Nepali
नेपाली · Class 11 · Code 0011
0 / 27
chapters done
- पाठ
-
The syllabus asks for
- कवि परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि र सन्दर्भ
- विषयवस्तु — कवितासार
- श्लोकगत व्याख्या
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — कविताका लक्षण यस पाठमा
- भाषाशैली, प्रतीक, बिम्ब र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- 'वीर पुर्खा' वासुदेव त्रिपाठी (जन्म वि.सं. १९९९, तनहुँ; मदन पुरस्कार २०३४) द्वारा रचित चार श्लोकको वीरगाथाप्रधान देशभक्ति कविता हो।
- कविता सम्बोधन शैलीमा लेखिएको छ — कवि पुर्खालाई "तिमी" भनी पुकार्छन्; गति ४+४+४+४ अक्षरको छ।
- श्लोक १ गति र पौरख, श्लोक २ भौगोलिक विस्तार, श्लोक ३ डोब-चिनो र मितेरी, श्लोक ४ उत्तराधिकार र चन्द्रसूर्य ध्वजा।
- कवितामा आएका नदी — टिस्टा, राबी, वेत्रावती, गङ्गा; स्थान — नेपाल, काँगडा, कलङ्गा, गोर्खा, डिगर्चा।
- मूल भाव: नेपाल पुर्खाको पौरख र बलिदानको सिर्जना हो; त्यो विरासत जोगाउने जिम्मेवारी आजको पुस्ताको हो।
-
The syllabus asks for
- कथाकार परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — सामाजिक यथार्थवादी कथा
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- पाठ र विधा — 'गाउँको माया' सामाजिक यथार्थवादी कथा; कथाकार इस्माली (महेश्वरप्रसाद उपाध्याय) ।
- कथावाचक — 'म' पात्र कृष्ण (किसन/किसुन), दुई वर्षपछि गाउँ फर्किँदै ।
- पात्र — कृष्ण (मुख्य), परिछन (सहायक); अन्य: बुधना, रामदरस, बखतबहादुर, फेकन, शनिचर ।
- घटना — परिछनसँग भेट, खोलाको प्रसङ्ग, 'गाउँमा तीन पाटी भयो' भन्ने खबर, चार किलो बनीको हडताल र फुट, नाटक लेख्ने अनुरोध ।
- द्वन्द्व — ठालु वर्ग र हली–गोठाला वर्ग; 'डिभाइड एन्ड रुल' (फुटाऊ र राज गर) को चाल ।
-
The syllabus asks for
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — आत्मपरक निबन्ध
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- पाठ र विधा — 'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' आत्मपरक (सांस्कृतिक) निबन्ध; निबन्धकार सुधा त्रिपाठी (नारीवादी, प्रगतिवादी; जन्म वि.सं. २०१५) ।
- कृति — बादल धर्ति र आस्थाहरू, जीवनसूत्र र स्वप्नाभास, सुट टाई र सुँगुर, अमर सिर्जना ।
- सुरुवात — पूर्वी पहाडको दसैँको बाल्यस्मृति; झ्याउँकिरी, कोसी, लेखनाथ पौड्यालको सन्दर्भ ।
- मोड — काठमाडौँको कन्या विद्यालय; तामाङ, गुरुङ, मगर, लिम्बू, राई, झा, यादव, नेवार साथी — 'विविधता र विभिन्नताको सुन्दर साङ्लो' ।
- चेतना — निजी अध्ययन; श्रममै फल्ने संस्कृति; धनी–गरिबको भेद गलत ।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — राष्ट्रिय जीवनी
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- पाठ र विधा — 'योगमाया' राष्ट्रिय जीवनी; पाठ्यपुस्तकले लेखकको नाम दिएको छैन ।
- जन्म — वि.सं. १९२४, भोजपुरको नेपाले डाँडाको सिम्ले; बुबा श्रीलाल न्यौपाने, आमा चन्द्रकला न्यौपाने; भाइ पुष्पलाल र अग्निधर ।
- वैवाहिक जीवन — सात वर्षमा विवाह; दुई वर्षमा विधवा; आसाममा कडेल थर र पछि डोटेल थरका व्यक्तिसँग विवाह; छोरी नैनकला ।
- साधना — वि.सं. १९७३ मझुवाबेँसी; प्युठानको स्वर्गद्वारीका महाप्रभु अभयानन्द द्वितीयबाट दीक्षा; कुटी: मझुवाबेँसी → उप्रौलीटार → गौँडिनी; १९९२ खाम्पालुङ हिमाल; १९९७ चायाँबोटेमा २३ दिन तपस्या ।
- सुधार — छुवाछुत, वर्णाश्रम, सती र दास प्रथा, बालविवाह, ब्याजखोरी र अन्यायी न्यायको विरोध; स्वैच्छिक विधवा विवाहको समर्थन; १९८२ मा दास प्रथा अन्त्यको स्वागत ।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — चिठी
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- पाठ र विधा — 'साथीलाई चिठी' घरायसी (अनौपचारिक) चिठी; पाठ्यपुस्तकले लेखकको नाम दिएको छैन ।
- पत्रलेखक र प्राप्तकर्ता — पूर्णविक्रम बस्नेत (पेनाङ्, मलेसिया) → श्री सुरज नेपाल (दुल्लु नगरपालिका–३, दैलेख, कर्णाली प्रदेश) ।
- मिति — २०७७/०५/१७ ।
- पृष्ठभूमि — बाइस वर्षको उमेरमा पढाइ छोडी विदेश गएको; नौ वर्ष बितेको; महिनाको आठ सय रिङ्गेट ।
- सङ्कट — तेस्रो तलाबाट खसेर दायाँ हात र बायाँ खुट्टा भाँचिएको; एक महिना अस्पताल; ऋण; काम गुम्नु ।
-
The syllabus asks for
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — मनोवैज्ञानिक कथा
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- पाठ र विधा — 'त्यो फेरि फर्कला ?' मनोवैज्ञानिक कथा; कथाकार भवानी भिक्षु (खास नाम भवानीप्रसाद गुप्ता; जन्मस्थान तौलिहवा, कपिलवस्तु; निधन २०३८ वैशाख ४) ।
- कृति — आगत (उपन्यास; मदन पुरस्कार २०३२), आवर्त, अवान्तर, गुनकेसरी, मैयाँसाहेब (कथासङ्ग्रह) ।
- पात्र — सानी (मुख्य), यात्री, आमा, भरिया ।
- परिवेश — मार्खु–चित्लाङको पहाडी बाटोको भट्टी पसल; साँझ, रात, बिहान; वर्षौँपछि पुनर्भेट ।
- घटना — बास माग्नु → आँखा जुध्नु → रातको मनोद्वन्द्व → बिहानको बिदाइ → पन्ध्र दिनको प्रतीक्षा → विवाह → आमाको मृत्यु र माइतको पसल → वर्षौँपछि पुनर्भेट → 'तिमी त बुढी भइसकिछौ' ।
-
The syllabus asks for
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — निबन्ध
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- लेखक डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ (जन्म वि.सं. १९९४, काठमाडौँ) — वनस्पतिविद्, जगदम्बा-श्री पुरस्कार २०६३।
- विधा: वस्तुपरक निबन्ध; दृष्टिबिन्दु तृतीय पुरुषात्मक; १४ अनुच्छेद।
- सन् १८६९ मा जर्मन वैज्ञानिक अर्नस्ट हिकेलले ग्रिक ओइकस (घर) + लोगस (अध्ययन) जोडेर इकोलोजी शब्द बनाए।
- इकोसिस्टम = सृष्टि, पालन र संहार निरन्तर चल्ने प्रणाली। उदाहरण — पोखरी, समुद्र, वनजङ्गल।
- पृथ्वी साझा घर; पञ्चतत्त्व — जल, स्थल, वायु, आकाश, तेज। अर्को ग्रहमा जीवन छैन।
-
The syllabus asks for
- नाटककार परिचय र रचनाको स्रोत
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — लघु नाटक
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- पाठ ८, ‘लौ आयो ताजा खबर’, लेखक सुरेन्द्र नकर्मी, विधा लघु नाटक, समय भार ११ घण्टा — पुस्तककै सबैभन्दा ठुलो ।
- एक दृश्य, आठ मञ्चीय पात्र, पाँच अमञ्चीय पात्र (नरेन्द्र, रामदयाल, न्हुच्छे, लाक्पा, कुमार) ।
- पात्र र उमेर: दाह्री बाबा ५५÷६०, कुमारका बुबा (व्यक्ति) ४०÷४५, दीनदयाल ५०, नरहरि ५०÷५२, पत्रिका बेच्ने केटो १७÷१८, दोर्जे ४०÷४५, तुयुमैँ ३०÷३५, सलिम २०÷२१ ।
- मुख्य पात्र: दाह्री बाबा । मुख्य सहायक पात्र: पत्रिका बेच्ने केटो ।
- परिवेश: सहरिया — राजधानीको सडक; चौतारी, वरपिपल, कुटी, बिजुलीको खम्बा (तारमा चङ्गा), पोस्टर-पम्प्लेट, ‘बस बिसौनी’ बोर्ड ।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
Key points
- 'सफलताको कथा' कक्षा ११ को नवौँ पाठ हो; विधा रिपोर्ताजमूलक रचना, विषयक्षेत्र स्वास्थ्य, योग र चिकित्सा, कार्यघण्टा ८ ।
- पाठ्यपुस्तकले कुनै लेखकको नाम दिएको छैन; रचना प्रथम पुरुष 'म' मा छ र त्यो पात्र अमित ठाकुर नामको पत्रकार हो (रत्न राज्यलक्ष्मी क्याम्पसबाट पत्रकारिता अध्ययन, गोठाटारमा डेरा) ।
- पत्रकारका पिताको मृत्यु सानैमा क्यान्सर ले भएको थियो; उसलाई योग-ध्यानमा सानैदेखि रुचि छ (तौलिहवामा बौद्ध भिक्षुको प्रवचन, लुम्बिनीका स्तूप र चैत्य) ।
- हाकिमले धुलिखेल मा स्वास्थ्यसम्बन्धी फिचर स्टोरी लेख्न पठाउँछन्; बिहानको आठ बजे फोन आउँछ, पत्रकार भोकै पुरानो मोटरसाइकलमा जान्छ ।
- कार्यक्रममा डाक्टर युरेन्द्र झा (आयुर्वेद र योगका आचार्य) ले "हजारौँ माइलको यात्रा एउटा सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ" उखानबाट कुरा सुरु गर्छन् र भन्छन् "योग चिन्तन हो, ज्ञान हो, मनको एकाग्रता हो र यो समाधितर्फको यात्रा पनि हो ।"
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — संवादात्मक रचना
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
Key points
- ‘कृषिशालामा एक दिन’ कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको पाठ १०, विधा संवादात्मक रचना, विषयक्षेत्र कृषि, वन र वातावरण, शिक्षण समय ८ घण्टा ।
- पाठ्यपुस्तकले लेखकको नाम दिएको छैन — कुनै लेखक नबनाउनुहोस् ।
- परिवेश: बद्री विश्वकर्माको कृषिशाला; अवसर: विद्यार्थीहरूको परियोजना कार्य ।
- पात्र: बद्री विश्वकर्मा, डोल्मा गुरुमा, म्हेन्दो, रामभरोस, भगतसिंह, हर्कध्वज (नामधारी छ जना) र सामूहिक पात्र विद्यार्थीहरू ।
- बद्री विश्वकर्मा: अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर, दश वर्ष सरकारी सेवा, जागिर छोडेर छसात वर्षदेखि प्राकृतिक खेती ।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
Key points
- पाठ: ‘रारा भ्रमण’, कक्षा ११ को एकाइ ११, विधा — दैनिकी, विषयक्षेत्र — पर्यटन ।
- लेखक: पाठ्यपुस्तकमा लेखकको नाम उल्लेख छैन । ताना शर्माको नाम यस एकाइको सुनाइ पाठ (‘घनघस्याको उकालो काट्ता’) मा मात्र आउँछ — तिनी यस दैनिकीका लेखक होइनन् ।
- मिति: तीन खण्ड — २०७७ जेठ २३, २४ र २५ गते ।
- टोली: नवीन दाजु, ललिता भाउजू, गोविन्द गुरुङ, धनलाल सर, प्रवेश भाइ, मनमाया र लेखक — जम्मा छ जना ।
- प्रस्थान: गुल्मी आँपचौर तल्लाफाँटको ‘राष्ट्रिय कफी विकास केन्द्र’ अगाडिबाट बिहान ४ बजे, पहिलो दिन करिब ४०० कि.मि. ।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
Key points
- पाठ १२ 'जलस्रोत र ऊर्जा' — विधा : वक्तृतात्मक रचना (भाषण) । लेखकको नाम दिइएको छैन; यो पाठ्यपुस्तकले विधा शिक्षणका लागि तयार पारेको नमुना रचना हो ।
- परिवेश : विद्यालयको सभाकक्ष, 'जलस्रोत र ऊर्जा' विषयक वक्तृत्वकला प्रतियोगिता ।
- भूमिका : सभाध्यक्ष — प्रधानाध्यापक; निर्णायक — तीन जना शिक्षक; समयपालक — एक जना शिक्षक; सञ्चालक — कक्षा ११ को एक विद्यार्थी ।
- दुई वक्ता : मिना अयर (तथ्यमुखी, क्रमबद्ध) र राजन सार्की (भावमुखी, अलङ्कारप्रधान) ।
- जलस्रोतका रूप : हिमाल, समुद्र, नदीनाला, झरना, छहरा, तालतलैया, मूल, इनार, ट्युबवेल, वर्षात् — समुद्रबाहेक सबै नेपालमा छन् ।
- व्याकरण
-
The syllabus asks for
- कथ्य वर्ण र लेख्य वर्ण
- स्वरवर्णको वर्गीकरण
- व्यञ्जनको उच्चारण स्थान
- प्रयत्न
- घोषत्व
- प्राणत्व
- पूर्ण वर्गीकरण तालिका
Key points
- कथ्य वर्ण = सुनिने ध्वनि; लेख्य वर्ण = देखिने चिह्न। नेपालीमा लेख्य वर्ण ४४ (११ स्वर + ३३ व्यञ्जन), कथ्य वर्ण ३५ (६ स्वर + २९ व्यञ्जन)।
- स्वरवर्णलाई मात्रा (ह्रस्व/दीर्घ), बनोट (मूल/संयुक्त), जिब्रोको स्थान र ओठको आकारका आधारमा बाँडिन्छ।
- व्यञ्जनका पाँच मुख्य उच्चारण स्थान: कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य, ओष्ठ्य; व मात्र दन्त्योष्ठ्य।
- प्रयत्नका छ भेद: स्पर्श (२०), नासिक्य (५), उष्म (४), अन्तस्थ (२), लुण्ठित (१), पार्श्विक (१)।
- घोषत्व: अघोष १३, सघोष २०। हरेक वर्गका पहिलो दुई अघोष।
-
The syllabus asks for
- मूल शब्द र व्युत्पन्न शब्द
- तत्सम शब्द
- तद्भव शब्द
- आगन्तुक शब्द
- तीनको तुलनात्मक तालिका
- शब्दकोशीय प्रयोग
Key points
- बनोटका आधारमा शब्द दुई किसिमका — मूल (टुक्र्याउन नमिल्ने) र व्युत्पन्न (टुक्र्याउन मिल्ने)।
- व्युत्पन्न शब्द चार प्रक्रियाले बन्छन्: उपसर्ग, प्रत्यय, समास, द्वित्व।
- स्रोतका आधारमा शब्द तीन किसिमका — तत्सम (संस्कृतकै रूप), तद्भव (संस्कृतबाट बिग्रिएको), आगन्तुक (अन्य भाषाबाट)।
- तत्समको चिनारी: ष, क्ष, ज्ञ, ऋ, विसर्ग, संयुक्त वर्ण। आगन्तुकमा ष लाग्दैन र प्रायः ह्रस्व लेखिन्छ।
- शब्दकोशीय वर्णक्रम: स्वर अ–अः, अनि व्यञ्जन क–ह। मात्राक्रम: अ, ा, ि, ी, ु, ू, ृ, े, ै, ो, ौ, ं, ः।
-
The syllabus asks for
- पदवर्गको नक्सा
- नाम
- सर्वनाम
- विशेषण
- क्रियापद
Key points
- पदवर्ग नौ वटा: विकारी चार (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद), अविकारी पाँच।
- नामका पाँच भेद: व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, समूहवाचक, द्रव्यवाचक, भाववाचक।
- नामको रूपायन लिङ्ग, वचन, आदर र विभक्तिका आधारमा हुन्छ; बहुवचनमा -हरू लाग्छ।
- सर्वनामका सात भेद; पुरुषवाचक सर्वनाममा आदरका चार तह — तँ, तिमी, तपाईं, हजुर।
- विशेषणका पाँच भेद; यो/त्यो नामअघि आए विशेषण, एक्लै आए सर्वनाम।
-
The syllabus asks for
- नामयोगी
- क्रियायोगी (क्रियाविशेषण)
- संयोजक
- विस्मयादिबोधक
- निपात
- शब्द रूपायन
Key points
- अविकारी पदवर्ग पाँच: नामयोगी, क्रियायोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात। यी रूप फेर्दैनन्।
- नामयोगी नामपछि आएर सम्बन्ध देखाउँछ; हटाए वाक्य बिग्रन्छ।
- क्रियायोगीले क्रियाको कहिले–कहाँ–कसरी–कति बताउँछ।
- संयोजकले दुई पद वा वाक्य जोड्छ; विस्मयादिबोधकले अचानकको भाव जनाउँछ।
- निपातले अर्थमा जोड थप्छ; हटाए पनि वाक्य व्याकरणसम्मत रहन्छ — यही छुट्याउने जाँच हो।
-
The syllabus asks for
- चिह्नको पूरा तालिका
- पूर्णविराम, प्रश्नवाचक र विस्मयादिबोधक
- अल्पविराम — पाँच निश्चित ठाउँ
- उद्धरण चिह्न
- योजक, निर्देशक, कोष्ठक र लाघव
- अर्धविराम र विवरण चिह्न
- चिह्न प्रयोगका पाँच सामान्य नियम
Key points
- लेख्य चिह्नले बोलीको बिसाउनी, स्वर र भाव लेखाइमा देखाउँछ; चिह्न बदलिए अर्थ बदलिन्छ।
- वाक्य टुङ्ग्याउने तीन चिह्न: पूर्णविराम (कथन/आज्ञा), प्रश्नवाचक (प्रश्न), विस्मयादिबोधक (तीव्र भाव)।
- अल्पविरामका पाँच ठाउँ: सूची, सम्बोधन, कथनअघि, दुई उपवाक्यबिच, सर्तवाक्यपछि।
- प्रत्यक्ष कथनमा दोहोरो उद्धरण चिह्न लाग्छ, भित्रको चिह्न उद्धरणभित्रै राखिन्छ; अप्रत्यक्ष कथनमा लाग्दैन।
- योजक (-) टाँसिएर आउँछ, निर्देशक (—) खाली ठाउँसहित आउँछ।
-
The syllabus asks for
- ह्रस्व र दीर्घको नियम
- श, ष र स को प्रयोग
- व र ब को प्रयोग
- पञ्चम वर्ण, शिरबिन्दु र चन्द्रबिन्दु
- क्रियारूपमा ह्रस्व–दीर्घ
- हलन्त
- पदयोग — सँगै लेखिने
- पदवियोग — छुट्याएर लेखिने
Key points
- वर्णविन्यासको जग शब्दको स्रोत हो: तत्सममा संस्कृतकै मात्रा, आगन्तुकमा सधैँ ह्रस्व, नेपालीमा बिच ह्रस्व–अन्त्य दीर्घ।
- ष आगन्तुक शब्दमा कहिल्यै लाग्दैन; तद्भवमा प्रायः स लेखिन्छ।
- तत्सममा व (विद्या, विश्व), तद्भव र आगन्तुकमा ब (बिहान, बस)।
- वर्गीय व्यञ्जनअघि पञ्चम वर्ण (अङ्क, सन्तान); अन्तस्थ–उष्म वर्णअघि शिरबिन्दु (संसार, संयोग)।
- पदयोग: उपसर्ग, प्रत्यय, समास, द्वित्व, विभक्ति, एक अक्षरका नामयोगी, बाध्यताबोधक क्रिया।
-
The syllabus asks for
- उपसर्गको पहिचान
- संस्कृत (तत्सम) उपसर्ग — पूरा तालिका
- नेपाली उपसर्ग
- आगन्तुक उपसर्ग
- उपसर्ग जोड्दा हुने रूप परिवर्तन
- एउटै मूल शब्दबाट धेरै शब्द
Key points
- शब्दनिर्माणका चार प्रक्रिया: उपसर्ग, प्रत्यय, समास, द्वित्व।
- उपसर्ग शब्दको अगाडि आउँछ, एक्लै अर्थ दिँदैन, र मूल शब्दको अर्थ बदल्छ।
- संस्कृत उपसर्ग बाइस — प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्/निर्, दुस्/दुर्, वि, आ, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप।
- नेपाली उपसर्ग: अ, अन, अध, उन, कु, भर, नि, सु, पर।
- आगन्तुक उपसर्ग: बे, बद, ला, गैर, हर, ना, कम (फारसी–अरबी); सब, हेड (अङ्ग्रेजी)।
-
The syllabus asks for
- प्रत्ययका दुई काम
- कृत् प्रत्यय
- तद्धित प्रत्यय
- आगन्तुक प्रत्यय
- कृत् र तद्धित छुट्याउने विधि
Key points
- प्रत्यय शब्दको पछाडि जोडिन्छ; उपसर्ग अगाडि।
- व्युत्पादक प्रत्ययले नयाँ शब्द बनाउँछ, रूपायनी प्रत्यय (हरू, ले, लाई) ले रूप मात्र फेर्छ।
- कृत् प्रत्यय धातुमा लाग्छ — नु, न, ने, आइ, एको, एर, अक, अन, तव्य, आलु।
- कृदन्तका चार अर्थभेद: कर्तृवाचक, कर्मवाचक, भाववाचक, करणवाचक।
- तद्धित प्रत्यय नाम–विशेषण–सर्वनाममा लाग्छ — ता, त्व, पन, इलो, इक, ई, वान्, इका।
-
The syllabus asks for
- समासका छ भेद
- समास र सन्धिको भिन्नता
- विग्रहको सङ्केत-शब्दबाट भेद चिन्ने
Key points
- समास दुई वा बढी शब्द जोडेर एउटै शब्द बनाउने प्रक्रिया हो; फुकाउनुलाई विग्रह भनिन्छ।
- छ भेद: तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वन्द्व, बहुव्रीहि, अव्ययीभाव।
- प्रधान पदअनुसार — पूर्वपद प्रधान (अव्ययीभाव), उत्तरपद प्रधान (तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु), उभयपद प्रधान (द्वन्द्व), अन्यपद प्रधान (बहुव्रीहि)।
- तत्पुरुषका उपभेद लोप भएको विभक्तिले तय हुन्छ — कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, नञ्।
- सन्धिमा वर्ण जोडिन्छ, समासमा शब्द; सन्धि-विच्छेद र विग्रह फरक कुरा हुन्।
-
The syllabus asks for
- द्वित्व प्रक्रियाका भेद
- सन्धिका तीन भेद
- स्वर सन्धि
- व्यञ्जन सन्धि
- विसर्ग सन्धि
Key points
- द्वित्वका तीन भेद: पूर्ण (घरघर), आंशिक (उल्टोपुल्टो), अनुकरणात्मक (झिलिमिली)।
- द्वित्वले बहुत्व, प्रत्येकता, निरन्तरता, तीव्रता, अनिश्चितता र अनुकरणको अर्थ दिन्छ।
- सन्धिका तीन भेद: स्वर, व्यञ्जन, विसर्ग।
- स्वर सन्धिका पाँच उपभेद: दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण्, अयादि।
- व्यञ्जन सन्धिमा त् र म् का परिवर्तन सबैभन्दा धेरै सोधिन्छन्।
-
The syllabus asks for
- उद्देश्य र विधेय
- वाच्य परिवर्तन
- कथन परिवर्तन
- ध्रुवीयता परिवर्तन
- बनोटअनुसार वाक्य परिवर्तन
Key points
- वाक्यका दुई अङ्ग — उद्देश्य र विधेय; दुवैको विस्तार हुन सक्छ।
- वाच्य तीन: कर्तृ, कर्म, भाव। कर्मवाच्यमा कर्तामा द्वारा/बाट, क्रियामा इ।
- कर्मवाच्यमा क्रिया कर्मअनुसार चल्छ।
- कथन दुई: प्रत्यक्ष (उद्धरण चिह्नसहित) र अप्रत्यक्ष; फेर्दा सर्वनाम, कालवाचक शब्द र आदर मिलाउनुपर्छ।
- ध्रुवीयता फेर्दा अर्थ उही राख्नुपर्छ — सजिलो छ → गाह्रो छैन।
- लेखन सिप
-
The syllabus asks for
- पठनबोध भनेको के हो
- पठनबोधका पाँच चरण
- प्रश्नका प्रकार र प्रत्येकको नियम
- बुँदाटिपोट लेखन
- सारांश लेखन
- अभ्यास गद्यांश १ — नेपालको जलविद्युत्
- अभ्यास गद्यांश २ — हिमालमा जलवायु परिवर्तन
- अभ्यास गद्यांश ३ — जीवनीपरक गद्यांश
- तीन घण्टामा समय बाँड्ने तरिका
Key points
- पठनबोधको उत्तर सधैँ गद्यांशभित्रै हुन्छ; बाहिरी ज्ञान थप्दा अङ्क बढ्दैन।
- क्रम यही हो: प्रश्न पढ्ने → सरसर्ती पढ्ने → चिनो लगाउँदै दोस्रो पढाइ → प्रश्नकै शब्दमा उत्तर → मिलाएर हेर्ने।
- ठीक/बेठीक प्रश्नमा कारण नै मुख्य अङ्क हो; कारण गद्यांशबाट दिनुपर्छ।
- शीर्षक तीनदेखि छ शब्दको, पूरा वाक्य नभएको।
- बुँदाटिपोट = मुख्य भाव राख्ने + गौण विवरण हटाउने + मूलकै क्रममा बुँदा लेख्ने। सङ्ख्या, मिति, नाम र कारण कहिल्यै नहटाउने।
-
The syllabus asks for
- स्वतन्त्र रचना भनेको के हो
- निबन्धको संरचना
- पाँच मिनेटमा खाका बनाउने तरिका
- अनुच्छेद एकता, सम्बद्धता र योजक शब्द
- नमुना निबन्ध १ — युवा पलायन (राष्ट्रिय समस्या)
- नमुना निबन्ध २ — वायु प्रदूषण (वातावरण)
- नमुना निबन्ध ३ — गुणस्तरीय शिक्षा
- नमुना निबन्ध ४ — प्रविधि र युवा
- प्रतिक्रिया लेखन
- निबन्ध लेख्दा ध्यान दिने भाषिक कुरा
Key points
- निबन्धका तीन भाग — भूमिका (करिब ६० शब्द), विषय विस्तार (करिब २८० शब्द, ३–४ अनुच्छेद), निष्कर्ष (करिब ६० शब्द)।
- समस्यामूलक विषयको भरपर्दो क्रम: अवस्था → कारण → असर → समाधान।
- लेख्नुअघि पाँच मिनेट खाका; निष्कर्षको अन्तिम वाक्य पहिल्यै तय गर्ने।
- अनुच्छेद एकता = एक अनुच्छेदमा एउटै विचार; पहिलो वाक्य नै विषय वाक्य।
- सम्बद्धता योजक शब्दले आउँछ — तर, त्यसैले, किनभने, यसका अतिरिक्त, निष्कर्षमा।
-
The syllabus asks for
- व्यावहारिक लेखन भनेको के हो ?
- औपचारिक भाषा र आदरार्थीका नियम
- निवेदन
- सूचना
- कार्यालय पत्र (पत्राचार)
- विज्ञापन
- टिप्पणी लेखन
- प्रतिवेदन लेखन
Key points
- व्यावहारिक लेखन ४ अङ्क + प्रतिवेदन/टिप्पणी ५ अङ्क = ९ अङ्क। यी ढाँचाका अङ्क हुन्।
- सबै ढाँचाको साझा कङ्काल — मिति → सम्बोधन → विषय → बेहोरा → समापन → नाम/पद/हस्ताक्षर।
- निवेदन — व्यक्तिले अधिकारीलाई; "श्रीमान्", "महोदय", अन्त्यमा निवेदक। अनुरोध वाच्य।
- सूचना — निकायले सर्वसाधारणलाई; शिरमा निकायको नाम, बिचमा सूचना, प्रकाशित मिति, अन्त्यमा आज्ञाले।
- कार्यालय पत्र — कार्यालयले कार्यालयलाई; प.सं., च.नं., विषय, आज्ञाले, बोधार्थ — यी चार निवेदनमा कहिल्यै नलेख्ने।
-
The syllabus asks for
- शब्दभण्डार र त्यसका स्रोत
- पर्यायवाची शब्द
- विपरीतार्थी शब्द
- अनेकार्थी शब्द
- उखान
- टुक्का
- पारिभाषिक शब्द
No chapter matches. Try another word.
The paper
३ घण्टा, पूर्णाङ्क ७५ (लिखित) र २५ (आन्तरिक मूल्याङ्कन)
| Section | Questions | Marks each | Total |
|---|---|---|---|
| पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार १६ प्रश्न | — | — | — |
Where the hours go
Teaching hours are the board's guide to how much of the paper each part carries.
- Unit 8 · लौ आयो ताजा खबर - सुरेन्द्र नकर्मी (लघु नाटक)11 h
- Unit 12 · जलस्रोत र ऊर्जा (वक्तृतात्मक रचना)9 h
- Unit 2 · गाउँको माया - इस्माली (कथा, सामाजिक)8 h
- Unit 5 · साथीलाई चिठी (पत्र लेखन, घरायसी)8 h
- Unit 6 · त्यो फेरि फर्कला ? - भवानी भिक्षु (कथा, मनोवैज्ञानिक)8 h
- Unit 9 · सफलताको कथा (रिपोर्ताजमूलक रचना, स्वास्थ्य-योग-चिकित्सा)8 h
- Unit 10 · कृषिशालामा एक दिन (संवादात्मक रचना, कृषि-वन-वातावरण)8 h
- Unit 11 · रारा भ्रमण (दैनिकी रचना, पर्यटन)8 h
- Unit 1 · वीर पुर्खा - वासुदेव त्रिपाठी (कविता, देशभक्ति)7 h
- Unit 3 · संस्कृतिको नयाँ यात्रा - सुधा त्रिपाठी (निबन्ध, सांस्कृतिक)7 h
- Unit 4 · योगमाया (जीवनी, राष्ट्रिय)7 h
- Unit 7 · पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम - तीर्थबहादुर श्रेष्ठ (निबन्ध, प्राकृतिक)7 h