Question bank · 29 min read
अनिवार्य नेपाली: एकाइअनुसार वस्तुगत प्रश्नसङ्ग्रह
कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको लिखित परीक्षा ३ घण्टाको र पूर्णाङ्क ७५ को हुन्छ। यसमा चार विकल्पबाट छान्ने समूह हुँदैन; तर पहिलो आठ प्रश्न (२५ अङ्क) मा एक-एक वा दुई-दुई शब्दको सानो निर्णय गर्नुपर्छ: वर्ण पहिचान, वर्णविन्यास, पदवर्ग, शब्दनिर्माण, रूपायन, काल-पक्ष-भाव-वाच्य, शब्दस्रोत र वाक्यान्तरण। त्यस्तो निर्णय छिटो र शुद्ध गर्ने अभ्यास नै यस अध्यायको काम हो। त्यसैले पाठ्यपुस्तकका १२ पाठ र १५ व्याकरण तथा लेखन एकाइ, जम्मा २७ एकाइ, मध्ये प्रत्येकबाट चार-चारवटा वस्तुगत प्रश्न छन्। प्रत्येक प्रश्नमा चार विकल्प छन्, सही उत्तरको कारण दिइएको छ, र भ्रममा पार्ने विकल्प किन गलत हो भन्ने पनि जनाइएको छ।
(१) हरेक एकाइको सुरुमा उच्च उपज तथ्य तालिका पढ्नुहोस्। (२) चार प्रश्न एक मिनेटमा एउटाका दरले हल गर्नुहोस्। (३) उत्तरकुञ्जी हेर्नुअघि आफ्नो उत्तर पेन्सिलले लेख्नुहोस्। (४) गलत भएको प्रश्नको उत्तर होइन, कारण पढ्नुहोस्। (५) अन्तमा दिइएको मिश्रित अभ्यास समयसीमा राखेर हल गर्नुहोस्।
राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डको नेपाली प्रश्नपत्रमा चार विकल्पवाला प्रश्न हुँदैनन्। यहाँका विकल्पसहितका प्रश्न मौलिक अभ्यास हुन्; यिनको उद्देश्य परीक्षामा सोधिने सानो निर्णय र पाठका तथ्य छिटो सम्झने बानी बसाल्नु हो। कुनै प्रश्न कुन वर्षको परीक्षामा सोधिएको थियो भन्ने दाबी यहाँ गरिएको छैन।
२०.१ वीर पुर्खा — वासुदेव त्रिपाठी (कविता)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| कवि | वासुदेव त्रिपाठी; जन्म वि.सं. १९९९, भन्सार, तनहुँ; मुख्य पहिचान समालोचक |
| सम्मान | मदन पुरस्कार, वि.सं. २०३४ (लेखनाथ पौड्यालको कवित्वको विश्लेषण तथा मूल्याङ्कन कृतिका लागि) |
| संरचना | चार श्लोक; पुर्खालाई सम्बोधन गरी लेखिएको देशभक्तिपूर्ण वीरगाथा |
| प्रतीक | गरुड = नरोकिने तीव्र गति; डोब र चिनो = इतिहासले छाडेको प्रमाण; डिगर्चा उत्तरमा, गङ्गा दक्षिणमा |
- 'वीर पुर्खा' कविताका रचनाकार को हुन् ? (क) गोपालप्रसाद रिमाल (ख) वासुदेव त्रिपाठी (ग) माधवप्रसाद घिमिरे (घ) लेखनाथ पौड्याल
- वासुदेव त्रिपाठी मुख्य रूपमा कुन रूपमा चिनिन्छन् ? (क) उपन्यासकार (ख) समालोचक (ग) नाटककार (घ) निबन्धकार
- 'गरुडको मैँ वेग तिम्रो' भन्नाले के बुझिन्छ ? (क) पुर्खा चरा थिए (ख) पुर्खाको गति नरोकिने र अत्यन्त तीव्र थियो (ग) पुर्खा डराउँथे (घ) पुर्खा आकाशमा बस्थे
- कवितामा उल्लेख भएको डिगर्चा कुन दिशामा पर्छ ? (क) पूर्व (ख) पश्चिम (ग) उत्तर (घ) दक्षिण
उत्तर — २०.१
१. (ख) — कविता वासुदेव त्रिपाठीको हो। रिमाल, घिमिरे र पौड्याल अर्कै रचनाका कवि हुन्, नाम चिनेर भ्रममा पारिएको हो।
२. (ख) — उनले नेपाली समालोचनालाई सिद्धान्तमा आधारित बनाए; मदन पुरस्कार पनि समालोचनाको कृतिले पायो।
३. (ख) — गरुड यहाँ प्रतीक हो; शाब्दिक अर्थ लिने (क) र (घ) भ्रम हुन्।
४. (ग) — डिगर्चा तिब्बततर्फ, अर्थात् उत्तरमा पर्छ; गङ्गा दक्षिणमा, टिस्टा पूर्वमा र काँगडा पश्चिममा।
२०.२ गाउँको माया — इस्माली (कथा)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| कथाकार | इस्माली (महेश्वरप्रसाद उपाध्याय); जन्म वि.सं. २०१२, औरही, महोत्तरी |
| पहिलो रचना | 'ऋणको थिचो' (कथा, वि.सं. २०३१); पारिजात सृजन पुरस्कार (२०५२) |
| पात्र | कृष्ण ('म' पात्र, शिक्षित); परिछन (बाल्यसाथी, हली, श्रमिक); फेकन र शनिचर (हडतालमा लोभी) |
| विधा | सामाजिक यथार्थवादी कथा; प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दु; ठालु र श्रमिकबिचको वर्गीय द्वन्द्व |
- 'इस्माली' कुन कथाकारको साहित्यिक नाम हो ? (क) महेश पौडेल (महेश्वरप्रसाद उपाध्याय) (ख) भवानी भिक्षु (ग) सुरेन्द्र नकर्मी (घ) तारानाथ शर्मा
- कथाको 'म' पात्र को हो ? (क) परिछन (ख) कृष्ण (ग) फेकन (घ) शनिचर
- परिछनको पहिचान कुन हो ? (क) ठालु (ख) शिक्षक (ग) बाल्यसाथी र श्रमिक (हली) (घ) हडतालको विरोधी जमिन्दार
- कथाको मुख्य द्वन्द्व कुन हो ? (क) दुई भाइबिचको झगडा (ख) ठालु र श्रमिकबिचको वर्गीय द्वन्द्व (ग) गाउँ र सहरबिचको प्रतिस्पर्धा (घ) विद्यार्थी र शिक्षकबिचको विवाद
उत्तर — २०.२
१. (क) — इस्माली महेश्वरप्रसाद उपाध्यायको साहित्यिक नाम हो।
२. (ख) — 'म' पात्र कृष्ण (किसन) हो; परिछन उसको बाल्यसाथी हो।
३. (ग) — परिछन श्रमिक वर्गको प्रतिनिधि हो; (क) र (घ) ठालु वर्गका लक्षण हुन्।
४. (ख) — ठालु वर्गको हैकम र श्रमिकको फुट नै कथाको बाह्य द्वन्द्व हो।
२०.३ संस्कृतिको नयाँ यात्रा — सुधा त्रिपाठी (निबन्ध)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| निबन्धकार | सुधा त्रिपाठी; नारीवादी र प्रगतिवादी चेतनाकी लेखिका |
| कृति | 'बादल धर्ति र आस्थाहरू', 'जीवनसूत्र र स्वप्नाभास', 'सुट, टाई र सुँगुर', 'अमर सिर्जना' |
| विधा | आत्मपरक (सांस्कृतिक) निबन्ध; प्रथम पुरुष 'म' |
| मुख्य भाव | दसैँको बाल्यस्मृतिदेखि साझा फूलबारीको सपनासम्म; भेद जन्माउने संस्कृति संस्कृति नभई विकृति |
- सुधा त्रिपाठीको निबन्धसङ्ग्रह कुन हो ? (क) सिंहावलोकन (ख) बादल धर्ति र आस्थाहरू (ग) माछो माछो भ्यागुतो (घ) तीन थुङ्गा
- 'संस्कृतिको नयाँ यात्रा' कस्तो निबन्ध हो ? (क) वस्तुपरक (ख) आत्मपरक (ग) समीक्षात्मक (घ) व्यङ्ग्यात्मक
- निबन्ध सुरु हुने बाल्यस्मृति कुन चाडको हो ? (क) तिहार (ख) दसैँ (ग) माघी (घ) ल्होसार
- लेखिकाका अनुसार भेद जन्माउने संस्कृति के हो ? (क) परम्परा (ख) विकृति (ग) सभ्यता (घ) आस्था
उत्तर — २०.३
१. (ख) — (क) र (घ) वासुदेव त्रिपाठीका कृति, (ग) इस्मालीको कथासङ्ग्रह हो।
२. (ख) — लेखिकाले आफ्नै अनुभवबाट विचार निकालेकी छन्; यही आत्मपरकताको लक्षण हो।
३. (ख) — पहिलो अनुच्छेद नै दसैँको बाल्यस्मृतिबाट सुरु हुन्छ।
४. (ख) — भेद जन्माउने कुरालाई उनले संस्कृति नमानी विकृति भनेकी छन्।
२०.४ योगमाया (जीवनी)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| जन्म र परिवार | वि.सं. १९२४, सिम्ले, नेपाले डाँडा, भोजपुर; आमाबुबा चन्द्रकला र श्रीलाल न्यौपाने |
| बाल्यकाल | सात वर्षमा विवाह, दुई वर्षमा वैधव्य; पछि आसाम; छोरी नैनकला |
| मितिहरू | १९७३ मझुवाबेँसी; १९९३ जुद्धसमसेरसँग भेट; १९९५ अग्निसमाधिको घोषणा; १९९७ तेइस दिनको तपस्या; १९९८ जलसमाधि |
| मुद्दा | छुवाछुत, सती-दास प्रथा, बालविवाह, साहुमहाजनी ब्याज, अन्यायपूर्ण न्याय |
- योगमायाको जन्म कुन वि.सं. मा भएको हो ? (क) १९१४ (ख) १९२४ (ग) १९९४ (घ) १९७३
- योगमायाको विवाह कति वर्षको उमेरमा भयो ? (क) सात वर्ष (ख) चौध वर्ष (ग) बाइस वर्ष (घ) नौ वर्ष
- योगमायाले अग्निसमाधिको घोषणा कुन वर्ष गरेकी हुन् ? (क) १९७३ (ख) १९९५ (ग) १९९७ (घ) १९९८
- योगमायाले जलसमाधि कुन नदीमा लिइन् ? (क) कोसी (ख) अरुण (ग) सुनकोसी (घ) तमोर
उत्तर — २०.४
१. (ख) — १९२४ मा भोजपुरको सिम्लेमा। १९७३ मझुवाबेँसीको मिति हो।
२. (क) — सात वर्षमा विवाह भयो र दुई वर्षमै विधवा भइन्; चौध वर्ष त घरमै बसेको उमेर हो।
३. (ख) — घोषणा १९९५; तपस्या १९९७ र जलसमाधि १९९८ मा भए।
४. (ख) — वि.सं. १९९८ मा अरुण नदीमा जलसमाधि लिइन्।
२०.५ साथीलाई चिठी (घरायसी चिठी)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| पत्रलेखक | पूर्णविक्रम बस्नेत; मलेसियाको पेनाङ्मा काम गर्ने प्रवासी युवा |
| प्राप्तकर्ता | सुरज नेपाल; दैलेखका साथी |
| विधा | घरायसी (अनौपचारिक) चिठी; परिवर्तनशील पात्र |
| घटना | बाइस वर्षको उमेरमा परदेश; आठ सय रिङ्गेट; मोजमस्ती; दुर्घटना र ऋण; अन्त्यमा स्वदेश फर्की गाउँको विकास |
- चिठीका लेखक को हुन् ? (क) सुरज नेपाल (ख) पूर्णविक्रम बस्नेत (ग) हर्कध्वज (घ) अमित ठाकुर
- पूर्णविक्रम कहाँ काम गर्थे ? (क) दैलेख (ख) मलेसियाको पेनाङ् (ग) काठमाडौँ (घ) आसाम
- 'साथीलाई चिठी' कुन किसिमको चिठी हो ? (क) औपचारिक (ख) घरायसी (ग) कार्यालयीन (घ) व्यावसायिक
- चिठीको अन्त्यमा लेखकले के निर्णय गर्छन् ? (क) थप परदेश जाने (ख) स्वदेश फर्की गाउँको विकासमा लाग्ने (ग) व्यापार सुरु गर्न ऋण लिने (घ) पढाइ छाड्ने
उत्तर — २०.५
१. (ख) — चिठी पूर्णविक्रमले लेखेका हुन्; सुरज प्राप्तकर्ता हुन्।
२. (ख) — उनले परदेश मलेसियाको पेनाङ्मा काम गरेका थिए; दैलेख साथीको गाउँ हो।
३. (ख) — साथीलाई लेखिएको, अनौपचारिक भाषाको पत्र घरायसी हो।
४. (ख) — पश्चात्तापपछि उनी स्वदेश फर्केर गाउँ विकासमा लाग्ने निर्णय गर्छन्।
२०.६ त्यो फेरि फर्कला ? — भवानी भिक्षु (कथा)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| कथाकार | भवानी भिक्षु; मदन पुरस्कार, साझा पुरस्कार र त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार पाएका |
| विधा | मनोवैज्ञानिक कथा; पात्रको भित्री मनको यथार्थ |
| पात्र | सानी (भट्टी पसलकी छोरी) र मधेसबाट आएको यात्री |
| शीर्षक | 'त्यो फेरि फर्कला ?' भन्ने प्रश्न सानीको प्रतीक्षाको केन्द्र हो |
- 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथाका लेखक को हुन् ? (क) भवानी भिक्षु (ख) इस्माली (ग) सुधा त्रिपाठी (घ) वासुदेव त्रिपाठी
- कथामा 'सानी' को हो ? (क) यात्रीकी पत्नी (ख) भट्टी पसलकी कलिली छोरी (ग) भरियाकी छोरी (घ) विद्यालयकी शिक्षिका
- यो कथा कुन विधाको हो ? (क) मनोवैज्ञानिक कथा (ख) ऐतिहासिक कथा (ग) जासुसी कथा (घ) बालकथा
- शीर्षकको 'त्यो' ले कसलाई जनाउँछ ? (क) सानीको भाइ (ख) बास बसेको मधेसी यात्री (ग) भरिया (घ) पसलको मालिक
उत्तर — २०.६
१. (क) — कथा भवानी भिक्षुको हो।
२. (ख) — यात्रीको बासको प्रबन्ध गर्ने सानी पहाडी बाटोको भट्टी पसलकी छोरी हो।
३. (क) — सानीको मनको द्वन्द्व र प्रतीक्षा केन्द्रमा भएकाले मनोवैज्ञानिक हो।
४. (ख) — सानी बास बसेर बिहान हिँडेको यात्रीकै फर्कने प्रतीक्षा गर्छे।
२०.७ पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम — तीर्थबहादुर श्रेष्ठ (निबन्ध)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| निबन्धकार | डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ; वनस्पतिविद्; जन्म वि.सं. १९९४, महाबौद्ध, काठमाडौँ |
| सम्मान | जगदम्बा-श्री पुरस्कार २०६३; ग्रोनोबल विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि (सन् १९७७) |
| विधा | वस्तुपरक निबन्ध |
| मुख्य रूपक | नेपाल = बार्दलीसहितको पाँच तले घर; पर्यापर्यटनका सात विशेषता |
- 'पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम' का लेखक को हुन् ? (क) डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ (ख) सुरेन्द्र नकर्मी (ग) योगमाया (घ) इस्माली
- निबन्धमा नेपाललाई केसँग तुलना गरिएको छ ? (क) सात तले मन्दिर (ख) बार्दलीसहितको पाँच तले घर (ग) तीन तले महल (घ) खुला फूलबारी
- यो निबन्ध कस्तो प्रकारको हो ? (क) आत्मपरक (ख) वस्तुपरक (ग) भावात्मक (घ) संस्मरणात्मक
- पाठमा पर्यापर्यटनका कतिवटा विशेषता दिइएका छन् ? (क) तीन (ख) पाँच (ग) सात (घ) नौ
उत्तर — २०.७
१. (क) — लेखक वनस्पतिविद् डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ हुन्।
२. (ख) — यो रूपक अलङ्कार हो र नेपालको भौगोलिक विविधता बुझाउन आएको हो।
३. (ख) — तथ्य र वर्णनमा आधारित भएकाले वस्तुपरक हो; आत्मपरक निबन्ध सुधा त्रिपाठीको हो।
४. (ग) — (क) देखि (छ) सम्म सात विशेषता दिइएका छन्।
२०.८ लौ आयो ताजा खबर — सुरेन्द्र नकर्मी (लघु नाटक)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| नाटककार | सुरेन्द्र नकर्मी |
| विधा | एकदृश्यीय लघु नाटक; पाठ्यपुस्तकमा ११ घण्टा तोकिएको |
| विषय | लागुऔषधको दुर्व्यसन, अभिभावकको बेवास्ता र समाजको सामूहिक जिम्मेवारी |
| पात्र | आठ मञ्चीय र पाँच अमञ्चीय पात्र; दाह्री बाबा प्रमुख आवाज |
- 'लौ आयो ताजा खबर' का नाटककार को हुन् ? (क) सुरेन्द्र नकर्मी (ख) भवानी भिक्षु (ग) तारानाथ शर्मा (घ) वासुदेव त्रिपाठी
- नाटकले मुख्य रूपमा कुन समस्या उठाएको छ ? (क) बाढी (ख) लागुऔषधको दुर्व्यसन (ग) भूकम्प (घ) बालविवाह
- यो रचना कुन विधाको हो ? (क) एकाङ्की नाटक (ख) एकदृश्यीय लघु नाटक (ग) गीतिनाटक (घ) महाकाव्य
- पाठअनुसार नाटकमा मञ्चीय पात्र कति छन् ? (क) तीन (ख) पाँच (ग) आठ (घ) तेह्र
उत्तर — २०.८
१. (क) — यो नाटक सुरेन्द्र नकर्मीको हो।
२. (ख) — सडकको पेटीमा भेटिएको बेवारिसे लासको घटनाबाट लागुऔषधको प्रश्न उठाइएको छ।
३. (ख) — एउटै दृश्यमा, सडकको एउटा ठाउँमा घट्ने छोटो नाटक भएकाले यो लघु नाटक हो।
४. (ग) — आठ मञ्चीय र पाँच अमञ्चीय पात्र छन्; तेह्र दुवैको जोड हो, मञ्चीयको सङ्ख्या होइन।
२०.९ सफलताको कथा (रिपोर्ताजमूलक रचना)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | रिपोर्ताजमूलक रचना; क्षेत्र स्वास्थ्य, योग र चिकित्सा |
| कथावाचक | प्रथम पुरुष 'म', पत्रकार (अमित ठाकुर भनी सम्बोधित) |
| मुख्य पात्र | सुन्दर छन्त्याल; म्याग्दीमा जन्म; विफलताबाट योगसाधनाद्वारा सफलता |
| स्थान | धुलिखेलको कार्यक्रम; आरुबारीमा आमाछोराको बसाइ; मनोचिकित्सकको उपचार |
- 'सफलताको कथा' कुन विधाको रचना हो ? (क) रिपोर्ताजमूलक रचना (ख) वक्तृता (ग) दैनिकी (घ) संवादात्मक रचना
- पाठको 'म' पात्र कसलाई मानिएको छ ? (क) पत्रकार (ख) चिकित्सक (ग) किसान (घ) शिक्षक
- पत्रकार स्वास्थ्यसम्बन्धी फिचर खोज्दै कहाँ पुग्छ ? (क) रारा (ख) धुलिखेल (ग) दैलेख (घ) भोजपुर
- सुन्दर छन्त्यालको जीवनमा सुधार ल्याउने प्रमुख साधन कुन थियो ? (क) विदेश यात्रा (ख) योगसाधना (ग) राजनीति (घ) व्यापार
उत्तर — २०.९
१. (क) — पत्रकारले घटना खोजेर तथ्य र अनुभव मिलाई लेखेको रचना रिपोर्ताज हो।
२. (क) — 'म' पात्र स्वास्थ्यसम्बन्धी फिचर खोज्ने पत्रकार हो।
३. (ख) — ऊ धुलिखेलको योग तथा स्वास्थ्य कार्यक्रममा पुग्छ।
४. (ख) — ऋण, डिप्रेसन र पारिवारिक पीडाबाट योगसाधनाले उनलाई उठायो।
२०.१० कृषिशालामा एक दिन (संवादात्मक रचना)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | संवादात्मक रचना; क्षेत्र कृषि, वन र वातावरण; ८ घण्टा |
| पात्र | डोल्मा गुरुमा (शिक्षिका), बद्री विश्वकर्मा (प्राकृतिक खेती गर्ने किसान), विद्यार्थीहरू (हर्कध्वज आदि) |
| सूचना | जैविक मल (लेदो), जैविक औषधी, आच्छादन, पञ्चस्तरीय ढाँचा, फसलको सहअस्तित्व |
| सन्देश | रासायनिक विषादीको दुष्परिणाम र दिगो प्राकृतिक कृषि |
- 'कृषिशालामा एक दिन' कुन विधाको रचना हो ? (क) दैनिकी (ख) संवादात्मक रचना (ग) जीवनी (घ) नियात्रा
- पाठमा प्राकृतिक खेती गर्ने किसान को हुन् ? (क) डोल्मा गुरुमा (ख) बद्री विश्वकर्मा (ग) हर्कध्वज (घ) पूर्णविक्रम
- बद्रीले देखाएको बागवानीको ढाँचा कुन हो ? (क) एकस्तरीय (ख) त्रिस्तरीय (ग) पञ्चस्तरीय (घ) सप्तस्तरीय
- पाठले दुष्परिणाम भएको भनेको कुन चिज हो ? (क) जैविक मल (ख) रासायनिक विषादी (ग) आच्छादन (घ) लेदो
उत्तर — २०.१०
१. (ख) — पाठ पात्रबिचको कुराकानीबाट अघि बढ्छ।
२. (ख) — बद्री विश्वकर्मा कृषिशालाका सञ्चालक र किसान हुन्; डोल्मा शिक्षिका हुन्।
३. (ग) — खेतबारी जङ्गलजस्तो देखिएको टिप्पणीमा उनले पञ्चस्तरीय ढाँचा बताउँछन्।
४. (ख) — जैविक मल, आच्छादन र लेदो त फाइदाजनक विधि हुन्; दुष्परिणाम रासायनिक विषादीको हो।
२०.११ रारा भ्रमण (दैनिकी)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | दैनिकी; तीन दिनको मितिसहितको टिपोट |
| मिति | २०७७ जेठ २३, २४ र २५ गते |
| यात्रा | गुल्मीको आँपचौर तल्लाफाँटबाट छ जनाको टोली, कर्णाली प्रदेशको मुगुको रारासम्म |
| रारा | समुद्री सतहदेखि २९७२ मिटर; अधिकतम लम्बाइ ५ किलोमिटर; अधिकतम चौडाइ ३.२ किलोमिटर |
- 'रारा भ्रमण' कुन विधाको रचना हो ? (क) नियात्रा (ख) दैनिकी (ग) संस्मरण (घ) जीवनी
- यात्रा कहाँबाट सुरु भएको थियो ? (क) मुगु (ख) गुल्मीको आँपचौर तल्लाफाँट (ग) सुर्खेत (घ) जुम्ला
- पाठअनुसार रारा ताल कति मिटर उचाइमा छ ? (क) १९७२ (ख) २९७२ (ग) ३२७९ (घ) २७९२
- रारा ताल कुन प्रदेशमा पर्छ ? (क) कोशी (ख) बागमती (ग) कर्णाली (घ) गण्डकी
उत्तर — २०.११
१. (ख) — प्रत्येक दिनको मितिसहित टिपोट गरिएकाले यो दैनिकी हो।
२. (ख) — टोली गुल्मीबाट हिँडेर मुगुको रारा पुगेको हो।
३. (ख) — पाठले रारा समुद्री सतहदेखि २९७२ मिटर उचाइमा भनेको छ।
४. (ग) — रारा मुगु जिल्लामा पर्छ र मुगु कर्णाली प्रदेशमा छ।
२०.१२ जलस्रोत र ऊर्जा (वक्तृतात्मक रचना)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| विधा | वक्तृतात्मक रचना (भाषण); विद्यालयको वक्तृत्वकला प्रतियोगिताको दृश्य |
| वक्ता | मिना अयर (तथ्यमुखी, क्रमबद्ध) र राजन सार्की (भावमुखी, अलङ्कारप्रधान) |
| ढाँचा | सम्बोधनदेखि धन्यवाद ज्ञापनसम्मका छ चरण |
| उपयोग | जलविद्युत्, सिँचाइ, पर्यटन र मनोरञ्जन, खानेपानी-सरसफाइ |
- 'जलस्रोत र ऊर्जा' कुन विधाको रचना हो ? (क) वक्तृतात्मक रचना (ख) दैनिकी (ग) संवादात्मक रचना (घ) रिपोर्ताज
- पाठमा भाषण गर्ने दुई वक्ता को हुन् ? (क) मिना अयर र राजन सार्की (ख) डोल्मा र बद्री (ग) कृष्ण र परिछन (घ) सुरज र पूर्णविक्रम
- भावमुखी र अलङ्कारप्रधान शैलीमा भाषण गर्ने वक्ता को हुन् ? (क) मिना अयर (ख) राजन सार्की (ग) दाह्री बाबा (घ) हर्कध्वज
- तलका मध्ये जलस्रोत उपयोगको क्षेत्र कुन होइन ? (क) जलविद्युत् (ख) सिँचाइ (ग) पर्यटन र मनोरञ्जन (घ) खनिज उत्खनन
उत्तर — २०.१२
१. (क) — यसमा दुई वक्ताका भाषण छन्।
२. (क) — (ख), (ग) र (घ) अरू पाठका पात्र हुन्।
३. (ख) — मिना तथ्यमुखी शैलीकी हुन्; राजन भावना र अलङ्कारमा बढी जोड दिन्छन्।
४. (घ) — खनिज उत्खनन जलस्रोतको उपयोग होइन; अरू तीन पाठमा आएका क्षेत्र हुन्।
२०.१३ नेपाली कथ्य र लेख्य वर्ण; उच्चार्य व्यञ्जन
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| सङ्ख्या | कथ्य स्वर ६, लेख्य स्वर ११; कथ्य व्यञ्जन २९, लेख्य व्यञ्जन ३३ |
| स्थान | कण्ठ्य (क-वर्ग), तालव्य (च-वर्ग), मूर्धन्य (ट-वर्ग), दन्त्य (त-वर्ग), ओष्ठ्य (प-वर्ग) |
| घोषत्व र प्राणत्व | वर्गको पहिलो र दोस्रो अघोष, तेस्रो र चौथो घोष; पहिलो र तेस्रो अल्पप्राण, दोस्रो र चौथो महाप्राण |
| स्वर | ए, ऐ कण्ठतालव्य; ओ, औ कण्ठोष्ठ्य; ऐ = अ + इ, औ = अ + उ |
- कथ्य स्वरवर्ण कति वटा हुन्छन् ? (क) पाँच (ख) छ (ग) आठ (घ) एघार
- 'ग' को परिचय कुन हो ? (क) कण्ठ्य, अघोष, अल्पप्राण (ख) कण्ठ्य, घोष, अल्पप्राण (ग) तालव्य, घोष, अल्पप्राण (घ) कण्ठ्य, घोष, महाप्राण
- 'भ' को परिचय कुन हो ? (क) दन्त्य, घोष, महाप्राण (ख) ओष्ठ्य, अघोष, महाप्राण (ग) ओष्ठ्य, घोष, अल्पप्राण (घ) ओष्ठ्य, घोष, महाप्राण
- 'ए' र 'ऐ' को उच्चारण स्थान कुन हो ? (क) कण्ठोष्ठ्य (ख) कण्ठतालव्य (ग) तालव्य (घ) मूर्धन्य
उत्तर — २०.१३
१. (ख) — कथ्य स्वर छ; एघार लेख्य स्वरको सङ्ख्या हो।
२. (ख) — क-वर्गको तेस्रो वर्ण भएकाले कण्ठ्य, घोष र अल्पप्राण; महाप्राण त चौथो वर्ण 'घ' हुन्छ।
३. (घ) — प-वर्गको चौथो वर्ण भएकाले ओष्ठ्य, घोष र महाप्राण।
४. (ख) — ए र ऐ कण्ठ र तालु दुवैबाट उच्चरित हुन्छन्; ओ र औ कण्ठोष्ठ्य हुन्।
२०.१४ मूल र व्युत्पन्न शब्द; शब्द स्रोत; शब्दकोशीय प्रयोग
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| तत्सम | संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएको: विद्या, सूर्य, पुस्तक |
| तद्भव | संस्कृतबाट बिग्रिएर आएको: हात (हस्त), आँखा (अक्षि), कान (कर्ण), रात (रात्रि) |
| आगन्तुक | अरबी, फारसी, हिन्दी, अङ्ग्रेजी आदिबाट आएको: कलम, बजार, रुमाल |
| शब्दकोश क्रम | स्वर पहिले, त्यसपछि व्यञ्जन वर्णक्रमअनुसार |
- 'हात' शब्द कुन स्रोतको हो ? (क) तत्सम (ख) तद्भव (ग) आगन्तुक (घ) स्वरचित
- 'कलम' शब्द कुन स्रोतको हो ? (क) तत्सम (ख) तद्भव (ग) आगन्तुक (घ) स्वरचित
- कुन जोडी दुवै तत्सम शब्दको हो ? (क) विद्या, सूर्य (ख) हात, कान (ग) कलम, बजार (घ) आगो, घाम
- कुन क्रम शब्दकोशअनुसार ठीक छ ? (क) कमल, अनुराग, आमा (ख) अनुराग, आमा, कमल (ग) आमा, अनुराग, कमल (घ) अनुराग, कमल, आमा
उत्तर — २०.१४
१. (ख) — संस्कृत 'हस्त' बाट बिग्रिएर बनेकाले तद्भव हो।
२. (ग) — यो अरबीबाट आएको शब्द हो, त्यसैले आगन्तुक।
३. (क) — (ख) र (घ) तद्भव, (ग) आगन्तुक शब्द हुन्।
४. (ख) — स्वरले सुरु हुने शब्द पहिले आउँछन् र त्यसमा अ पछि आ; व्यञ्जन 'क' त्यसपछि।
२०.१५ पदवर्ग: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| नामका भेद | जातिवाचक, व्यक्तिवाचक, समूहवाचक, द्रव्यवाचक, भाववाचक |
| सर्वनाम | पुरुषवाचक, निश्चयवाचक, प्रश्नवाचक, निजवाचक (आफ्नो, आफू) |
| पक्ष | सामान्य, पूर्ण (पढेको छ), अपूर्ण (पढिरहेको छ), अभ्यस्त (पढ्ने गर्छ) |
| भाव | विध्यर्थ, सम्भावनार्थ, इच्छार्थ, सङ्केतार्थ |
- 'ऊ पढिरहेको छ' मा कुन पक्ष छ ? (क) पूर्ण (ख) सामान्य (ग) अपूर्ण (घ) अभ्यस्त
- 'मिठास' कुन पदवर्ग हो ? (क) गुणवाचक विशेषण (ख) भाववाचक नाम (ग) जातिवाचक नाम (घ) क्रियापद
- 'आफ्नो' कुन किसिमको सर्वनाम हो ? (क) पुरुषवाचक (ख) निश्चयवाचक (ग) निजवाचक (घ) प्रश्नवाचक
- 'ऊ आएको भए म जान्थेँ' मा कुन भाव छ ? (क) विध्यर्थ (ख) इच्छार्थ (ग) सम्भावनार्थ (घ) सङ्केतार्थ
उत्तर — २०.१५
१. (ग) — काम चलिरहेको देखाउने पक्ष अपूर्ण (सातत्य) हो; पूर्ण पक्षमा 'पढेको छ' हुन्छ।
२. (ख) — मीठो विशेषणबाट बनेको गुणको भावलाई जनाउने नाम भएकाले भाववाचक नाम हो।
३. (ग) — कर्ता आफैँतिर फर्किने भएकाले निजवाचक हो।
४. (घ) — सर्तमा आधारित वाक्य हो, यसमा सङ्केतार्थ भाव हुन्छ।
२०.१६ नामयोगी, क्रियायोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात; शब्द रूपायन
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| नामयोगी | नामपछि आएर सम्बन्ध जनाउने: बिना, लागि, पछाडि, माथि |
| क्रियायोगी | क्रियाको विशेषता बताउने: बिस्तारै, छिटो, हिजो, यहाँ |
| संयोजक र निपात | संयोजक: र, तर, वा, किनकि; निपात: नै, पनि, मात्र, त |
| आदर रूपायन | तँ, तिमी, तपाईं; ऊ, उनी, वहाँ |
- 'पैसाबिना काम हुँदैन' मा 'बिना' के हो ? (क) नामयोगी (ख) संयोजक (ग) निपात (घ) विस्मयादिबोधक
- 'ऊ आयो तर बोलेन' मा 'तर' के हो ? (क) नामयोगी (ख) निपात (ग) संयोजक (घ) क्रियायोगी
- 'ऊ पनि आयो' मा 'पनि' के हो ? (क) नामयोगी (ख) निपात (ग) सर्वनाम (घ) विशेषण
- 'तिमी' को आदरार्थी रूप कुन हो ? (क) तँ (ख) ऊ (ग) तपाईं (घ) हामी
उत्तर — २०.१६
१. (क) — 'बिना' नामपछि आएर सम्बन्ध जनाउँछ।
२. (ग) — दुई उपवाक्यलाई जोड्ने 'तर' संयोजक हो।
३. (ख) — 'पनि' वाक्यमा जोड वा थप अर्थ दिने निपात हो।
४. (ग) — तिमीभन्दा माथिको आदर जनाउने रूप तपाईं हो; तँ तल्लो आदरको हो।
२०.१७ लेख्य चिह्न र तिनको प्रयोग
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| वाक्य टुङ्ग्याउने | पूर्णविराम (।), प्रश्नवाचक (?), विस्मयादिबोधक (!) |
| बिसाउनी | अल्पविराम (,), अर्धविराम (;), विवरण चिह्न (:) |
| उद्धरण | दोहोरो चिह्न अरूको भनाइमा; एकल चिह्न शीर्षक वा विशेष शब्दमा |
| अन्य | कोष्ठक ( ), योजक (-), निर्देशक (—), लाघव (.), लोप (…) |
- प्रश्नवाचक वाक्यको अन्त्यमा कुन चिह्न लाग्छ ? (क) । (ख) ? (ग) ! (घ) ;
- सूची वा व्याख्या सुरु गर्नुअघि कुन चिह्न लगाइन्छ ? (क) : (ख) ; (ग) , (घ) —
- अरूको भनाइ जस्ताको तस्तै सार्दा कुन चिह्न प्रयोग गरिन्छ ? (क) कोष्ठक (ख) योजक (ग) उद्धरण चिह्न (घ) लाघव चिह्न
- 'डा.' र 'रु.' मा प्रयुक्त बिन्दुलाई के भनिन्छ ? (क) लाघव चिह्न (ख) पूर्णविराम (ग) अल्पविराम (घ) विवरण चिह्न
उत्तर — २०.१७
१. (ख) — प्रश्न सोधिएको वाक्यको अन्त्यमा प्रश्नवाचक चिह्न लाग्छ; पूर्णविराम कथन वाक्यमा लाग्छ।
२. (क) — यसलाई विवरण चिह्न भनिन्छ; अर्धविराम बिसाउनीको लागि हो।
३. (ग) — प्रत्यक्ष कथनलाई उद्धरण चिह्नभित्र राखिन्छ।
४. (क) — सङ्क्षिप्त रूपपछि आउने बिन्दु लाघव चिह्न हो; यसलाई पूर्णविराम (।) सँग नमिसाउनुहोस्।
२०.१८ वर्णविन्यास; पदयोग र पदवियोग
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| तत्सम | संस्कृतकै ह्रस्व-दीर्घ र वर्ण: शिक्षा, विद्यालय, पूजा, भूमि |
| तद्भव र नेपाली | बिच ह्रस्व, अन्त्य दीर्घ: बिहान, बिरामी, चिठी, दिदी |
| आगन्तुक | सधैँ ह्रस्व: किताब, अफिस |
| पदयोग | क्रिया र सहायक क्रिया जोडिन्छ: गर्नुपर्छ; निपात छुट्टै: रामले नै |
- कुन वर्णविन्यास शुद्ध हो ? (क) सिक्षा (ख) शिक्षा (ग) शिच्छा (घ) सिच्छा
- कुन वर्णविन्यास शुद्ध हो ? (क) विहान (ख) बीहान (ग) बिहान (घ) बिहाण
- कुन रूप शुद्ध हो ? (क) गर्नु पर्छ (ख) गर्नुपर्छ (ग) गर्नु-पर्छ (घ) गरनुपर्छ
- कुन वर्णविन्यास शुद्ध हो ? (क) चिठि (ख) चीठि (ग) चिठी (घ) चीठी
उत्तर — २०.१८
१. (ख) — तत्सम शब्द भएकाले 'शिक्षा' मा संस्कृतकै वर्ण राखिन्छ।
२. (ग) — नेपाली शब्द भएकाले 'ब' र बिचको इकार ह्रस्व हुन्छ।
३. (ख) — मुख्य क्रिया र सहायक क्रिया एउटै एकाइ भएकाले जोडेर लेखिन्छ।
४. (ग) — नेपाली शब्दको अन्त्यमा इकार दीर्घ र बिचमा ह्रस्व हुन्छ।
२०.१९ उपसर्गद्वारा शब्दनिर्माण
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| संस्कृत उपसर्ग | प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निर्, दुर्, वि, आ, नि, अधि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप |
| नेपाली उपसर्ग | अ, अन, अध, उन, कु, भर, पर |
| आगन्तुक उपसर्ग | बे, बद, ना, कम (फारसी); ला, गैर (अरबी) |
| रूप परिवर्तन | अति + अन्त = अत्यन्त; सु + आगत = स्वागत |
- 'प्रगति' मा उपसर्ग कुन हो ? (क) प्र (ख) प्रग (ग) ति (घ) गति
- 'बेइमान' मा 'बे' कुन भाषाको उपसर्ग हो ? (क) संस्कृत (ख) फारसी (ग) अरबी (घ) नेपाली
- 'उनन्चास' मा 'उन' को अर्थ के हो ? (क) आधा (ख) एक कम (ग) राम्रो (घ) खराब
- 'निर्दोष' मा उपसर्ग कुन हो ? (क) नि (ख) निर् (ग) दोष (घ) दुर्
उत्तर — २०.१९
१. (क) — प्र (अगाडि) + गति = प्रगति; 'गति' त मूल शब्द हो।
२. (ख) — बे, बद, ना र कम फारसीका उपसर्ग हुन्; ला र गैर अरबीका।
३. (ख) — उनन्चास = पचास मध्ये एक कम; आधा अर्थ त 'अध' को हो।
४. (ख) — निर् (बिना) + दोष = निर्दोष; 'दुर्' खराब अर्थको उपसर्ग हो।
२०.२० प्रत्ययद्वारा शब्दनिर्माण (कृत् र तद्धित)
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| कृत् | धातुमा लाग्ने: लेख् + अक = लेखक, पढ् + आइ = पढाइ, गर् + ने = गर्ने |
| तद्धित | नाम, विशेषण वा सर्वनाममा लाग्ने: सुन्दर + ता = सुन्दरता, धन + वान् = धनवान् |
| छुट्याउने विधि | प्रत्यय हटाएर बाँकी आधारमा -नु जोड्दा शब्द बने कृत्, नबने तद्धित |
| आगन्तुक प्रत्यय | -दार, -खोर, -बाज, -गिरी (फारसी); -वाला (हिन्दी); -ची (तुर्की) |
- 'लेखक' (लेख् + अक) मा लागेको प्रत्यय कुन किसिमको हो ? (क) कृत् (ख) तद्धित (ग) उपसर्ग (घ) आगन्तुक
- 'सुन्दरता' मा लागेको प्रत्यय कुन किसिमको हो ? (क) कृत् (ख) तद्धित (ग) उपसर्ग (घ) समास
- 'दुकानदार' मा '-दार' कुन भाषाबाट आएको प्रत्यय हो ? (क) संस्कृत (ख) फारसी (ग) तुर्की (घ) अङ्ग्रेजी
- कुन शब्दमा '-आइ' कृत् प्रत्यय हो ? (क) लम्बाइ (ख) चौडाइ (ग) पढाइ (घ) उचाइ
उत्तर — २०.२०
१. (क) — आधार 'लेख्' धातु हो र लेख्नु भन्न मिल्छ, त्यसैले कृत् हो।
२. (ख) — आधार 'सुन्दर' विशेषण हो, 'सुन्दर्नु' भन्न मिल्दैन; त्यसैले तद्धित हो।
३. (ख) — -दार, -खोर, -बाज र -गिरी फारसीका प्रत्यय हुन्; -ची तुर्कीको हो।
४. (ग) — पढ् धातुमा लागेको -आइ कृत् हो; अरू तीन नापजोख जनाउने तद्धित हुन्।
२०.२१ समास प्रक्रियाद्वारा शब्दनिर्माण
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| छ भेद | तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वन्द्व, बहुव्रीहि, अव्ययीभाव |
| उदाहरण | राजकुमार (तत्पुरुष), नीलकमल (कर्मधारय), चौबाटो (द्विगु), आमाबुबा (द्वन्द्व), दशानन (बहुव्रीहि), प्रतिदिन (अव्ययीभाव) |
| तत्पुरुष उपभेद | लोप भएको विभक्तिअनुसार: कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, नञ् |
| सन्धिसँग भेद | सन्धिमा दुई वर्ण जोडिन्छन्, समासमा दुई शब्द |
- 'दशानन' कुन समास हो ? (क) द्वन्द्व (ख) द्विगु (ग) बहुव्रीहि (घ) कर्मधारय
- 'चौबाटो' कुन समास हो ? (क) द्विगु (ख) द्वन्द्व (ग) तत्पुरुष (घ) अव्ययीभाव
- 'आमाबुबा' को विग्रह र समास कुन हो ? (क) आमाको बुबा, तत्पुरुष (ख) आमा र बुबा, द्वन्द्व (ग) आमा नै बुबा, कर्मधारय (घ) आमाजस्तै बुबा, अव्ययीभाव
- 'देशसेवा' (देशको सेवा) कुन तत्पुरुष हो ? (क) कर्म तत्पुरुष (ख) करण तत्पुरुष (ग) सम्बन्ध तत्पुरुष (घ) अधिकरण तत्पुरुष
उत्तर — २०.२१
१. (ग) — दश छन् आनन जसका (रावण); दुवै पद गौण भई तेस्रो अर्थ जनाउने भएकाले बहुव्रीहि।
२. (क) — चार बाटोको समूह; पूर्वपद सङ्ख्यावाचक भएकाले द्विगु।
३. (ख) — बिचमा 'र' राखेर विग्रह हुने र दुवै पद प्रधान भएकाले द्वन्द्व।
४. (ग) — 'को' विभक्ति लोप भएकाले सम्बन्ध तत्पुरुष हो।
२०.२२ द्वित्व प्रक्रिया र सन्धि
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| द्वित्व | पूर्ण: घरघर; आंशिक: उल्टोपुल्टो; अनुकरणात्मक: गडगड, झिलिमिली |
| स्वर सन्धि | दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण्, अयादि |
| गुण | अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ: सूर्य + उदय = सूर्योदय |
| अन्य सन्धि | यण्: अति + अन्त = अत्यन्त; व्यञ्जन: उत् + नति = उन्नति; विसर्ग: निः + आश = निराश |
- 'घरघर' कुन द्वित्व हो ? (क) पूर्ण द्वित्व (ख) आंशिक द्वित्व (ग) अनुकरणात्मक द्वित्व (घ) द्वित्व होइन
- 'विद्यालय' मा कुन सन्धि छ ? (क) गुण स्वर सन्धि (ख) दीर्घ स्वर सन्धि (ग) व्यञ्जन सन्धि (घ) विसर्ग सन्धि
- 'सूर्योदय' मा कुन सन्धि छ ? (क) दीर्घ (ख) वृद्धि (ग) गुण (घ) यण्
- 'निराश' (निः + आश) कुन सन्धि हो ? (क) स्वर सन्धि (ख) व्यञ्जन सन्धि (ग) विसर्ग सन्धि (घ) समास
उत्तर — २०.२२
१. (क) — उही शब्द जस्ताको तस्तै दोहोरिएको छ।
२. (ख) — विद्या + आलय; आ + आ = आ भएकाले दीर्घ स्वर सन्धि।
३. (ग) — सूर्य + उदय; अ + उ = ओ भएकाले गुण स्वर सन्धि।
४. (ग) — विसर्ग (ः) पछि स्वर आउँदा विसर्ग 'र्' बन्छ; त्यसैले विसर्ग सन्धि हो।
२०.२३ उद्देश्य-विधेय विस्तार; वाक्य परिवर्तन; कथन; ध्रुवीयता
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| वाच्य | कर्तृवाच्य (कर्ता प्रधान), कर्मवाच्य (द्वारा/बाट), भाववाच्य (कर्म नभई इ लाग्ने) |
| कथन | प्रत्यक्ष: उद्धरण चिह्नसहित; अप्रत्यक्ष: चिह्नबिना; म → आफू, तिमी/तपाईं → उनी/वहाँ |
| ध्रुवीयता | सकारात्मक र नकारात्मक वाक्यबिच परिवर्तन |
| उदाहरण | रामले पुस्तक पढ्यो। → रामद्वारा पुस्तक पढियो। |
- 'रामले पुस्तक पढ्यो' मा कुन वाच्य छ ? (क) कर्मवाच्य (ख) भाववाच्य (ग) कर्तृवाच्य (घ) कुनै होइन
- 'मबाट काम गरियो' कुन वाच्य हो ? (क) कर्तृवाच्य (ख) कर्मवाच्य (ग) भाववाच्य (घ) सङ्केतार्थ
- प्रत्यक्ष कथनलाई अप्रत्यक्ष बनाउँदा 'म' को सट्टा प्रायः के आउँछ ? (क) तिमी (ख) आफू (ग) यो (घ) हामी
- 'ऊ घर आयो।' को नकारात्मक रूप कुन हो ? (क) ऊ घर आउँदैन। (ख) ऊ घर आएन। (ग) ऊ घर आउला। (घ) ऊ घर आई।
उत्तर — २०.२३
१. (ग) — कर्ता 'रामले' प्रधान छ र क्रिया कर्तासँग मिल्छ।
२. (ख) — कर्तामा 'बाट' लागेको छ, कर्म 'काम' उद्देश्य बनेको छ र क्रिया कर्मअनुसार चलेको छ।
३. (ख) — वक्ता आफैँतिर फर्किने पद 'आफू' हुन्छ।
४. (ख) — भूतकालको नकारात्मक रूप 'आएन' हुन्छ; (क) वर्तमान वा भविष्यको नकार हो।
२०.२४ पठनबोध, बुँदाटिपोट र सारांश लेखन
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| पठनबोध | ८ अङ्क; अपरिचित गद्यांश; उत्तर गद्यांशभित्रै हुन्छ |
| पहिलो चरण | प्रश्न पहिले पढ्ने, त्यसपछि सरसर्ती पढाइ |
| बुँदाटिपोट | मुख्य भाव छुट्याउने, गौण विवरण हटाउने, मूलकै क्रममा राख्ने |
| सारांश | मूलको करिब एक-तिहाइ; आफ्नै शब्द; तृतीय पुरुष; शीर्षक अनिवार्य |
- पठनबोधको पहिलो चरण कुन हो ? (क) गद्यांश सार्ने (ख) प्रश्न पहिले पढ्ने (ग) उत्तर लेख्ने (घ) शीर्षक राख्ने
- सारांश मूल अंशको करिब कति हुन्छ ? (क) आधा (ख) एक-चौथाइ (ग) एक-तिहाइ (घ) दुई-तिहाइ
- ४५० शब्दको गद्यांशको सारांश करिब कति शब्दको हुन्छ ? (क) १५० (ख) २२५ (ग) ३०० (घ) ४५
- सारांशमा तलका मध्ये के गर्न हुँदैन ? (क) शीर्षक राख्न (ख) आफ्नै शब्दमा लेख्न (ग) आफ्नो राय थप्न (घ) तृतीय पुरुषमा लेख्न
उत्तर — २०.२४
१. (ख) — प्रश्न पढेपछि मात्र गद्यांशमा के खोज्ने भन्ने थाहा हुन्छ।
२. (ग) — सारांश करिब एक-तिहाइ लामो हुन्छ।
३. (क) — ४५० को एक-तिहाइ १५० हुन्छ।
४. (ग) — सारांश मूल लेखकको भाव हो; आफ्नो राय थपे अङ्क घट्छ।
२०.२५ स्वतन्त्र रचना (निबन्ध) र प्रतिक्रिया लेखन
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| निबन्ध | ८ अङ्क; ३५० देखि ४५० शब्द; ५-६ अनुच्छेद |
| संरचना | भूमिका, विषय विस्तार, निष्कर्ष |
| प्रतिक्रिया | ४ अङ्क; १५० देखि २०० शब्द; तीन अनुच्छेद |
| विषय क्षेत्र | राष्ट्रिय समस्या, वातावरण, शिक्षा र समाज, प्रविधि |
- निबन्धको सही संरचना कुन हो ? (क) निष्कर्ष, भूमिका, विषय विस्तार (ख) भूमिका, विषय विस्तार, निष्कर्ष (ग) विषय विस्तार, निष्कर्ष, भूमिका (घ) भूमिका, निष्कर्ष, विषय विस्तार
- स्वतन्त्र रचनाको लम्बाइ कति शब्दको हुन्छ ? (क) १०० देखि १५० (ख) १५० देखि २०० (ग) ३५० देखि ४५० (घ) ८०० देखि १०००
- प्रतिक्रिया लेखनको पूर्णाङ्क कति हुन्छ ? (क) दुई (ख) चार (ग) आठ (घ) दश
- निबन्धमा विषयको अन्तिम निचोड कुन भागमा आउँछ ? (क) भूमिका (ख) विषय विस्तार (ग) निष्कर्ष (घ) शीर्षक
उत्तर — २०.२५
१. (ख) — सुरुमा परिचय, बिचमा विचारको विस्तार र अन्तमा निचोड आउँछ।
२. (ग) — ३५० देखि ४५० शब्द; १५० देखि २०० शब्द प्रतिक्रिया लेखनको हो।
३. (ख) — प्रतिक्रिया लेखन ४ अङ्कको हुन्छ; निबन्ध ८ अङ्कको।
४. (ग) — निचोड र सुझाव निष्कर्षमा आउँछन्।
२०.२६ व्यावहारिक लेखन, प्रतिवेदन र टिप्पणी लेखन
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| प्रकार | निवेदन, सूचना, कार्यालय पत्र, विज्ञापन, टिप्पणी, प्रतिवेदन |
| भाषा | औपचारिक, आदरार्थी र सटीक |
| अङ्क | व्यावहारिक लेखन ४; प्रतिवेदन-टिप्पणी ५ |
| प्रतिवेदन | शीर्षक, प्रस्तुत गर्ने निकाय, मिति, पृष्ठभूमि, निष्कर्ष, सुझाव |
- विद्यालयबाट बिदा माग्न लेखिने पत्र कुन हो ? (क) सूचना (ख) निवेदन (ग) विज्ञापन (घ) प्रतिवेदन
- व्यावहारिक लेखनमा कस्तो भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ ? (क) बोलीचालीको हल्का भाषा (ख) औपचारिक र आदरार्थी भाषा (ग) कवितात्मक भाषा (घ) विदेशी शब्दै शब्दको भाषा
- विज्ञापनको मुख्य उद्देश्य के हो ? (क) परीक्षा लिनु (ख) सामान वा सेवाबारे जानकारी दिई आकर्षित गर्नु (ग) सजाय दिनु (घ) बिदा माग्नु
- प्रतिवेदनमा तलका मध्ये के हुनुपर्छ ? (क) निष्कर्ष र सुझाव (ख) कविता (ग) गीत (घ) संवाद
उत्तर — २०.२६
१. (ख) — कुनै अधिकारीसँग अनुरोध गर्न लेखिने पत्रलाई निवेदन भनिन्छ।
२. (ख) — कार्यालय र समाजसँगको औपचारिक सम्बन्धमा आदरार्थी भाषा चाहिन्छ।
३. (ख) — विज्ञापन ग्राहकलाई सामान वा सेवातर्फ तान्न लेखिन्छ।
४. (क) — प्रतिवेदन तथ्य, निष्कर्ष र सुझावको औपचारिक लेखन हो।
२०.२७ शब्दभण्डार: पर्यायवाची, विपरीतार्थी, अनेकार्थी, उखान-टुक्का, पारिभाषिक शब्द
| उच्च उपज तथ्य | विवरण |
|---|---|
| उखान र टुक्का | उखान पूरा वाक्य; टुक्का वाक्यांश, क्रियासहित वाक्यमा मिलाएर प्रयोग गरिन्छ |
| उखान | नाच्न नजान्ने आँगन टेढो = आफ्नो कमजोरी ढाक्न अरूलाई दोष दिनु |
| पारिभाषिक | दरबन्दी = स्वीकृत पदको निश्चित सङ्ख्या; वादी = मुद्दा हाल्ने पक्ष |
| विपरीतार्थी | उन्नति × अवनति |
- 'नाच्न नजान्ने आँगन टेढो' उखानको अर्थ के हो ? (क) नाच सिक्नु पर्छ (ख) आफ्नो कमजोरी ढाक्न अरूलाई दोष दिनु (ग) आँगन सफा राख्नु (घ) सधैँ नाचिरहनु
- उखान र टुक्काको मुख्य भेद के हो ? (क) उखान पूरा वाक्य, टुक्का वाक्यांश (ख) उखान वाक्यांश, टुक्का पूरा वाक्य (ग) दुवै एउटै हुन् (घ) दुवै कविता हुन्
- 'दरबन्दी' को अर्थ के हो ? (क) पदको निश्चित स्वीकृत सङ्ख्या (ख) पत्रको दर्ता (ग) कानुनको सजाय (घ) विद्यालयको बिदा
- 'उन्नति' को विपरीतार्थी शब्द कुन हो ? (क) प्रगति (ख) अवनति (ग) उत्थान (घ) विकास
उत्तर — २०.२७
१. (ख) — आफ्नो कमजोरी स्वीकार नगरी परिस्थितिलाई दोष दिने प्रवृत्ति यो उखानले जनाउँछ।
२. (क) — उखान आफैँमा पूरा वाक्य हुन्छ; टुक्का क्रियासहित वाक्यमा मिलाएर प्रयोग गरिन्छ।
३. (क) — दरबन्दी कुनै कार्यालयमा स्वीकृत भएको पदको सङ्ख्या हो।
४. (ख) — उन्नतिको विपरीत अवनति हो; अरू तीन उस्तै अर्थका हुन्।
एकाइको सारांश
- यो अध्यायमा २७ एकाइबाट जम्मा १०८ वस्तुगत प्रश्न र १० मिश्रित प्रश्न छन्; प्रत्येकको उत्तरसँग कारण छ।
- बोर्डको नेपाली प्रश्नपत्रमा विकल्पयुक्त प्रश्न हुँदैन। पहिलो आठ प्रश्नका एक-दुई शब्दका निर्णय नै यो अभ्यासका वास्तविक क्षेत्र हुन्।
- पाठतर्फ नाम, सन्, सङ्ख्या र पात्रको नाम सबैभन्दा सजिलै भुलिन्छन्: योगमायाको जन्म १९२४, अग्निसमाधिको घोषणा १९९५, जलसमाधि १९९८; रारा ताल २९७२ मिटर उचाइमा।
- व्याकरणमा सबैभन्दा बढी गल्ती हुने जोडी: कृत् र तद्धित (आधारमा -नु जोडेर हेर्ने), सन्धि र समास (वर्ण जोडिए सन्धि, शब्द जोडिए समास), वाच्य (कर्म नै नभए भाववाच्य)।
- लेखनमा सारांश मूलको एक-तिहाइ, निबन्ध ३५० देखि ४५० शब्द र प्रतिक्रिया १५० देखि २०० शब्दको हुन्छ।
अभ्यास प्रश्न
मिश्रित अभ्यास: एक मिनेटमा एउटा
- 'वीर पुर्खा' कविताका रचनाकारको मुख्य पहिचान के हो ? (क) उपन्यासकार (ख) समालोचक (ग) नाटककार (घ) गीतकार
- 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथाको विधा कुन हो ? (क) मनोवैज्ञानिक कथा (ख) ऐतिहासिक कथा (ग) बालकथा (घ) जासुसी कथा
- 'कृषिशालामा एक दिन' कुन विधामा लेखिएको छ ? (क) दैनिकी (ख) वक्तृता (ग) संवादात्मक रचना (घ) जीवनी
- 'पढाइ' मा लागेको प्रत्यय कुन किसिमको हो ? (क) उपसर्ग (ख) तद्धित (ग) आगन्तुक (घ) कृत्
- 'चौबाटो' कुन समास हो ? (क) द्वन्द्व (ख) द्विगु (ग) बहुव्रीहि (घ) अव्ययीभाव
- 'विद्यालय' शब्दको सन्धि-विच्छेद कुन हो ? (क) विद्य + आलय (ख) विद्या + लय (ग) विद्या + आलय (घ) वि + द्यालय
- 'सूर्योदय' कुन स्वर सन्धि हो ? (क) दीर्घ (ख) गुण (ग) वृद्धि (घ) यण्
- सारांश मूल अंशको करिब कति हुन्छ ? (क) आधा (ख) एक-चौथाइ (ग) एक-तिहाइ (घ) दुई-तिहाइ
- निबन्धका तीन भाग कुन क्रममा आउँछन् ? (क) विषय विस्तार, भूमिका, निष्कर्ष (ख) भूमिका, विषय विस्तार, निष्कर्ष (ग) निष्कर्ष, भूमिका, विषय विस्तार (घ) भूमिका, निष्कर्ष, विषय विस्तार
- रारा तालको उचाइ पाठअनुसार कति हो ? (क) २९७२ मिटर (ख) १९७२ मिटर (ग) ३९७२ मिटर (घ) २७९२ मिटर
उत्तर
१. (ख) समालोचक।
२. (क) मनोवैज्ञानिक कथा।
३. (ग) संवादात्मक रचना।
४. (घ) कृत्, किनभने पढ् धातुमा -आइ लागेको छ।
५. (ख) द्विगु, चार बाटोको समूह।
६. (ग) विद्या + आलय।
७. (ख) गुण, अ + उ = ओ।
८. (ग) एक-तिहाइ।
९. (ख) भूमिका, विषय विस्तार, निष्कर्ष।
१०. (क) २९७२ मिटर।