द्वन्द्व; जीवनभर 'त्यो फेरि फर्कला ?' को प्रतीक्षा; अन्त्यमा निराशा र विलुप्ति । (ङ) आर्थिक स्थिति — गरिब, 'बाह्य आवरण मैलो र दरिद्रताको विज्ञापन' भएको; भट्टी पसलको साना आम्दानीमा निर्भर ।

समग्रमा सानी परिश्रमी, संयमी, भावुक, त्यागशील र एकपक्षीय प्रेममा जीवन समर्पण गर्ने दुःखान्त नारी पात्र हो । उसको चरित्रमा नेपाली ग्रामीण नारीको मौन धैर्य र अव्यक्त पीडा दुवै झल्किन्छ ।

१८. शीर्षक कथाको केन्द्रीय भावको सङ्केत हुनुपर्छ । यस दृष्टिले 'त्यो फेरि फर्कला ?' शीर्षक सार्थक छ, किनभने: (क) प्रश्नात्मक शैली — शीर्षक प्रश्नका रूपमा छ र सुरुदेखि अन्त्यसम्म सानीको मनमा उम्लिने त्यही प्रश्न कथाको मेरुदण्ड हो । (ख) प्रतीक्षा र आशाको केन्द्र — 'त्यो' अर्थात् यात्री र 'फर्कला' अर्थात् उसको फर्कने आशा; सानीको जीवनको हरेक दिन यही प्रश्नसँग गाँसिएको छ । (ग) घटनाक्रमसँग सम्बन्ध — यात्री बिहान हिँडेपछि प्रश्न जन्मिन्छ, पन्ध्र दिनको प्रतीक्षामा बढ्छ, विवाहपछि पनि 'दिनमा दुईचार पटक चियाइरहन्छ' र वर्षौँपछि यात्री फर्केपछि नै मर्छ । (घ) मनोवैज्ञानिक व्यञ्जना — शीर्षकले अव्यक्त प्रेम, अपेक्षा र अवचेतन तृष्णा सङ्केत गर्छ । (ङ) मार्मिक अन्त्यसँगको मेल — अन्त्यमा 'त्यो फेरि फर्कला ?' प्रश्न नै अन्धकारमा विलुप्त हुन्छ; शीर्षकको प्रश्नले शुरू भएको कथा प्रश्नकै अन्त्यमा टुङ्गिन्छ ।

यसरी शीर्षक संक्षिप्त, व्यञ्जनापूर्ण र कथाको सार बोक्ने भएकाले पूर्ण रूपमा सार्थक छ ।

१९. यो कथा नारीको दमित प्रेमाकर्षण र अवचेतन तृष्णाको मनोविज्ञान प्रस्तुत गर्छ । यसका मुख्य पक्ष यी हुन्: (क) आकर्षणको सुरुवात — यात्रीको आँखा जुध्दा सानी लजाउँछे र भित्र मौन मोह जन्मन्छ । (ख) चेतन–अवचेतन द्वन्द्व — रातमा टुकी बालेर तल ओर्लंदा ऊ सामाजिक मर्यादा र भित्री लोभबिच टकराउँछे; अन्त्यमा संयम जित्छ तर पीडा रहन्छ । (ग) प्रतीक्षाको मनोविज्ञान — 'त्यो आएन' सँगै 'त्यो फेरि फर्कला ?' को आशा; निराश आशाको मसिनो धागो उसको जीवन बन्छ । (घ) आत्मप्रवञ्चना — ऊ बाहिर सामान्य गृहिणी भए पनि भित्र यात्रीको प्रतीक्षा गरिरहन्छे । (ङ) अस्तित्वको विलुप्ति — 'तिमी त बुढी भइसकिछौ' सुनेपछि उसको जीवनको उद्देश्य हराउँछ; यसले एकपक्षीय भावनाको निर्ममता देखाउँछ ।

यसरी कथाले नारीमनको अव्यक्त चाहना, त्याग र त्रासदीलाई सूक्ष्म रूपमा उतारेको छ ।

२०. मनोवैज्ञानिक कथा त्यस्तो कथा हो जसमा घटनाभन्दा पात्रको भित्री मनको प्रवाह, अवचेतन इच्छा र द्वन्द्वलाई प्रधानता दिइन्छ । 'त्यो फेरि फर्कला ?' मा यसका सबै विशेषता पाइन्छन् — (क) चरित्रप्रधानता: सानीको मन नै कथाको केन्द्र; (ख) आन्तरिक द्वन्द्व: रातमा लोभ र संयमको टकराव; (ग) स्वगत र विचारप्रवाह: 'यसकी स्वास्नी होली ?'; (घ) दमित कामना: 'भयानक लोभ' र 'मैलो ओछ्यानमा लड्नु'; (ङ) स्मृति: 'सानीलाई सम्झना छ …'; (च) समयको प्रयोग: एक रात → पन्ध्र दिन → युगैको परिवर्तन; (छ) प्रतीक: बाटो, टुकी, खोला र निराश आशाको धागो; (ज) मार्मिक अन्त्य: 'तिमी त बुढी भइसकिछौ' । यी विशेषताले यो रचनालाई नेपाली मनोवैज्ञानिक कथाको प्रतिनिधि रचना बनाएका छन् ।

वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

21. 'त्यो फेरि फर्कला ?' कुन विधाको रचना हो ? (क) सामाजिक यथार्थवादी कथा (ख) मनोवैज्ञानिक कथा (ग) लघु नाटक (घ) जीवनी [1]
22. सानीले यात्रीलाई कहाँ बास दिन्छे ? (क) होटलमा (ख) भट्टी पसलमा (ग) मन्दिरमा (घ) गुफामा [1]
23. कथाको अन्त्यमा कुन चिज विलुप्त हुन्छ ? (क) यात्री (ख) पसल (ग) 'त्यो फेरि फर्कला ?' प्रश्न (घ) खोला [1]
24. 'सुदूर' को विपरीतार्थी शब्द कुन हो ? (क) निकट (ख) मधुर (ग) मूक (घ) प्रदीप्त [1]

उत्तर

२१. (ख) ।

२२. (ख) ।

२३. (ग) ।

२४. (क) ।