वर्णविन्यास; पदयोग र पदवियोग

शब्दलाई कुन वर्ण, कुन मात्रा र कति टाढा राखेर लेख्ने भन्ने नियमलाई वर्णविन्यास (हिज्जे) भनिन्छ। नेपालीमा बोलीले बाटो देखाउँदैन — शिक्षा र सिक्छा एउटै सुनिन्छन् तर लेखाइ एउटै मात्र शुद्ध छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्र ग्रिडअनुसार वर्णविन्यासबाट ३ अङ्क आउँछ र प्रश्न सधैँ एउटै ढाँचामा आउँछ: "शुद्ध गरी लेख्नुहोस्।" यो एकाइका नियम याद भए ती ३ अङ्क निश्चित हुन्छन्।

18.1 ह्रस्व र दीर्घको नियम

नियम	शुद्ध	अशुद्ध
तत्सम शब्दमा संस्कृतकै ह्रस्व–दीर्घ रहन्छ	गीत, नदी, पूजा, विद्या, गुरु, भूमि	गित, नदि, पुजा, भुमि
आगन्तुक शब्द सधैँ ह्रस्व	किताब, अफिस, जुलुस, सिपाही, तरिका	कीताब, अफीस, जुलूस
नेपाली शब्दको अन्त्यमा इकार दीर्घ	चिठी, टोपी, दिदी, बहिनी, छोरी, साथी	चिठि, टोपि, दिदि
नेपाली शब्दको बिचमा इकार ह्रस्व	बिहान, बिरामी, किनारा, निधार, मिठाइ	बीहान, बीरामी, कीनारा
पूर्वकालिक क्रियामा अन्तिम ई दीर्घ	गरी, भई, गई, खाई, लेखी	गरि, भइ, गइ
कर्मवाच्य प्रत्ययमा इ ह्रस्व	गरिन्छ, लेखियो, भनियो	गरीन्छ, लेखीयो
नेपाली शब्दको अन्त्यमा उकार प्रायः दीर्घ	बाबू, काकू, हजूर (आदरमा)	—

18.2 श, ष र स को प्रयोग

नियम	उदाहरण
तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण राख्ने	शिक्षा, भाषा, समाज, विशेष, शान्ति, पुरुष, वर्षा
तद्भव शब्दमा प्रायः स लेख्ने	सहर (< शहर), सिकार, सुन, सात, साँझ
आगन्तुक शब्दमा ष कहिल्यै नलेख्ने	अफिस, पुलिस, कमिस, स्टेसन, बस
तत्सम शब्दमा र् पछि प्रायः ष आउँछ	वर्ष, हर्ष, पुरुष, वर्षा
क्ष लाई छ नलेख्ने	शिक्षा (सिक्छा होइन), परीक्षा, रक्षा, क्षमा

18.3 व र ब को प्रयोग

नियम	शुद्ध	अशुद्ध
तत्सम शब्दमा व	विद्या, विश्व, वन, वायु, सेवा, वर्ष, स्वतन्त्रता	बिद्या, बिश्व, बन
तद्भव र आगन्तुक शब्दमा ब	बिहान, बिरामी, बाटो, बिजुली, बस, बिदा	विहान, विरामी, वाटो
व लाई ब भनी बोलिए पनि लेखाइ फेरिँदैन	विद्यालय (बिद्यालय होइन)	—

18.4 पञ्चम वर्ण, शिरबिन्दु र चन्द्रबिन्दु

नियम	शुद्ध	टिप्पणी
वर्गीय व्यञ्जनअघि त्यही वर्गको पञ्चम वर्ण लेख्ने	अङ्क, गङ्गा, चञ्चल, पण्डित, सन्तान, सम्बन्ध	अंक, गंगा पनि चल्तीमा छ, तर पञ्चम वर्ण नै शुद्ध
अन्तस्थ र उष्म वर्णअघि शिरबिन्दु लेख्ने	संयोग, संवाद, संसार, संहार, संशय	यहाँ पञ्चम वर्ण लेखिँदैन
अनुनासिक स्वरमा चन्द्रबिन्दु	काठमाडौँ, गाउँ, हुँ, छँदै, माझँ	नाकबाट हावा निस्कने स्वरमा मात्र
विसर्ग तत्सम शब्दमा मात्र	दुःख, प्रायः, अतः, स्वतः	नेपाली शब्दमा विसर्ग लाग्दैन

18.5 क्रियारूपमा ह्रस्व–दीर्घ

क्रियापदका रूपमा इकार कहाँ ह्रस्व र कहाँ दीर्घ हुन्छ भन्ने अलग नियम छ, र परीक्षामा यहीँबाट धेरै गल्ती निस्कन्छ।

क्रियारूप	नियम	शुद्ध उदाहरण
पूर्वकालिक क्रिया (-ई)	दीर्घ	गरी, भई, गई, खाई, आई
कर्मवाच्य (-इ)	ह्रस्व	गरिन्छ, लेखियो, भनिन्छ, पठाइयो
प्रेरणार्थक (-आइ)	ह्रस्व	पढाइयो, गराइयो, देखाइयो
भाववाचक नाम (-आइ)	ह्रस्व	पढाइ, लेखाइ, हिँडाइ, बोलाइ
आदरार्थी आज्ञा (-नुहोस्)	ह्रस्व उ	गर्नुहोस्, जानुहोस्, बस्नुहोस्

छोटो सूत्र — "गरी" मा दीर्घ, "गरि–" मा ह्रस्व। क्रिया आफैँ टुङ्गिएको छ भने दीर्घ, पछाडि अरू प्रत्यय आउँदै छ भने ह्रस्व।

18.6 हलन्त

तत्सम शब्दको अन्त्यमा आउने हलन्त यथावत् राखिन्छ — विद्वान्, श्रीमान्, भगवान्, महान्, जगत्, सम्बन्धित् होइन सम्बन्धित। नेपाली क्रियारूपमा हलन्त आवश्यक हुन्छ — गर्छ, सक्छ, भन्छ, गए, तर गर्छ् होइन।

18.7 पदयोग — सँगै लेखिने

पदयोग भनेको दुई वा बढी शब्द वा शब्दांशलाई सँगै जोडेर एउटै शब्द बनाई लेख्नु हो।

पदयोग हुने ठाउँ	उदाहरण
उपसर्ग + शब्द	अपमान, निडर, प्रतिदिन, सुशासन, अनपेक्षित
शब्द + प्रत्यय	लेखक, मिठास, नेपाली, पढाइ, बुढ्यौली
समस्त पद (समास)	राजकुमार, पाठशाला, आमाबाबु, त्रिभुवन
द्वित्व शब्द	घरघर, दिनदिनै, बिस्तारबिस्तार, टलटल
नाम + विभक्ति	रामले, रामलाई, रामको, घरमा, घरबाट
नाम + नामयोगी (एक अक्षरका)	घरभित्र, स्कुलसम्म, मसँग, घरतिर, रुखमाथि
क्रिया + सहायक क्रिया (एउटै एकाइ)	गर्नुपर्छ, जानुहोस्, गइरहेको, गरिदिनु, खानुभयो

18.8 पदवियोग — छुट्याएर लेखिने

पदवियोग हुने ठाउँ	उदाहरण
संयोजक सधैँ छुट्टै	राम र सीता; ऊ आयो तर बोलेन
निपात सधैँ छुट्टै	रामले नै, म त, तिमी पो, ऊ पनि
विशेषण + विशेष्य	राम्रो मान्छे, तीन विद्यार्थी, ठुलो घर
बहुअक्षरी नामयोगी	रामका लागि, घरको बारेमा, नियमअनुसार भए पनि को निम्ति छुट्टै
मुख्य क्रिया + स्वतन्त्र सहायक	हुन सक्छ, जान थाल्यो, गर्न खोज्यो, पढ्न सकिन्छ
सर्वनाम + नामयोगी (बहुअक्षरी)	मेरा लागि, उसका बारेमा

पाठको सार

• वर्णविन्यासको जग शब्दको स्रोत हो: तत्सममा संस्कृतकै मात्रा, आगन्तुकमा सधैँ ह्रस्व, नेपालीमा बिच ह्रस्व–अन्त्य दीर्घ।
• ष आगन्तुक शब्दमा कहिल्यै लाग्दैन; तद्भवमा प्रायः स लेखिन्छ।
• तत्सममा व (विद्या, विश्व), तद्भव र आगन्तुकमा ब (बिहान, बस)।
• वर्गीय व्यञ्जनअघि पञ्चम वर्ण (अङ्क, सन्तान); अन्तस्थ–उष्म वर्णअघि शिरबिन्दु (संसार, संयोग)।
• पदयोग: उपसर्ग, प्रत्यय, समास, द्वित्व, विभक्ति, एक अक्षरका नामयोगी, बाध्यताबोधक क्रिया।
• पदवियोग: संयोजक, निपात, विशेषण–विशेष्य, बहुअक्षरी नामयोगी, स्वतन्त्र सहायक क्रिया।
• निर्णयको सूत्र: दोस्रो पद एक्लै अर्थ दिन्छ भने छुट्याउने, दिँदैन भने जोड्ने।

अभ्यास

शुद्ध गरी लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

1. उनि बिद्यालय गइन्। [1]
2. सिक्षा मानिसको तेस्रो आँखा हो। [1]
3. विहान कोशी किनारमा हिँड्नु राम्रो हुन्छ। [1]
4. उसले कीताब किन्यो। [1]
5. यो काम भोलि गर्नु पर्छ। [1]
6. रामकालागि रु. ५०० पठाइयो। [1]
7. ऊ घर भित्र पसेन। [1]
8. यो काम हुनसक्छ। [1]

उत्तर

१. उनी विद्यालय गइन्। — नेपाली शब्दको अन्त्यमा दीर्घ, तत्सममा व।

२. शिक्षा मानिसको तेस्रो आँखा हो। — तत्सम शब्द, क्ष यथावत्।

३. बिहान कोशी किनारमा हिँड्नु राम्रो हुन्छ। — नेपाली शब्दमा ब।

४. उसले किताब किन्यो। — आगन्तुक शब्द सधैँ ह्रस्व।

५. यो काम भोलि गर्नुपर्छ। — बाध्यताबोधक क्रिया एउटै एकाइ।

६. रामका लागि रु. ५०० पठाइयो। — बहुअक्षरी नामयोगी छुट्टै लेखिन्छ।

७. ऊ घरभित्र पसेन। — एक अक्षरको नामयोगी नामसँग जोडिन्छ।

८. यो काम हुन सक्छ। — सक्नु स्वतन्त्र सहायक क्रिया।

शुद्ध रूप छान्नुहोस् र कारण लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

9. पुजा / पूजा [1]
10. अफीस / अफिस [1]
11. गरीन्छ / गरिन्छ [1]
12. चिठि / चिठी [1]
13. संसार / सन्सार [1]
14. सम्बन्ध / संबन्ध [1]

उत्तर

९. पूजा — तत्सम शब्द, संस्कृतकै दीर्घ ऊ।

१०. अफिस — आगन्तुक शब्द, ह्रस्व र ष होइन स।

११. गरिन्छ — कर्मवाच्य प्रत्यय -इ ह्रस्व हुन्छ।

१२. चिठी — नेपाली शब्दको अन्त्यमा इकार दीर्घ।

१३. संसार — उष्म वर्ण स अघि पञ्चम वर्ण होइन, शिरबिन्दु लाग्छ।

१४. सम्बन्ध — वर्गीय व्यञ्जन ब अघि प-वर्गको पञ्चम वर्ण म लाग्छ।

पदयोग कि पदवियोग — लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

15. राम ___ सीता (र) [1]
16. रुख ___ (माथि) [1]
17. उसले ___ गर्‍यो (नै) [1]
18. ऊ जान ___ (सक्छ) [1]
19. घर ___ (को बारेमा) [1]

उत्तर

१५. राम र सीता — पदवियोग; संयोजक सधैँ छुट्टै।

१६. रुखमाथि — पदयोग; एक अक्षरको नामयोगी जोडिन्छ।

१७. उसले नै गर्‍यो — पदवियोग; निपात सधैँ छुट्टै।

१८. ऊ जान सक्छ — पदवियोग; स्वतन्त्र सहायक क्रिया।

१९. घरको बारेमा — को विभक्ति जोडिन्छ, बारेमा बहुअक्षरी नामयोगी छुट्टै।

खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)

20. आगन्तुक शब्दमा ………… वर्ण कहिल्यै लेखिँदैन। [1]
21. वर्गीय व्यञ्जनअघि त्यही वर्गको ………… वर्ण लेखिन्छ। [1]
22. नेपाली शब्दको अन्त्यमा इकार ………… हुन्छ। [1]

उत्तर

२०. ष — अफिस, पुलिस मा स नै लेखिन्छ।

२१. पञ्चम — जस्तै सन्तान, अङ्क, पण्डित।

२२. दीर्घ — जस्तै चिठी, टोपी, छोरी।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

23. तत्सम, आगन्तुक र नेपाली शब्दमा ह्रस्व–दीर्घका नियम उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
24. व र ब को प्रयोग कसरी तय हुन्छ? तीन उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
25. पदयोग हुने तीन ठाउँ र पदवियोग हुने तीन ठाउँ उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
26. शिरबिन्दु र पञ्चम वर्णको प्रयोग कहाँ-कहाँ हुन्छ? उदाहरणसहित छुट्याउनुहोस्। [3]
27. क्रियारूपमा इकार ह्रस्व र दीर्घ हुने अवस्था उदाहरणसहित छुट्याउनुहोस्। [3]
28. तल दिइएको अनुच्छेद शुद्ध पारेर सार्नुहोस् — उनि विहान उठेर बिद्यालय जानु पर्छ र सिक्षा लिनु पर्छ। [3]

उत्तर

२३. तत्सममा संस्कृतकै ह्रस्व–दीर्घ रहन्छ (गीत, नदी, पूजा); आगन्तुकमा सधैँ ह्रस्व (किताब, अफिस, जुलुस); नेपाली शब्दमा बिच ह्रस्व र अन्त्य दीर्घ (बिहान, चिठी, छोरी)।

२४. शब्दको स्रोतले तय गर्छ, उच्चारणले होइन। तत्सममा व — विद्या, विश्व, सेवा; तद्भव र आगन्तुकमा ब — बिहान, बाटो, बस।

२५. पदयोग — उपसर्गसँग (अपमान), विभक्तिसँग (रामले), बाध्यताबोधक क्रियामा (गर्नुपर्छ)। पदवियोग — संयोजक (राम र सीता), निपात (रामले नै), स्वतन्त्र सहायक क्रिया (हुन सक्छ)।

२६. वर्गीय व्यञ्जन (क, च, ट, त, प वर्ग) अघि त्यही वर्गको पञ्चम वर्ण लेखिन्छ — अङ्क, चञ्चल, पण्डित, सन्तान, सम्बन्ध। अन्तस्थ (य, र, ल, व) र उष्म (श, ष, स, ह) वर्णअघि भने शिरबिन्दु लेखिन्छ — संयोग, संवाद, संसार, संहार।

२७. क्रिया आफैँ टुङ्गिएको पूर्वकालिक रूपमा इकार दीर्घ हुन्छ — गरी, भई, गई। पछाडि अर्को प्रत्यय आउने कर्मवाच्य, प्रेरणार्थक र भाववाचक रूपमा ह्रस्व हुन्छ — गरिन्छ, पढाइयो, लेखाइ। सूत्र: "गरी" दीर्घ, "गरि–" ह्रस्व।

२८. उनी बिहान उठेर विद्यालय जानुपर्छ र शिक्षा लिनुपर्छ। — उनि → उनी (अन्त्य दीर्घ), विहान → बिहान (नेपाली शब्दमा ब), बिद्यालय → विद्यालय (तत्सममा व), सिक्षा → शिक्षा (तत्सम), जानु पर्छ/लिनु पर्छ → जानुपर्छ/लिनुपर्छ (पदयोग)।