योगमाया

'योगमाया' कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको चौथो पाठ हो । यो राष्ट्रिय जीवनी हो; पाठ्यपुस्तकले यसका लेखकको नाम दिएको छैन । भोजपुरको सिम्ले (नेपाले डाँडा) मा जन्मेकी योगमायाले बालविधवाको पीडा भोगेर पछि सन्न्यास लिइन् र राणाकालीन छुवाछुत, सती–दास प्रथा, लैङ्गिक विभेद र अन्यायविरुद्ध अग्निसमाधिको घोषणा तथा अन्ततः वि.सं. १९९८ मा अरुण नदीमा जलसमाधि लिएर विद्रोहको नेतृत्व गरिन् । परीक्षामा यस पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क आउन सक्छन् । मितिहरू, घटनाक्रम र योगदान — यी तीन कुरा यस पाठको मेरुदण्ड हुन् ।

4.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि

पाठ्यपुस्तकले 'योगमाया' जीवनीका लेखकको नाम कतै उल्लेख गरेको छैन । त्यसैले 'लेखक परिचय' सोधिँदैन र विद्यार्थीले कुनै नाम अनुमान गरेर लेख्नुहुँदैन । पाठको शीर्षकमुनि 'राष्ट्रिय जीवनी' भनिएको छ — अर्थात् यो व्यक्तिको निजी कहानी होइन, राष्ट्रकै इतिहास र चेतनासँग जोडिएको जीवनी हो ।

पाठका आधारमा योगमायाको जीवन र सङ्घर्षको मूल स्रोत उनका अनुयायीका स्मृति, तत्कालीन घटनाका अभिलेख र उनको एकमात्र प्रकाशित कृति 'सर्वार्थ योगवाणी' हो । पाठको अन्त्यमा अमेरिकी प्राध्यापक बारबरा निम्री अजिज र बेलायती विद्वान् माइकल हट का अनुसन्धानात्मक कृतिको उल्लेख छ, जसका कारण योगमायाको साहसको चर्चा नेपालबाहिर अमेरिका र युरोपसम्म पुगेको छ ।

4.2 पाठको पृष्ठभूमि

योगमायाको समय राणाशासन (वि.सं. १९०३–२००७) को कठोर सामन्ती समय हो । त्यस बेला छुवाछुत, वर्णाश्रम, बालविवाह, सती प्रथा, दास प्रथा र विधवामाथिको अत्याचार समाजका सामान्य चलन थिए । महिलालाई शिक्षा र सम्पत्तिको अधिकार थिएन; गरिबले न्याय पाउँदैनथे, साहुमहाजनले 'दिँदा सानो पाथी, लिँदा ठुलो पाथी' प्रयोग गरेर शोषण गर्थे र राज्यसत्ता जनताबाट टाढा थियो ।

यही समय भारतमा आर्यसमाज जस्ता सुधारवादी आन्दोलन उठेका थिए र अङ्ग्रेज विरोधी आन्दोलन पनि चलेको थियो । आसाममा बसेका बेला योगमायाले ती चेतना पाएकी थिइन् । त्यसैले उनको विद्रोह केवल धार्मिक होइन, सामाजिक, राजनीतिक र लैङ्गिक सुधारको बहुआयामिक आन्दोलन थियो ।

4.3 विषयवस्तु — सार

बाल्यकाल र वैधव्य । योगमायाको जन्म वि.सं. १९२४ मा भोजपुर जिल्लाको नेपाले डाँडाको सिम्ले गाउँमा श्रीलाल न्यौपाने र चन्द्रकला न्यौपानेको पहिलो सन्तानका रूपमा भयो । उनी पुष्पलाल र अग्निधरका एक्ली दिदी थिइन् । सात वर्षको कलिलो उमेरमा उनको विवाह भयो र पति चिन्न नपाउँदै दुई वर्षमा विधवा भइन् । घरपरिवार र समाजको तिरस्कार, शारीरिक र मानसिक यातना खेप्दै चौध वर्षको उमेरसम्म घरमै बसिन् ।

घरबाट पलायन र आसाम । सासू र नन्दको प्रताडना सहन नसकेर उनी माइत भागिन् तर माइतीमा पनि 'घर गरिखान नसकेकी' भनेर निन्दा सहनुपर्‍यो र घर फर्किन दबाब पर्‍यो । दुवैतिरबाट उपेक्षित भएपछि उनीमा विद्रोह पलायो र उनी आसाम पुगिन् । त्यहाँ पतिको सतीत्वमा बसिरहनुपर्ने मृत्युसंस्कारविरुद्ध कडेल थरका व्यक्तिसँग विवाह गरिन्; केही वर्षमा उनको निधन भयो । त्यसपछि डोटेल थरका व्यक्तिले प्रस्ताव गरे र उनी राजी भइन्; उनीहरूबाट नैनकला नामकी छोरी जन्मिइन् ।

चेतनाको विकास र फर्काइ । आसाममा उनले पूजा–प्रार्थनामा नेतृत्व गरिन्, आर्यसमाजीको सुधार चेतना र साधुसन्तको सङ्गत पाइन् र अङ्ग्रेज विरोधी आन्दोलनबाट प्रभावित भइन् । सांसारिक जालोबाट विरक्त हुँदै उनमा वैराग्य चेतको बीजारोपण भयो र तपस्या गर्ने योजनाले जन्मथलो सम्झाइयो । भाइलाई सन्देश पठाएर वि.सं. १९७३ को एक साँझ छोरी नैनकला र भाइसँग मझुवाबेँसी आइपुगिन् ।

सन्न्यास र साधना । मझुवाबेँसीमा उनले गाउँलेसँग मित्रता बढाइन्, पण्डितहरूसँग शास्त्रार्थ गरिन्, पुरुषसँग बहस गरिन् र प्युठानको स्वर्गद्वारीका महाप्रभु अभयानन्द द्वितीयबाट दीक्षा लिएर सन्न्यासी बनिन् । कुटी बनाएर एक्लै बसिन्; धाराप्रवाह प्रवचनले उनका वरिपरि भक्तजनको घुइँचो लाग्न थाल्यो । उनी उप्रौलीटारमा फराकिलो कुटीमा सरिन्; वि.सं. १९८८ मा अरुण नदीको बाढीले त्यो कुटी बगाएपछि इखुवापारिको गौँडिनीमा सरिन् । उनी निराहार, जलाहार र अल्पाहार तपस्या गर्थिन्, अरुण नदीमा आधा शरीर डुबाएर बस्थिन् र गर्मीमा पञ्चाग्नि तापिन् । वि.सं. १९९२ मा खाम्पालुङ हिमाल पार गरेर तपस्या गरिन् र १९९७ मा चायाँबोटेको अग्लो थुम्कामा तेइस दिन तपस्या गरिन् । यी सबैको उद्देश्य लोभ–मोहबाट मुक्त भई समाज सुधार गर्नु थियो ।

सामाजिक सुधारको आवाज । योगमायाले छुवाछुतलाई मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठुलो कलङ्क ठानिन् र कथित दलितलाई पूजा, भजन, कीर्तन र प्रसाद वितरणमा सामेल गराएर व्यवहारमै उतारिन् । उनी बालविवाह, सती र दास प्रथाको विरोधी र स्वैच्छिक विधवा विवाहको समर्थक थिइन् । वि.सं. १९८२ मा दास प्रथा अन्त्य भएको घोषणा हुँदा उनले चन्द्रशमसेरको प्रशंसा गरिन् । उनले अन्यायी न्याय, साहुमहाजनी ब्याज र 'दिँदा सानो र लिँदा ठुलो पाथी' को विरोध गरिन् । उनका दृष्टिमा कर्तव्य नै धर्म थियो र धर्मलाई मानवताका दृष्टिले हेर्नुपर्थ्यो ।

सत्य धर्मको भिक्षा र अग्निसमाधि । उनले राणा प्रधानमन्त्री जुद्धसमसेरसँग 'सत्य धर्मको भिक्षा' माग्न पण्डित प्रेमनारायणलाई पठाइन्; आश्वासन मात्र पाइयो । वि.सं. १९९३ को महानवमीका दिन आफैँ काठमाडौँ गएर जुद्धसमसेरलाई भेटिन्; उनले फेरि वचन दिए तर काम भएन । यसले निराश भएर उनले वि.सं. १९९५ कात्तिक २७ गते शनिबार सरकारले सत्य धर्मको भिक्षा नदिए भक्तसहित अग्निसमाधि लिने घोषणा गरिन् । उप्रौलीटारमा यज्ञस्थल बन्यो; २४० जनाले स्वेच्छाले नाम लेखाए । तर घोषणाको एक दिनअघि धनकुटाका बडाहाकिम माधव समसेरको नेतृत्वको ठुलो फौजले घेरा हालेर प्रतिबन्ध लगायो । एघार जनालाई धनकुटा जेल चलान गरियो, योगमाया र महिला भक्तहरू भोजपुरको एउटा पाटीमा केही दिन बन्दी बनाइए — नेपालको इतिहासमा महिला बन्दी बनाइएको पहिलो घटना ।

जलसमाधि र योगदान । अग्निसमाधि असफल भएपछि उनी झन् साधनामा डुबिन् तर राणाशासक उनीप्रति अझ दमनकारी बने । सबै जेलमुक्त भएपछि उनले गोप्य रूपमा जलसमाधिको योजना बनाइन् र वि.सं. १९९८ असार २२ गते हरिशयनी एकादशीका दिन सूर्योदय नहुँदै अठसट्ठी जना परम भक्तसहित — 'अधर्मको अन्त्य होस्, धर्मराज्य स्थापना होस्, मुक्तिको द्वार खुलोस्' भन्दै — अरुण नदीमा समर्पित भइन् । उनको स्मृतिमा 'सर्वार्थ योगवाणी' प्रकाशित छ; बारबरा निम्री अजिज र माइकल हटका कृतिहरूले उनको साहस विश्वसम्म पुर्‍याएका छन् र उनको जीवनीमा आधारित 'योगमाया' उपन्यास पनि प्रकाशित छ ।

4.4 खण्डगत व्याख्या

जीवनी कालक्रममा अघि बढ्छ । यसलाई पाँच खण्डमा बाँडेर पढौँ ।

खण्ड	अनुच्छेद	विषय	सोधिने प्रश्न
१	पहिलो	परिचय — योगमाया गतिशील महिला; विद्रोहको नयाँ शैली	योगमाया किन प्रेरणादायी महिला हुन् ?
२	दोस्रो–तेस्रो	बाल्यकाल, बालविवाह, वैधव्य, यातना, पलायन, आसाम, पुनर्विवाह, छोरी	योगमायाको बाल्यकाल र किशोरावस्था कस्तो रह्यो ?
३	चौथो–पाँचौँ	आध्यात्मिक आकर्षण, दीक्षा, कुटी, तपस्या	योगमाया कसरी आध्यात्मिक विषयमा आकृष्ट भइन् ?
४	छैटौँ–सातौँ	सामाजिक सुधार, धर्मको मान्यता, सत्य धर्मको भिक्षा, अग्निसमाधिको घोषणा	योगमायाको अग्निसमाधिको योजना कसरी असफल भयो ?
५	आठौँ–नवौँ	जलसमाधि, योगदान, स्मृति, निष्कर्ष	योगमायाको जीवनीबाट पाइने शिक्षा के हो ?

खण्ड १ । सुरुमै 'जीवन र मृत्यु मानिसका स्वाभाविक प्रक्रिया हुन्, मान्छेको जीवनको सार्थकता उसको गतिशीलता र रूपान्तरणबाट सिद्ध हुन्छ' भनेर लेखकले योगमायालाई गतिशीलताको उदाहरण बनाएका छन् । 'विद्रोहको अग्निसमाधि र जलसमाधिको शैली वर्तमान समयमा उपयुक्त नभए पनि राणाशासनविरुद्धको आन्दोलनको स्वरूप थियो' भन्ने वाक्यमा लेखकको सन्तुलित मूल्याङ्कन देखिन्छ — आजका लागि अनुकरणीय होइन, तत्कालका लागि साहसी ।

खण्ड २ । योगमायाको जीवनका बाल्यकालका पीडा — बालविवाह, वैधव्य, सास–नन्दको प्रताडना — यहाँ एकै साथ छन् । विशेषतः 'पति भनेर चिन्न नपाउँदै विधवा' भन्ने वाक्यले बालविवाहको क्रूरता देखाउँछ । माइतीबाट पनि उपेक्षित हुनु भनेको समाजका दुई संस्था — ससुराली र माइती — दुवैले महिलालाई सहारा नदिनु हो । यही उपेक्षा विद्रोहको जरा बन्यो ।

खण्ड ३ । आसामको अनुभवले उनलाई मृत्युसंस्कारविरुद्ध विवाह गर्ने साहस दियो र आर्यसमाज तथा साधुसन्तको सङ्गतले वैराग्यचेत जगायो । यहाँ उनको आध्यात्मिकता पलायन होइन, चेतनाको विकास हो । निराहार, जलाहार, अल्पाहार, पञ्चाग्नि र नदीमा आधा शरीर डुबाउने तपस्याले उनको दृढ इच्छाशक्ति देखाउँछन् ।

खण्ड ४ । यहाँ योगमाया धार्मिक नेत्रीबाट सामाजिक सुधारकमा रूपान्तरित हुन्छिन् । छुवाछुतविरोध, विधवा विवाहको समर्थन, दास र सती प्रथाको विरोध, ब्याजखोरी र अन्यायी न्यायको निन्दा — सबै मुद्दा एकै श्वासमा आएका छन् । 'कर्तव्य नै धर्म हो' भन्ने उनको मान्यता उनको समाजसुधारको दार्शनिक आधार हो । अग्निसमाधिको घोषणा उनको विद्रोहको सबैभन्दा नाटकीय क्षण हो ।

खण्ड ५ । जलसमाधिपछि जीवनीले उनको योगदानको मूल्याङ्कन गर्छ — छुवाछुतरहित, शोषणरहित र भ्रष्टाचाररहित समाजको खोजी । अन्त्यमा 'औपचारिक शिक्षा नपाए पनि …' भन्दै योगमायाको जीवनलाई आदर्श र सभ्य समाजको निर्माणका लागि अविस्मरणीय भनिएको छ ।

4.5 मूल भाव

'योगमाया' जीवनीको केन्द्रीय भाव — अन्याय, छुवाछुत र लैङ्गिक विभेदविरुद्ध साहसपूर्ण आवाज उठाउने चेतनशील नारीको संघर्ष र बलिदान हो । यसले औपचारिक शिक्षाबिना पनि आत्मबल, अनुभव र सत्यनिष्ठाले परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ । बालविवाह र वैधव्यको पीडा, राणाकालीन सामन्ती दमन, सामाजिक कुरीतिविरोध र अन्ततः न्यायपूर्ण, समतामूलक समाजको सपना — यी सबै मिलेर जीवनीको मूल भाव बन्छन् । लेखकले जलसमाधिको तरिका आजका लागि उपयुक्त होइन भनेर सन्तुलित पनि रहेका छन् ।

4.6 विधागत विशेषता — राष्ट्रिय जीवनी

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
तृतीय पुरुष	'योगमायाको जन्म …', 'उनी भागेर माइत गइन्' — लेखकले बाहिरबाट वर्णन गरेका छन्
कालक्रम	जन्म (१९२४) → विवाह र वैधव्य → आसाम → १९७३ फर्काइ → साधना → १९९५ अग्निसमाधि घोषणा → १९९८ जलसमाधि
तथ्यनिष्ठता	वि.सं. १९७३, १९८२, १९८८, १९९२, १९९३, १९९५, १९९७, १९९८ जस्ता मिति; श्रीलाल न्यौपाने, चन्द्रकला, माधव समसेर, अभयानन्द द्वितीयजस्ता नाम
व्यक्तित्वको बहुपक्षीय चित्रण	पीडित महिला, साधिका, सन्न्यासी, समाजसुधारक, प्रवचनकर्ता, आन्दोलनकारी र शहीद रूप
ऐतिहासिक परिवेश	राणाशासन, छुवाछुत, दास–सती प्रथा, आर्यसमाज र अङ्ग्रेज विरोधी आन्दोलनको उल्लेख
संघर्ष र योगदान	छुवाछुतरहित वातावरणको अभ्यास, विधवा विवाहको समर्थन, अग्नि र जलसमाधिका विद्रोह
मूल्याङ्कन र निष्कर्ष	'योगमायाको देन मानव सभ्यताको स्मृतिमा अमीट रहेको छ' — अन्त्यमा योगदानको मूल्याङ्कन
प्रेरणा र आदर्श	'योगमायाको जीवन आदर्श र सभ्य समाजको निर्माणका लागि अविस्मरणीय छ'

1शिरमा सेतो कपडाको बन्धन — सन्न्यासी जीवनको सादगी र वैराग्यको चिह्न2सेतो वस्त्र र गलामा माला — तपस्या र साधनाको वेश3पलेँटी कसेर ध्यानमा बसेको मुद्रा — योगसाधना र निराहार–जलाहार तपस्याको स्मरण

1अरुण नदीको धार — यही नदीमा योगमाया आधा शरीर डुबेर तपस्या गर्थिन् र अन्ततः जलसमाधि लिइन्2नदीका किनारका डाँडा — भोजपुर र वरपरको पहाडी भूगोल3अगाडिको पाखो र झाडी — योगमायाका कुटी र तपस्याका ठाउँ यस्तै पहाडी भूभागमा थिए

4.7 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली — तृतीय पुरुष वर्णनात्मक शैली; कालक्रमिक र तथ्यप्रधान । बिचबिचमा 'योगमाया यस्तै गतिशील महिला हुन्' जस्ता मूल्याङ्कनपरक वाक्य आएका छन् ।
• शब्दस्रोत — तत्सम: वैराग्य, तपस्या, सन्न्यासी, दीक्षा, शास्त्रार्थ, वर्णाश्रम, समन्याय, अनुयायी; तद्भव: माइत, सासू, नन्द, गाउँ, घर, कुटी, पाटी, थुम्का; आगन्तुक: बडाहाकिम, निसाफ, साहु, फौज, जेल (अरबी–फारसी तथा अन्य भाषाबाट आएका) ।
• उपमा/रूपक — 'त्यस निराशालाई शक्तिमा बदल्न', 'सामाजिक चेतना सलबलायो' — भावलाई जीवन्त बनाउने प्रयोग ।
• विरोधाभास — 'औपचारिक शिक्षा नपाए पनि' समाजलाई शिक्षा दिने योगमायाको जीवन — अभावभित्रको चेतना देखाउने ।
• अनुप्रास — 'सलबलायो', 'घुइँचो', 'धाराप्रवाह' — शब्दको ध्वनिगत सौन्दर्य ।
• प्रतीक — अरुण नदी (साहस, बलिदान र निरन्तरता), अग्नि र जल (शुद्धीकरण र मुक्ति), सेतो वस्त्र (वैराग्य), कुटी (साधना र आश्रय) ।
• उद्धरण — 'अधर्मको अन्त्य होस्, धर्मराज्य स्थापना होस्, मुक्तिको द्वार खुलोस्' — योगमायाकै वाणी उद्धृत गरी प्रभाव बढाइएको छ ।

4.8 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष

• कालक्रमिक र तथ्यनिष्ठ वर्णनले पाठकलाई योगमायाको जीवनका प्रत्येक मोड बुझ्न सजिलो पारेको छ ।
• बालविवाहदेखि जलसमाधिसम्मको यात्रा एकै धारमा आएकाले पाठक भावनात्मक रूपमा जोडिन्छ ।
• लेखकले घटनाको मूल्याङ्कन सन्तुलित गरेका छन् — अग्नि–जलसमाधि आजका लागि अनुकरणीय होइन भनेर ।
• योगदानको खण्डले सुधारका मुद्दा (छुवाछुत, सती–दास, बालविवाह, ब्याजखोरी) लाई स्पष्ट सूचीकृत गरेको छ ।
• विदेशी अनुसन्धानकर्ताको उल्लेखले योगमायाको महत्त्वलाई विश्वस्तरमा जोडेको छ ।

कमजोर पक्ष

• स्रोतको स्पष्ट सन्दर्भ (कुन दस्तावेज, कुन स्मृति) दिइएको छैन; लेखकको नाम पनि छैन, त्यसैले तथ्य प्रमाणित गर्न कठिन छ ।
• केही घटना (कडेल र डोटेल थरका पतिसँगको सम्बन्ध) छोटोमा मात्र आएका छन् र विवरण अस्पष्ट छन् ।
• वर्णन प्रायः प्रशंसात्मक छ; योगमायाका आलोचक (सनातनी) को पक्ष वा उनका सीमा गहिरो रूपमा प्रस्तुत भएका छैनन् ।
• साहित्यिक रस र दृश्य निर्माणभन्दा तथ्य–सूचीको प्रभाव बढी छ, जसले भावनात्मक तीव्रता घटाएको छ ।

समग्र मूल्याङ्कन

'योगमाया' जीवनीले एक बालविधवा, साधिका र समाजसुधारकको जीवनलाई तथ्य र सम्मानका साथ प्रस्तुत गरेको छ । सीमित स्रोतसँगै लेखिए पनि यसले नेपाली इतिहासमा महिलाले नेतृत्व लिएको विद्रोहलाई विद्यार्थीसम्म पुर्‍याउने काम गरेको छ । जीवनीका रूपमा यो तथ्यनिष्ठ, प्रेरणादायी र सन्तुलित छ, तर अझ गहिरो विश्लेषण र स्रोत-उल्लेख भएको भए यसको वैचारिक बलियोपन बढ्ने थियो ।

4.9 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
जलसमाधि	पानीमा डुबेर गरिने प्राणत्याग
बडाहाकिम	राणा शासनका समयमा र त्यसपछि पनि केही समय जिल्लाको सर्वोच्च प्रशासक
आर्यसमाज	सनातन धर्ममा उदारता ल्याउन चलाइएको एक धार्मिक सम्प्रदाय
वैधव्य	विधवा हुनाको भाव
हठयोग	शरीरलाई धेरै कष्ट दिएर चित्तवृत्तिलाई अन्तर्मुखी पार्ने योगको एक विधि
प्रताडना	पीडा; यातना
विचारी	मुद्दामामिलाको निचोड खिचेर न्यायाधीशलाई अवगत गराउने व्यक्ति
पञ्चाग्नि	वरिपरि पाँच किसिमका अग्नि बालेर गरिने तपस्या
वैराग्य	संसारका मोहमायाप्रति विरक्ति
तपस्या	साधनाका लागि गरिने कठोर कष्टपूर्ण अभ्यास
सन्न्यासी	संसारको मोह त्यागी साधनामा लागेको व्यक्ति
दीक्षा	गुरुबाट धार्मिक साधनाको औपचारिक स्वीकृति र मन्त्र लिने काम
शास्त्रार्थ	शास्त्रका विषयमा गरिने तर्क–वितर्क
वर्णाश्रम	चार वर्ण र चार आश्रमका आधारमा मानिएको सामाजिक व्यवस्था
सनातनी	पुरानो धार्मिक परम्परा नै मान्ने
निराहार	केही नखाई गरिने उपवास
जलाहार	पानी मात्र पिएर बस्ने
अल्पाहार	थोरै मात्र खाएर बस्ने
धाराप्रवाह	रोकिन नपर्ने गरी निरन्तर बोलिने
यज्ञस्थल	हवन वा यज्ञ गरिने ठाउँ
समन्याय	सबैलाई बराबर न्याय
भावविह्वल	भावनाले व्याकुल भएको
कलङ्क	दाग; लाज
निरङ्कुश	कसैको नियन्त्रण नभएको; स्वेच्छाचारी
अमीट	नमेटिने

एकाइको सारांश

• पाठ र विधा — 'योगमाया' राष्ट्रिय जीवनी; पाठ्यपुस्तकले लेखकको नाम दिएको छैन ।
• जन्म — वि.सं. १९२४, भोजपुरको नेपाले डाँडाको सिम्ले; बुबा श्रीलाल न्यौपाने, आमा चन्द्रकला न्यौपाने; भाइ पुष्पलाल र अग्निधर ।
• वैवाहिक जीवन — सात वर्षमा विवाह; दुई वर्षमा विधवा; आसाममा कडेल थर र पछि डोटेल थरका व्यक्तिसँग विवाह; छोरी नैनकला ।
• साधना — वि.सं. १९७३ मझुवाबेँसी; प्युठानको स्वर्गद्वारीका महाप्रभु अभयानन्द द्वितीयबाट दीक्षा; कुटी: मझुवाबेँसी → उप्रौलीटार → गौँडिनी; १९९२ खाम्पालुङ हिमाल; १९९७ चायाँबोटेमा २३ दिन तपस्या ।
• सुधार — छुवाछुत, वर्णाश्रम, सती र दास प्रथा, बालविवाह, ब्याजखोरी र अन्यायी न्यायको विरोध; स्वैच्छिक विधवा विवाहको समर्थन; १९८२ मा दास प्रथा अन्त्यको स्वागत ।
• विद्रोह — १९९३ महानवमीमा जुद्धसमसेरसँग भेट; १९९५ कात्तिक २७ अग्निसमाधिको घोषणा (२४० जनाको नाम); बडाहाकिम माधव समसेरको फौजले रोक्यो; ११ जना धनकुटा जेल; महिला बन्दी बनाइएको पहिलो घटना ।
• अन्त्य — १९९८ असार २२, हरिशयनी एकादशी — अरुण नदीमा जलसमाधि; 'अधर्मको अन्त्य होस्, धर्मराज्य स्थापना होस्, मुक्तिको द्वार खुलोस्' ।
• स्मृति — 'सर्वार्थ योगवाणी'; बारबरा निम्री अजिज र माइकल हटका अनुसन्धान; 'योगमाया' उपन्यास ।

अभ्यास प्रश्न

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

1. योगमायाको जन्म कुन गाउँमा भएको थियो ? [1]
2. योगमायाका बुबाआमाको नाम के हो ? [1]
3. योगमायाकी छोरीको नाम के हो ? [1]
4. योगमायाले कतिओटा अनुयायीसहित जलसमाधि लिइन् भनिएको छ (पाठअनुसार) ? [1]
5. योगमायाले अग्निसमाधिको घोषणा कुन मितिमा गरेकी थिइन् ? [1]
6. योगमायाको जीवनीमा कुन राणा प्रधानमन्त्रीसँग सत्य धर्मको भिक्षा माग्ने प्रसङ्ग छ ? [1]

उत्तर

१. भोजपुर जिल्लाको नेपाले डाँडाको सिम्ले गाउँमा ।

२. बुबा श्रीलाल न्यौपाने र आमा चन्द्रकला न्यौपाने ।

३. नैनकला ।

४. अठसट्ठी जना परम भक्तसहित (पाठको भनाइ) ।

५. वि.सं. १९९५ कात्तिक २७ गते शनिबार ।

६. जुद्धसमसेर ।

शब्दभण्डार — पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (२ अङ्क)

7. शब्द र अर्थ जोडा मिलाउनुहोस्: जलसमाधि, बडाहाकिम, आर्यसमाज, वैधव्य, हठयोग, प्रताडना, विचारी, पञ्चाग्नि । [2]
8. 'स्वसिकाइ, विद्रोह, सञ्जाल, धाराप्रवाह, योगसाधना, निराहार, वर्णाश्रम, स्वैच्छिक, यज्ञस्थल, स्मृति' मध्ये कुनै पाँचओटा शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् । [2]

उत्तर

७. जलसमाधि — पानीमा डुबेर गरिने प्राणत्याग; बडाहाकिम — राणा शासनमा जिल्लाको सर्वोच्च प्रशासक; आर्यसमाज — सनातन धर्ममा उदारता ल्याउन चलाइएको धार्मिक सम्प्रदाय; वैधव्य — विधवा हुनाको भाव; हठयोग — शरीरलाई धेरै कष्ट दिएर चित्तवृत्तिलाई अन्तर्मुखी पार्ने योगको विधि; प्रताडना — पीडा; विचारी — मुद्दामामिलाको निचोड न्यायाधीशलाई बुझाउने व्यक्ति; पञ्चाग्नि — वरिपरि पाँच किसिमका अग्नि बालेर गरिने तपस्या ।

८. (नमुना) स्वसिकाइ — योगमायाले स्वसिकाइबाटै ज्ञान आर्जन गरिन् । विद्रोह — उनले राणाशासनविरुद्ध विद्रोह गरिन् । निराहार — साधकले तीन दिन निराहार तपस्या गरे । वर्णाश्रम — उनले वर्णाश्रमको खुलेर विरोध गरिन् । यज्ञस्थल — उप्रौलीटारमा ठुलो यज्ञस्थल बनाइयो ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ र ३ अङ्क)

9. योगमायाले कुटी बनाएका ठाउँहरूको नाम लेख्नुहोस् । [2]
10. मानिसहरू योगमायासँग किन प्रभावित भए ? [2]
11. योगमायाले किन तपस्या गरेकी हुन् ? [3]
12. 'उनी कहिले निराहार, कहिले जलाहार, कहिले अल्पाहार तपस्या गर्थिन्' भन्नुको तात्पर्य के हो ? [3]
13. योगमाया कस्तो समाजको खोजीमा लागिन् ? तत्कालीन समाजले विचार अस्वीकार गरेपछि उनले कसरी विद्रोह गरिन् ? [3]
14. योगमायाको जीवनीबाट पाइने शिक्षा के हो ? [3]
15. दिइएका मितिमा भएका घटना लेख्नुहोस्: वि.सं. १९७३, १९८२, १९८८, १९९२, १९९३, १९९५, १९९७, १९९८ । [3]

उत्तर

९. मझुवाबेँसी, उप्रौलीटार र (बाढीपछि) इखुवापारिको गौँडिनी ।

१०. उनको धाराप्रवाह प्रवचन, कठोर तपस्या, दृढ इच्छाशक्ति र समाजसुधारका विचारले मानिसलाई प्रभावित गर्‍यो; उनको आश्रममा छुवाछुत नमानिने वातावरणले पनि सामान्य जनता तानिए ।

११. योगमायाले साधनाको प्राप्ति र सबै प्रकारका मोहबाट मुक्ति पाउन तथा लोभ–मोहबाट मुक्त हुँदै समाज सुधारको चाहना पूरा गर्न तपस्या गरेकी हुन् ।

१२. उनले तपस्याका विभिन्न विधि अपनाइन् — निराहार (केही नखाई), जलाहार (पानी मात्र खाएर) र अल्पाहार (थोरै खाएर) । यसले शरीरलाई कठिन वातावरणअनुसार ढाल्ने र आत्मशक्ति बढाउने उनको प्रयास देखाउँछ ।

१३. उनी छुवाछुतरहित, शोषणरहित र भ्रष्टाचाररहित न्यायपूर्ण समाजको खोजीमा लागिन् । सबैतिरबाट विचार अस्वीकार गरिएपछि उनले सामूहिक जलसमाधिका माध्यमबाट विद्रोहको नेतृत्व लिइन् ।

१४. औपचारिक शिक्षा नभए पनि आत्मबल, अनुभव र सत्यनिष्ठाले समाज परिवर्तन गर्न सकिन्छ; अन्याय र कुरीतिविरुद्ध बोल्ने साहस राख्नुपर्छ; समानता र मानवताका लागि त्याग गर्न तयार हुनुपर्छ ।

१५. १९७३ — आसामबाट फर्केर मझुवाबेँसी आगमन; १९८२ — दास प्रथा अन्त्यको घोषणा; १९८८ — अरुणको बाढीले उप्रौलीटारको कुटी बगाउनु; १९९२ — खाम्पालुङ हिमाल पार गरी तपस्या; १९९३ — महानवमीमा जुद्धसमसेरसँग भेट; १९९५ — अग्निसमाधिको घोषणा (कात्तिक २७); १९९७ — चायाँबोटेमा तेइस दिनको तपस्या; १९९८ — असार २२ मा जलसमाधि । (अभ्यासमा दिइएको १९२५ पाठको १९२४ सँग मेल खाँदैन; जन्मको मिति पाठअनुसार १९२४ लेख्नुहोस् ।)

व्याख्या (५ अङ्क)

16. 'यी तपस्याका विविध मोडहरूको मुख्य उद्देश्य जीवनका लोभ र मोहबाट मुक्त हुँदै समाज सुधारको चाहना राख्नु थियो ।' — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]

व्याख्या कसरी लेख्ने — नमुना (उत्तर १६)

चरण १ — सन्दर्भ । प्रस्तुत अंश 'योगमाया' जीवनीबाट लिइएको हो । योगमायाले विभिन्न ठाउँमा गरेका तपस्याको उद्देश्य खोल्ने क्रममा जीवनीकारले यो वाक्य लेखेका हुन् ।

चरण २ — अर्थ विस्तार । योगमायाले मझुवाबेँसी, उप्रौलीटार, गौँडिनी, खाम्पालुङ हिमाल र चायाँबोटेजस्ता ठाउँमा निराहार, जलाहार, पञ्चाग्नि र नदीमा आधा शरीर डुबाउने कठोर तपस्या गरिन् । यी तपस्या शरीरलाई कष्ट दिन वा चमत्कार देखाउन होइन, लोभ र मोहबाट मुक्त हुन गरिएका थिए । तर मुक्ति उनको निजी लक्ष्य मात्र थिएन; निर्लोभ भएपछि मात्र उनले समाजका छुवाछुत, सती–दास प्रथा र अन्यायको निर्भय विरोध गर्न सकिन् । अर्थात् वैराग्य उनका लागि पलायन होइन, समाज सुधारको शक्ति थियो ।

चरण ३ — निचोड । यस कथनले आत्मशुद्धि र समाजसेवा एकअर्काका पूरक हुन् र निर्लोभ, निडर व्यक्ति नै वास्तविक परिवर्तनको नेतृत्व गर्न सक्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।

समीक्षात्मक प्रश्न (८ अङ्क)

17. सत्यनिष्ठा र समतामूलक समाजको स्थापनामा योगमायाले दिएको योगदानको चर्चा गर्नुहोस् । [8]
18. योगमायाको बाल्यकाल र किशोरावस्था कस्तो रह्यो र उनी कसरी आध्यात्मिक विषयमा आकृष्ट भइन् ? विवेचना गर्नुहोस् । [8]
19. 'यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्' — 'योगमाया' लाई जीवनीका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस् । [8]

उत्तर

१७. योगमाया राणाकालीन नेपालमा औपचारिक शिक्षा नपाए पनि सत्य र समानताका लागि जीवन नै बलिदान गर्ने सुधारक थिइन् । उनको योगदान यी क्षेत्रमा देखिन्छ:

(क) छुवाछुतविरोध — उनले छुवाछुतलाई मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठुलो कलङ्क ठानिन् र आफ्ना कथित दलित भक्तलाई पूजा, भजन, कीर्तन र प्रसादमा बराबर सामेल गराएर व्यवहारमै समानता देखाइन् । (ख) लैङ्गिक समानता — बालविवाहको विरोध, स्वैच्छिक विधवा विवाहको समर्थन र सती प्रथाको विरोध गरिन्; आफैँ पनि विधवा भएर पुनर्विवाह गरिन् । (ग) दास प्रथाविरोध — वि.सं. १९८२ मा दास प्रथा अन्त्य भएको घोषणा हुँदा हर्ष व्यक्त गरिन् । (घ) आर्थिक शोषणविरोध — साहुमहाजनको ब्याजखोरी र 'दिँदा सानो, लिँदा ठुलो पाथी' को खुला विरोध गरिन् । (ङ) न्याय प्रणालीको आलोचना — गरिबले निसाफ नपाउने, महाराज दरबारबाहिर नआउने र विचारीले उल्टो निसाफ दिने चलनको निन्दा गरिन् । (च) धर्मको मानवीय व्याख्या — 'कर्तव्य नै धर्म' र धर्मलाई मानवताको कोणबाट हेर्नुपर्ने विचार राखिन् । (छ) सत्य धर्मको भिक्षा र विद्रोह — जुद्धसमसेरसँग शान्तिपूर्ण माग राखिन्; माग पूरा नभएपछि अग्निसमाधिको घोषणा (१९९५) र अन्ततः सामूहिक जलसमाधि (१९९८) गरेर शासकको निरङ्कुशतालाई चुनौती दिइन् ।

यी सबैले नेपाली समाजमा समता, न्याय र सत्यनिष्ठाको बीज छरे । उनको तरिका आजको समयमा अनुकरणीय नभए पनि तत्कालीन सामन्ती सत्तासामु महिलाले नेतृत्व लिएको साहसिक उदाहरण हो । निष्कर्षमा, योगमायाको योगदानले छुवाछुत, बालविवाह र लैङ्गिक भेदविरुद्धको पछिल्ला आन्दोलनलाई पनि प्रेरणा दिएको छ ।

१८. योगमायाको बाल्यकाल पीडाले भरिएको थियो । सात वर्षको उमेरमा विवाह भयो र दुई वर्षमै विधवा भइन् । सासू र नन्दको प्रताडना, समाजको तिरस्कार र शारीरिक–मानसिक यातनाले उनको किशोरावस्था दुःखमय बन्यो; चौध वर्षसम्म घरमै बसिन् र पछि माइत भागिन् । माइतीमा पनि 'गरिखान नसकेकी' भनेर निन्दा सहनुपर्‍यो र घर फर्किन दबाब आयो । यो उपेक्षाले उनीमा विद्रोहको चेतना पलायो ।

आध्यात्मिक विषयमा आकृष्ट हुने प्रक्रिया आसामबाट सुरु भयो । त्यहाँ उनले मृत्युसंस्कारविरुद्ध विवाह गरिन्, पूजा–प्रार्थनामा नेतृत्व गरिन्, आर्यसमाजीको सुधार चेतना र साधुसन्तको सङ्गत पाइन् र अङ्ग्रेज विरोधी आन्दोलनको प्रभाव पाइन् । बाल्यकालदेखिका भोगाइले सांसारिक जालोप्रति विरक्ति ल्याए र वैराग्यचेतको बीजारोपण भयो । त्यसपछि उनले तपस्याको योजना बनाइन्, वि.सं. १९७३ मा मझुवाबेँसी फर्किइन् र प्युठानको स्वर्गद्वारीका महाप्रभु अभयानन्द द्वितीयबाट दीक्षा लिएर सन्न्यासी बनिन् ।

यसरी निजी पीडा, सामाजिक उपेक्षा र सुधारवादी सङ्गतको मिश्रणबाट उनको अध्यात्मप्रतिको आकर्षण बनेको हो । उनको अध्यात्म संसारबाट भाग्ने होइन, समाजलाई बदल्ने शक्ति खोज्ने माध्यम थियो ।

१९. जीवनी कुनै महत्त्वपूर्ण व्यक्तिको जीवनका घटना, संघर्ष र योगदानलाई तृतीय पुरुषमा, तथ्यका आधारमा र प्रायः कालक्रमअनुसार वर्णन गर्ने विधा हो । 'योगमाया' राष्ट्रिय जीवनी हो । यसका विशेषता यी हुन् — (क) तृतीय पुरुष: 'योगमायाको जन्म …', 'उनी भागेर माइत गइन्' । (ख) कालक्रम: जन्म → वैधव्य → आसाम → मझुवाबेँसी → साधना → अग्निसमाधि → जलसमाधि । (ग) तथ्यनिष्ठता: वि.सं. १९७३, १९८२, १९८८, १९९२, १९९३, १९९५, १९९७, १९९८ जस्ता मिति र श्रीलाल न्यौपाने, माधव समसेर जस्ता नाम । (घ) बहुपक्षीय चित्रण: पीडित महिला, साधिका, सन्न्यासी, समाजसुधारक र शहीदका रूप । (ङ) ऐतिहासिक परिवेश: राणाशासन, छुवाछुत, सती–दास प्रथा । (च) संघर्ष र योगदान: अग्नि र जलसमाधि, छुवाछुतरहित वातावरण । (छ) मूल्याङ्कन: 'योगमायाको देन मानव सभ्यताको स्मृतिमा अमीट रहेको छ' । (ज) प्रेरणा र आदर्शको सन्देश ।

यी विशेषताले 'योगमाया' लाई तथ्यनिष्ठ, कालक्रमिक र प्रेरणादायी जीवनी बनाएका छन् ।

वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

20. 'योगमाया' कुन विधाको रचना हो ? (क) आत्मकथा (ख) राष्ट्रिय जीवनी (ग) यात्रा-संस्मरण (घ) निबन्ध [1]
21. योगमायाले दीक्षा लिएका गुरुको नाम के हो ? (क) महाप्रभु अभयानन्द द्वितीय (ख) जुद्धसमसेर (ग) माधव समसेर (घ) प्रेमनारायण [1]
22. अग्निसमाधिलाई कसले रोक्यो ? (क) जुद्धसमसेरले (ख) बडाहाकिम माधव समसेरको फौजले (ग) चन्द्रशमसेरले (घ) आर्यसमाजीले [1]
23. योगमायाको जलसमाधि कुन नदीमा भयो ? (क) कोसी (ख) अरुण (ग) तमोर (घ) मेची [1]

उत्तर

२०. (ख) ।

२१. (क) ।

२२. (ख) ।

२३. (ख) — अरुण नदी ।