पदवर्ग: नामयोगी, क्रियायोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात; शब्द रूपायन

एकाइ १५ मा रूप फेर्ने चार विकारी पदवर्ग पढियो। यहाँ रूप नफेर्ने पाँच अविकारी पदवर्ग पढिन्छ — नामयोगी, क्रियायोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात। यी पद वाक्यमा जहाँ राखे पनि उस्तै रहन्छन्, तर वाक्यको अर्थ यिनैले बाँध्छन्। एकाइको दोस्रो भाग शब्द रूपायन हो — पाठ्यक्रम विकास केन्द्र ग्रिडमा रूपायन र पदसङ्गतिबाट ३ अङ्क छुट्टै छ।

16.1 नामयोगी

भेद	नामयोगी	उदाहरण वाक्य
स्थानवाचक	माथि, मुनि, भित्र, बाहिर, नजिक, वरिपरि	किताब टेबुलमाथि छ।
कालवाचक	अघि, पछि, सम्म, भित्र	दसैँपछि विद्यालय खुल्छ।
करणवाचक	द्वारा, बाट, मार्फत	कोशीबाट पानी ल्याइयो।
निमित्तवाचक	लागि, निम्ति, खातिर	विद्यार्थीकालागि छात्रवृत्ति छ।
तुलनावाचक	भन्दा, जस्तो, सरह	पोखरा काठमाडौँभन्दा शान्त छ।
सहार्थक	सँग, सँगै, समेत	म साथीसँग गएँ।
विरोधवाचक	विरुद्ध, विपरीत	निर्णयविरुद्ध उजुरी पर्‍यो।
अभाववाचक	बिना, बाहेक	टिकटबिना यात्रा गर्न पाइँदैन।

16.2 क्रियायोगी (क्रियाविशेषण)

भेद	प्रश्न	उदाहरण	वाक्य
कालवाचक	कहिले?	आज, भोलि, सधैँ, बिहान, अहिले	ऊ भोलि आउँछ।
स्थानवाचक	कहाँ?	यहाँ, त्यहाँ, तल, माथि, अगाडि	उनी त्यहाँ बसे।
रीतिवाचक	कसरी?	बिस्तारै, छिटो, राम्ररी, एक्कासि	ऊ बिस्तारै हिँड्यो।
परिमाणवाचक	कति?	धेरै, थोरै, अलिकति, निकै	पानी धेरै पर्‍यो।
निषेधवाचक	—	न, नाइँ, कदापि	ऊ कदापि आउँदैन।
प्रश्नवाचक	—	किन, कसरी, कहिले	तिमी किन ढिलो आयौ?

पहिचानको उपाय. क्रियापदलाई "कसरी? कहिले? कहाँ? कति?" सोध्नुहोस् — जवाफ दिने पद क्रियायोगी हो। विशेषणले नामको विशेषता बताउँछ, क्रियायोगीले क्रियाको।

16.3 संयोजक

भेद	संयोजक	उदाहरण वाक्य
संयोजक (जोड्ने)	र, अनि, तथा, एवम्	राम र सीता आए।
वियोजक (छनोट)	वा, कि, अथवा	चिया वा कफी लिनुहुन्छ?
विरोधवाचक	तर, तैपनि, यद्यपि	ऊ पढ्यो, तर उत्तीर्ण भएन।
कारणवाचक	किनभने, किनकि	ऊ आएन, किनभने बिरामी थियो।
परिणामवाचक	त्यसैले, अतः, यसैले	बाटो बन्द थियो, त्यसैले ढिलो भयो।
सर्तवाचक	यदि…भने, जति…त्यति	यदि पढ्यौ भने उत्तीर्ण हुन्छौ।

16.4 विस्मयादिबोधक

भाव	पद	वाक्य
हर्ष	वाह !, आहा !, साबास !	वाह ! कति राम्रो दृश्य।
शोक	अहो !, हाय !, ओहो !	हाय ! ऊ बितिहाल्यो।
आश्चर्य	अरे !, ए !, ओहो !	अरे ! तिमी कहिले आयौ?
घृणा	छि !, धत् !	छि ! कस्तो फोहोर।
सम्बोधन	ए !, हे !, ओ !	ए भाइ ! यता आऊ।
स्वीकार	हस् !, ल !	ल ! जाऔँ।

16.5 निपात

भेद	निपात	वाक्य
बलदायक (जोड दिने)	नै, त, पो, सम्म, मात्र, पनि	रामले नै गर्‍यो।
स्वीकारार्थक	हो, हस्, हवस्, ल	हो, म जान्छु।
निषेधार्थक	होइन, अहँ, नाइँ	होइन, त्यो मेरो होइन।
प्रश्नार्थक	कि, र, नि, हो ?	तिमी जान्छौ कि ?
आदरार्थक	ज्यू, हजुर, है	गुरुज्यू, नमस्कार।
अनिश्चयार्थक	होला, कि क्या हो	ऊ आउँछ होला।
विनयार्थक	न, है, ल	यता आऊ न।

16.6 शब्द रूपायन

नामको रूपायन — विभक्ति तालिका

कारक	विभक्ति	उदाहरण (राम)	उदाहरण (घर)
कर्ता	ले / ०	रामले, राम	घरले, घर
कर्म	लाई / ०	रामलाई	घर
करण	ले, द्वारा	रामद्वारा	घरले
सम्प्रदान	लाई, का लागि	रामलाई, रामका लागि	घरका लागि
अपादान	बाट, देखि	रामबाट	घरबाट
सम्बन्ध	को, का, की	रामको, रामका, रामकी	घरको
अधिकरण	मा, तिर	राममा	घरमा
सम्बोधन	ए, हे, ओ	हे राम !	—

सर्वनामको रूपायन

सर्वनाम	कर्ता (+ले)	कर्म (+लाई)	सम्बन्ध (+को)	अधिकरण (+मा)
म	मैले	मलाई	मेरो	ममा
हामी	हामीले	हामीलाई	हाम्रो	हामीमा
तँ	तैँले	तँलाई	तेरो	तँमा
तिमी	तिमीले	तिमीलाई	तिम्रो	तिमीमा
तपाईं	तपाईंले	तपाईंलाई	तपाईंको	तपाईंमा
ऊ	उसले	उसलाई	उसको	उसमा
उनी	उनले	उनलाई	उनको	उनमा
यो	यसले	यसलाई	यसको	यसमा
त्यो	त्यसले	त्यसलाई	त्यसको	त्यसमा
को	कसले	कसलाई	कसको	कसमा

ध्यान दिनुहोस् — म → मैले, ऊ → उसले, यो → यसले मा मूल शब्द नै बदलिन्छ। यसलाई अनियमित रूपायन भनिन्छ र यही ठाउँमा गल्ती हुन्छ (म ले वा ऊ ले अशुद्ध)।

विशेषण र क्रियापदको रूपायन

पद	रूपायनको आधार	नमुना
विशेषण (-ओ अन्त्य)	लिङ्ग, वचन	राम्रो केटो, राम्री केटी, राम्रा केटाहरू
विशेषण (अन्य)	फेरिँदैन	मेहनती केटो, मेहनती केटी
क्रियापद	पुरुष, लिङ्ग, वचन, आदर, काल, पक्ष	गएँ, गयौ, गयो, गइन्, जानुभयो

आदरको रूपायन

नेपालीमा आदर क्रियापदको पुच्छरमा देखिन्छ। एउटै धातु आउनु को चार तह हेर्नुहोस् — यो तालिका "शुद्ध गरी लेख्नुहोस्" भन्ने प्रश्नमा सिधै काम लाग्छ।

तह	सर्वनाम	वर्तमान	भूत	आज्ञा
निम्न	तँ	आउँछस्	आइस्	आइज
सामान्य	तिमी	आउँछौ	आयौ	आऊ
आदरार्थी	तपाईं	आउनुहुन्छ	आउनुभयो	आउनुहोस्
उच्च आदरार्थी	हजुर	आउनुहुन्छ	आउनुभयो	आइबक्सियोस्

नियम एउटै हो — जुन तहको सर्वनाम, त्यही तहको क्रियापद। सर्वनाम लुकेको वाक्यमा पनि यो मिलान अनिवार्य छ: गुरु कक्षामा आउनुभयो (गुरु कक्षामा आयो अशुद्ध)।

पाठको सार

• अविकारी पदवर्ग पाँच: नामयोगी, क्रियायोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात। यी रूप फेर्दैनन्।
• नामयोगी नामपछि आएर सम्बन्ध देखाउँछ; हटाए वाक्य बिग्रन्छ।
• क्रियायोगीले क्रियाको कहिले–कहाँ–कसरी–कति बताउँछ।
• संयोजकले दुई पद वा वाक्य जोड्छ; विस्मयादिबोधकले अचानकको भाव जनाउँछ।
• निपातले अर्थमा जोड थप्छ; हटाए पनि वाक्य व्याकरणसम्मत रहन्छ — यही छुट्याउने जाँच हो।
• रूपायन भनेको लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर, विभक्ति, काल र पक्षअनुसार शब्दको रूप फेरिनु हो।
• अनियमित रूपायन सम्झनैपर्छ: म → मैले, ऊ → उसले, यो → यसले, को → कसले।

अभ्यास

रेखाङ्कित पदको पदवर्ग र भेद लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

1. किताब टेबुलमाथि छ। [1]
2. ऊ बिस्तारै हिँड्यो। [1]
3. राम र सीता विद्यालय गए। [1]
4. वाह ! कस्तो राम्रो रारा ताल। [1]
5. उसले नै काम सिध्यायो। [1]
6. ऊ आएन, किनभने बाटो बन्द थियो। [1]
7. विद्यार्थीकालागि रु. ५०० छात्रवृत्ति छ। [1]

उत्तर

१. नामयोगी, स्थानवाचक — नाम टेबुल पछि आई ठाउँ देखायो।

२. क्रियायोगी, रीतिवाचक — "कसरी हिँड्यो?" को जवाफ।

३. संयोजक, संयोजक (जोड्ने) — दुई नाम जोड्यो।

४. विस्मयादिबोधक, हर्ष — अचानकको खुसी जनायो।

५. निपात, बलदायक — हटाए पनि वाक्य ठिकै रहन्छ, जोड मात्र घट्छ।

६. संयोजक, कारणवाचक — कारण देखाउँदै दुई वाक्य जोड्यो।

७. नामयोगी, निमित्तवाचक — कसका निम्ति भन्ने देखायो।

उपयुक्त रूपायन गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)

8. ………… (ऊ) चिठी लेख्यो। [1]
9. ………… (यो) मूल्य कति हो? [1]
10. ………… (को) यो काम गर्‍यो? [1]
11. ………… (तिमी) किताब यहीँ छ। [1]
12. ………… (म) एउटा कुरा भन्नु छ। [1]

उत्तर

८. उसले — सकर्मक भूतकाल भएकाले कर्तामा ले; ऊ को अनियमित रूप उस्।

९. यसको — यो को सम्बन्ध विभक्ति रूप।

१०. कसले — को को कर्ता रूप।

११. तिम्रो — तिमी को सम्बन्ध रूप।

१२. मलाई — कामको भोक्ता जनाउन लाई।

शुद्ध गरी लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

13. ऊले मलाई सहयोग गर्‍यो। [1]
14. यो को मूल्य धेरै छ। [1]
15. ऊ राम्रो गाउँछ। [1]
16. तिमी को किताब हरायो। [1]

उत्तर

१३. उसले मलाई सहयोग गर्‍यो। — ऊ + ले = उसले, ऊले होइन।

१४. यसको मूल्य धेरै छ। — यो + को = यसको।

१५. ऊ राम्ररी गाउँछ। — क्रियाको विशेषता बताउन विशेषण होइन, क्रियायोगी चाहिन्छ।

१६. तिम्रो किताब हरायो। — तिमी + को = तिम्रो।

खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)

17. रूप नफेर्ने पदवर्गलाई ………… पदवर्ग भनिन्छ। [1]
18. यदि… भने ………… संयोजक हो। [1]
19. वाक्यबाट हटाउँदा पनि वाक्य व्याकरणसम्मत रहने सानो पदलाई ………… भनिन्छ। [1]

उत्तर

१७. अविकारी — यी लिङ्ग, वचन, विभक्तिअनुसार बदलिँदैनन्।

१८. सर्तवाचक — सर्त राखेर दुई वाक्य जोड्छ।

१९. निपात — यसले अर्थमा जोड मात्र थप्छ।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

20. नामयोगी र विभक्तिबिचको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
21. निपातका तीन भेद उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
22. रूपायन भनेको के हो? नाम, सर्वनाम र क्रियापद — तीनैको एक-एक उदाहरण दिनुहोस्। [3]
23. संयोजकका कुनै तीन भेद वाक्यसहित लेख्नुहोस्। [3]

उत्तर

२०. विभक्ति नामसँग टाँसिन्छ र प्रायः नामको रूप नै बदल्छ (ऊ → उसले, राम → रामलाई); नामयोगी छुट्टै शब्द हो र नामपछि थपिन्छ (रामका लागि, घरभन्दा)। विभक्ति सीमित छन् (ले, लाई, को, मा, बाट), नामयोगी धेरै छन्।

२१. बलदायक — रामले नै गर्‍यो; स्वीकारार्थक — हो, म जान्छु; प्रश्नार्थक — तिमी जान्छौ कि ?

२२. वाक्यमा प्रयोग हुँदा लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर, विभक्ति, काल वा पक्षअनुसार शब्दको रूप फेरिने प्रक्रिया रूपायन हो। नाम — केटो → केटी → केटाहरू; सर्वनाम — म → मैले → मलाई; क्रियापद — गयो → गइन् → जानुभयो।

२३. संयोजक (जोड्ने) — राम र सीता आए; विरोधवाचक — ऊ पढ्यो, तर उत्तीर्ण भएन; परिणामवाचक — बाटो बन्द थियो, त्यसैले ढिलो भयो।