Unit 5 · पाठ · 8 teaching hours · 20 min read

साथीलाई चिठी

What the syllabus asks for 10

रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
पाठको पृष्ठभूमि
विषयवस्तु — सार
खण्डगत व्याख्या
पात्र परिचय
मूल भाव
विधागत विशेषता — चिठी
भाषाशैली र अलङ्कार
समीक्षात्मक टिप्पणी
शब्दार्थ

'साथीलाई चिठी' कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको पाँचौँ पाठ हो । मलेसियाको पेनाङ्मा काम गर्ने पूर्णविक्रम बस्नेतले दैलेखका साथी सुरज नेपाललाई लेखेको यो घरायसी (अनौपचारिक) चिठी हो । पाठ्यपुस्तकमा यसका रचयिताको अलग नाम छैन; चिठीको अन्तमा पत्रलेखक पात्रको नाम मात्र छ । चिठीमा विदेशिएर पढाइ छोडेको, मोजमस्तीमा डुबेर आमाबुबा बिर्सेको, दुर्घटना र ऋणमा परेको अनि अन्त्यमा स्वदेश फर्केर गाउँको विकासमा लाग्ने निर्णयको कथा छ । परीक्षामा यस पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क सोधिन सक्छन्; साथै पत्रका अङ्ग र विधागत विशेषता व्यावहारिक लेखनमा काम लाग्छन् ।

परीक्षाले खोज्ने तीन कुरा

(१) चिठीका अङ्ग — मिति र ठेगाना, सम्बोधन, अभिवादन, मुख्य भाग (आदि–मध्य–अन्त्य), समापन, नाम–हस्ताक्षर र खामको नमुना । (२) पूर्णविक्रमका गलत र सही निर्णय — पढाइ छोडेर विदेश जानु (गलत) र घर फर्कने निर्णय (सही बनाउने प्रतिज्ञा) । (३) सन्देश — 'निर्णय आफैँमा सही वा गलत हुँदैन, त्यसलाई सही वा गलत बनाउने हामी आफैँ हौँ' र 'देशको विकासको मूल मन्त्र दृढ इच्छाशक्ति र इमानदार प्रयत्न हो' ।

5.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि

पाठ्यपुस्तकले यस चिठीका लेखकको नाम कतै दिएको छैन — यो पाठ्यपुस्तककै लागि तयार पारिएको नमुना चिठी हो । चिठीभित्र पत्रलेखकका रूपमा पूर्णविक्रम बस्नेत र पत्रप्राप्तकर्ताका रूपमा श्री सुरज नेपाल (दुल्लु नगरपालिका–३, दैलेख, कर्णाली प्रदेश) आएका छन् । त्यसैले उत्तरमा 'चिठीका लेखक पूर्णविक्रम बस्नेत हुन्' भन्नुभन्दा 'पत्रलेखक पात्र पूर्णविक्रम बस्नेत हुन्' भन्नु सुरक्षित हुन्छ; 'लेखक परिचय' सोधिँदैन ।

चिठीको मिति २०७७/०५/१७ र पठाउने ठाउँ पेनाङ्, मलेसिया हो । यो ठेगाना र मितिले चिठी हालको समयको वैदेशिक रोजगारीको सन्दर्भमा लेखिएको देखाउँछ ।

5.2 पाठको पृष्ठभूमि

नेपालका लाखौँ युवा रोजगारीका लागि खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरियालगायत देशमा जान्छन् । धेरैले अवसर पाउँछन्, तर कतिपय सपनाको पछाडि लागेर पढाइ छोड्छन्, जोखिमपूर्ण काम गर्छन्, दुर्घटना र ऋणमा पर्छन् । यस चिठीको पृष्ठभूमि यही यथार्थ हो — वैदेशिक रोजगारीको आकर्षण, त्यसका कठिनाइ र स्वदेश फर्केर केही गर्ने चेतना ।

चिठी विधाको पृष्ठभूमि पनि महत्त्वपूर्ण छ । एक समय चिठी नै दूरसञ्चारको मुख्य माध्यम थियो; अहिले इमेल, फोन र सामाजिक सञ्जालले त्यसलाई ओझेलमा पारे पनि औपचारिक–अनौपचारिक पत्र लेख्ने सिप अझै आवश्यक छ । पाठले यही सिप सिकाउन एउटा भावनात्मक विषयलाई पत्रको ढाँचामा राखेको छ ।

5.3 विषयवस्तु — सार

सुरुका अनुच्छेद — आभार र अतीत । पूर्णविक्रमले सुरजको पत्र पाएर गाउँमा तीव्र विकास भइरहेको थाहा पाई हर्षित भएको लेख्छन् । त्यसपछि आफ्नो अतीत सम्झन्छन् — गाउँ छाडेको लगभग नौ वर्ष भयो; बाइस वर्षको लक्का जवानीमा परदेश जाँदा सुरजले 'पढाइ नछोड, धैर्य र सकारात्मक सोच राख' भन्ने सुझाव दिएका थिए, तर उनले परदेशमा 'सुनको बोट' छ र 'टपाटप टिपेर धनी बनिन्छ' भन्ने सपनाले त्यो सुझाव लत्याए । अहिले त्यो निर्णय जीवनको सबैभन्दा दुःखद निर्णय ठान्छन् ।

मध्य भाग — परदेशको जीवन र दुर्घटना । सुरुमा महिना पूरा हुनासाथ आठ सय रिङ्गेट पाउँदा उनी 'सगरमाथा चढेझैँ' रमाए, स्वतन्त्रताको नाममा मोजमस्तीमा डुबे र बुढ्यौलीतिर लागेका एक्लो छोरा भएको कुरा बिर्सिए । आमाबुबालाई चिठी, फोन र खर्च केही पठाएनन्; मन लागेको बेला र गोजीमा पैसा सकिएपछि मात्र काम गरे । उमेर बढ्दै गयो, घरबाट चिठी र फोन पनि बन्द भयो । एक दिन काम गर्दागर्दै तेस्रो तलाबाट खसेर दायाँ हात र बायाँ खुट्टा भाँचियो; अस्पतालमा एक महिना बस्दा पैसा सकियो, साथीसँग ऋण मागे, दुई महिनापछि काममा फर्कँदा कम्पनीले राखेन र मेनेजरसँग रोइकराइ गर्दा पनि काम दिएन । त्यति बेला उनले देश र परदेश, नागरिक र अनागरिकको अन्तर बुझे । साथीहरूको सहयोगले अर्को कम्पनीमा काम पाए, तर त्यो पहिलेभन्दा कठिन र ज्याला थोरै थियो ।

अन्त्य — फर्कने निर्णय र प्रतिज्ञा । पूर्णविक्रमले अबको तीन महिनाभित्र आमाबुबाको काखमा फर्कने निर्णय सुनाउँछन् । 'निर्णय आफैँमा सही वा गलत हुँदैन, त्यसलाई सही वा गलत बनाउने हामी आफैँ हौँ' भन्दै घर फर्कने निर्णयलाई सही साबित गर्ने प्रतिज्ञा गर्छन् । नेपालमा अन्न, मृतसञ्जीवनी बुटी, कञ्चन जलराशि, संस्कृति र भाषाको भण्डार, पैँतालिस डिग्री तापक्रमदेखि शून्यभन्दा तलसम्मको हावापानी, समुद्रको छेउदेखि सगरमाथासम्मको विविधता भए पनि विकासले गति नलिनुको उत्तर उनले 'जनताको दृढ इच्छाशक्ति र इमानदार प्रयत्न' भन्ने पाएका छन् । ऊ इच्छाशक्तिको दियो बोकेर फर्कँदै छ, आफूले सिकेको सिप गाउँमा खन्याउँछ, अपुरो पढाइ पूरा गर्छ, गाउँ–समाजको विकासमा 'एक इँटा भए पनि' थप्छ, विदेशिन हतारिने युवालाई देश र परदेशको अन्तर बुझाउँछ र आमाबुबाको सहारा बन्छ । चिठीको अन्त्यमा 'तपाईंको शुभचिन्तक — पूर्णविक्रम बस्नेत' भनी टुङ्ग्याइएको छ र खामको नमुना दिइएको छ ।

**चित्र १.** पूर्णविक्रमको निर्णययात्रा — गलत बाटोबाट सही बाटोसम्म

5.4 खण्डगत व्याख्या

चिठीलाई आदि, मध्य र अन्त्य गरी तीन भागमा बाँड्न सकिन्छ; यसलाई विस्तार गर्दा पाँच खण्ड बन्छन् ।

खण्ड	अनुच्छेद	विषय	सोधिने प्रश्न
१ (आदि)	सम्बोधन र पहिलो–दोस्रो	पत्रप्राप्ति, आभार, नौ वर्षको प्रवास र सुझाव लत्याउनु	पूर्णविक्रम कस्तो सपना बोकेर विदेश गएका थिए ?
२ (मध्य)	तेस्रो	रिङ्गेटको खुसी, मोजमस्ती, आमाबुबाको बेवास्ता	सुरुका दुईतीन वर्ष उनले कसरी बिताए ?
३ (मध्य)	चौथो	दुर्घटना, ऋण, काम गुम्नु, देश–परदेशको बोध	त्यति बेला उनले के बुझे ?
४ (अन्त्य)	पाँचौँ–छैटौँ	निर्णयको दर्शन, नेपालको सम्भावना, इच्छाशक्ति	देश विकासको मूल मन्त्र के हो ?
५ (समापन)	सातौँ	चिठीको समापन र हस्ताक्षर	चिठीमा के कस्ता अङ्ग हुन्छन् ?

खण्ड १ । सम्बोधनदेखि चिठी आत्मीय छ — 'प्रिय मित्र सुरज', 'नमस्कार र धेरै धेरै सम्झना' । लेखकले सुरुमै गाउँको विकासमा खुसी व्यक्त गरेर पत्रलाई सकारात्मक बनाएका छन्, अनि आफ्नो गल्तीको स्वीकृतिमा पुगेका छन् — 'अहिले मलाई मेरो जीवनको त्यो निर्णय सबैभन्दा दुःखद लागेको छ' ।

खण्ड २ । यहाँ पात्रको लापरबाही देखिन्छ — 'स्वतन्त्रताको सही नाम यही रहेछ भन्ठानेर म खुब मस्तीमा डुबेँ' । 'सगरमाथा नै चढे जस्तो' भन्ने उपमाले उसको अपरिपक्व खुसी देखाउँछ । यही खण्डमा 'आमाबुबाको एक्लो छोरा र आशाभरोसाको केन्द्र म नै हुँ' भन्ने बिर्सिएको कुरा सबैभन्दा मार्मिक छ ।

खण्ड ३ । घटनाको मोड यही हो । तेस्रो तलाबाट भुइँमा बजारिनु पात्रको जीवनको पतनको प्रतीक हो । ऋण, बेरोजगारी र 'कुन मुख लिएर घर फर्कने ?' भन्ने प्रश्नले आत्मग्लानिलाई देखाउँछ । 'देश र परदेशको अन्तर ? नागरिक हुनु र अनागरिक हुनुको अन्तर ?' भन्ने प्रश्नले यो चिठीको केन्द्रीय बोध खोल्छ ।

खण्ड ४ । पूर्णविक्रमको विचार यहाँ परिपक्व बन्छ — निर्णय आफैँमा सही वा गलत हुँदैन । नेपालको प्राकृतिक सम्पदाको वर्णन र 'तल जानुपरे समुद्रको छेवैसम्म, माथि चढ्दा सगरमाथा' भन्ने कथनले यहाँ विविधताको गौरव व्यक्त गर्छ । 'इच्छाशक्तिको दियो बोकेर' भन्ने रूपकले उसको भावी योजनालाई उज्यालो देखाउँछ ।

खण्ड ५ । 'आजलाई यत्ति नै, बाँकी कुरा भेटमै गरौँला' भन्ने वाक्य चिठीको स्वाभाविक समापन हो र पत्र भावनाले भरिएको भए पनि सङ्क्षेप गर्न सकिएन भन्ने आत्मीयता देखाउँछ ।

5.5 पात्र परिचय

नाम	भूमिका	चारित्रिक विशेषता
पूर्णविक्रम बस्नेत	पत्रलेखक; प्रवासी नेपाली युवा	सुरुमा लापरबाह र अहङ्कारी, पछि पश्चात्ताप गर्ने, आत्मालोचक, परिश्रमी र स्वदेशप्रेमी; परिवर्तनशील पात्र
सुरज नेपाल	पत्रप्राप्तकर्ता; दैलेखका साथी	दूरदर्शी, शुभचिन्तक, धैर्य र सकारात्मक सोचको सल्लाह दिने, गाउँ विकासमा लागेको
आमाबुबा	नाममात्रले आएका पात्र	बुढ्यौलीतिर लागेका, आशाभरोसा राख्ने, छोराको सम्पर्क नहुँदा एक्ला
साथीहरू	परदेशका दुःखिया साथी	सङ्कटमा सहयोग गर्ने, ऋण दिने र अर्को कम्पनीमा काम पाउन सघाउने

5.6 मूल भाव

यस चिठीको मूल भाव — क्षणिक आकर्षणमा परेर गरिएको गलत निर्णयले जीवन सङ्कटमा पार्न सक्छ, तर पश्चात्ताप र दृढ इच्छाशक्तिले सही बाटो फर्काउन सकिन्छ भन्ने हो । पाठले वैदेशिक रोजगारीको सपनाको आलोचना गर्दै आफ्नै माटोमा परिश्रम, सिप र शिक्षाले विकास सम्भव छ भन्ने सन्देश दिएको छ । साथै आमाबुबा र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, साथीको सुझावको मूल्य र निर्णयलाई सही बनाउने आफ्नै प्रयत्नको महत्त्व पनि भाव हुन् ।

5.7 विधागत विशेषता — चिठी

चिठी

चिठी (पत्र) दूरका व्यक्तिबिच विचार, भावना र सूचनाको आदानप्रदान गर्न लेखिने निश्चित ढाँचाको लिखित रचना हो । घरपरिवार, साथीभाइ र आफन्तलाई लेखिने घरायसी (अनौपचारिक) चिठीमा आत्मीय भाषा प्रयोग हुन्छ भने कार्यालय, संस्था र व्यवसायसँग लेखिने औपचारिक चिठीमा विषय, औपचारिक भाषा र तोकिएको ढाँचा हुन्छ ।

विशेषता/अङ्ग	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
मिति र ठेगाना	माथिल्लो दायाँतिर 'मिति २०७७/०५/१७, पेनाङ्, मलेसिया'
सम्बोधन	'प्रिय मित्र सुरज' — आत्मीय सम्बोधन
अभिवादन	'नमस्कार र धेरै धेरै सम्झना'
मुख्य भाग (आदि–मध्य–अन्त्य)	आदि: पत्र पाएको खुसी; मध्य: मलेसियाको जीवन र दुर्घटना; अन्त्य: फर्कने निर्णय र प्रतिज्ञा
आत्मीय भाषा	'तपाईंलाई भन्न चाहेका कुराको एक छेउ पनि लेख्न सकिनँ', 'मित्र सुरज ?' जस्ता सम्बोधन
प्रथम पुरुष र निजी अनुभव	'म', 'मैले' — लेखकको आफ्नै अनुभव र पश्चात्ताप
समापन र हस्ताक्षर	'तपाईंको शुभचिन्तक — पूर्णविक्रम बस्नेत'
खामको नमुना	'पठाउने' र 'पाउने' को पूरा ठेगानासहित
उद्देश्य	सूचना दिने, निर्णय सुनाउने र विचार साझा गर्ने

घरायसी र औपचारिक चिठीको भेद नमिसाऔँ

यो चिठी साथीलाई लेखिएको भएकाले घरायसी हो; यसमा पदीय सम्बोधन ('श्रीमान्'), 'विषय:' जस्तो शीर्षक र 'भवदीय' जस्ता औपचारिक समापन हुँदैनन् । औपचारिक पत्रमा भने कार्यालयको ठेगाना, विषय, निवेदन/सूचना र 'भवदीय' जस्ता पद हुन्छन् । अर्को गल्ती — चिठीलाई निबन्ध वा संस्मरण भन्नु; चिठीको निश्चित ढाँचा र सम्बोधित पाठक हुन्छ ।

चिठी कसरी लेख्ने — एउटा हल गरिएको प्रश्न

प्रश्न । परीक्षाको तयारी गरिरहेका साथीलाई शुभकामना दिँदै एउटा घरायसी चिठी लेख्नुहोस् ।

चरण १ — ढाँचा सेट गर्ने । माथिल्लो दायाँमा मिति र ठेगाना; बायाँतिर सम्बोधन र अभिवादन ।

चरण २ — मुख्य भाग बनाउने । आदि: पत्र पाएको वा सम्झना आएको; मध्य: शुभकामना र तयारीका सल्लाह; अन्त्य: भेटको आशा ।

चरण ३ — समापन । 'तपाईंको शुभचिन्तक' र आफ्नो नाम ।

पूरा उत्तर । मिति : ०००००/००/०० , पोखरा

प्रिय मित्र सबिना, नमस्कार र धेरै धेरै सम्झना ।

तिमीले अर्को हप्तादेखि परीक्षा सुरु हुने खबर पठाएकी थियौ । सुनेर खुसी लाग्यो । वर्षभरिको मिहिनेत अब परीक्षामा देखाउने बेला आएको छ । सबै पाठलाई नियमित दोहोर्‍याऊ, अघिल्ला वर्षका प्रश्न हल गर, निदाउने र खाने समय नबिगार । डर नमान, आत्मविश्वास राख — तिम्रो मिहिनेतले राम्रै नतिजा ल्याउनेछ ।

परीक्षा सकिएपछि भेटौँला । तिमीलाई सफलताको हार्दिक शुभकामना ।

तिम्रो शुभचिन्तक रुपा

**चित्र २.** घरायसी चिठी र खामको नमुना — प्रमुख अङ्गहरू

photograph — **चित्र ३.** नेपाल हुलाकको पत्र मञ्जुषा — चिठी यस्तै पेटीमा हालेर गन्तव्यमा पठाइन्छ स्रोत: Subhashish Panigrahi / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

5.8 भाषाशैली र अलङ्कार

शैली — आत्मीय, संवादात्मक र पश्चात्तापमूलक शैली । प्रथम पुरुषमा लेखिएको, साथीलाई सम्बोधन गरी भावुक र खुला भाषा प्रयोग गरिएको छ; 'सुरजजी ?', 'मित्र सुरज ?' जस्ता सम्बोधनले निकटता बढाएका छन् ।
शब्दस्रोत — तत्सम: निर्णय, अनुभूति, सामर्थ्य, इच्छाशक्ति, उद्वेलित, मृतसञ्जीवनी; तद्भव: गाउँ, घर, आमाबुबा, हात, खुट्टा, रहर, गोजी; आगन्तुक: रिङ्गेट, कम्पनी, मेनेजर, अस्पताल, पासपोर्ट (अन्य भाषाबाट आएका) ।
उपमा — 'खुसीले सगरमाथा नै चढे जस्तो अनुभूति' — साधारण खुसीलाई उचाइसँग दाँजिएको छ ।
रूपक — 'इच्छाशक्तिको दियो बोकेर', 'उमेर उकालो चढिरह्यो' — इच्छाशक्ति र जीवन–यात्रालाई दियो र उकालोका रूपमा देखाइएको छ ।
प्रश्नालङ्कार — 'देश र परदेशको अन्तर ? नागरिक हुनु र अनागरिक हुनुको अन्तर ?' — उत्तरभन्दा पश्चात्तापको भावमा जोड ।
अतिशयोक्ति — 'परदेशमा सुनको बोट हुन्छ र टपाटप टिपेर धनी बनिन्छ' — परदेशको भ्रमपूर्ण छवि देखाउने प्रयोग ।
बोलीचालीका अभिव्यक्ति — 'महिना मर्नासाथ', 'कहाली लाग्नु', 'हातमुख जोड्नु', 'रोइकराइ गर्नु' जस्ता टुक्रा — नेपाली लोकजीवनको स्वाद ।

5.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष

चिठीको ढाँचामा कथात्मक अनुभव राखिएकाले विद्यार्थीले पत्रका अङ्ग र विषयवस्तु एकै साथ बुझ्न सक्छन् ।
वैदेशिक रोजगारीको आकर्षण र त्यसको वास्तविकता — दुवै पक्ष — स्पष्ट देखाइएको छ ।
'निर्णय सही वा गलत हामीले बनाउने हो' भन्ने विचारले पश्चात्तापलाई निराशामा होइन, कर्ममा रूपान्तरित गरेको छ ।
नेपालका प्राकृतिक सम्पदाको सूचीले आफ्नै माटोप्रतिको आत्मविश्वास जगाएको छ ।
भाषा सरल, आत्मीय र भावनात्मक छ; विद्यार्थीले सजिलै पत्र लेख्ने नमुना पाउँछन् ।

कमजोर पक्ष

चिठी नै विषयवस्तुको भार बोक्न लामो भएको छ; एक साथीलाई लेखिने चिठीमा यति विस्तृत उपदेश स्वाभाविक नलाग्न सक्छ ।
परदेशको नकारात्मक पक्ष धेरै देखाइएकाले वैदेशिक रोजगारी सबैका लागि असफल हुन्छ भन्ने एकपक्षीय सन्देश गएको हुन सक्छ ।
नेपालको सम्भावनाको वर्णन र विकासको उत्तर ('इच्छाशक्ति') सामान्य प्रकृतिको छ; ठोस योजना वा उपाय कम छन् ।
मुख्य पात्रको पश्चात्ताप अचानक आएजस्तो लाग्छ; परिवर्तनको प्रक्रिया विस्तृत छैन ।

समग्र मूल्याङ्कन

'साथीलाई चिठी' घरायसी चिठीको नमुना र वैदेशिक रोजगारीबारे चेतना दिने सन्देश एकै साथ दिन सफल पाठ हो । यसको भाषा आत्मीय र सन्देश समसामयिक छ; सीमित सङ्ख्याका समाधान र केही उपदेशात्मक स्वर भए पनि पत्रको ढाँचा सिकाउने र युवालाई स्वदेशप्रति जिम्मेवार बनाउने उद्देश्यमा यो सफल छ ।

5.10 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
रिङ्गेट	मलेसियाको मुद्रा
परदेश	आफ्नो देशभन्दा बाहिरको ठाउँ; विदेश
अनागरिक	नागरिकको हैसियत नभएको व्यक्ति
मृतसञ्जीवनी	मर्न लागेकालाई बचाउने बुटी
कञ्चन	सफा; निर्मल
उथलपुथल	अस्तव्यस्त; हलचल
जन्मथलो	जन्मेको ठाउँ
लक्का जवानी	जोशले भरिएको पूर्ण युवावस्था
सुको	पैसा; दाम
महिना मर्नु	महिना पूरा हुनु
कहाली लाग्नु	डर वा पीडाले मन सिरिङ्ग हुनु
टपाटप टिप्नु	छिटोछिटो बटुल्नु
रोइकराइ गर्नु	धेरै गिडगिडाएर आग्रह गर्नु
वितृष्णा	विरक्ति; रुचि नहुनु
हातमुख जोड्नु	दैनिक गुजारा चलाउनु
सिञ्चन	पानी हाल्ने काम; सिँचाइ
पथगामी	कसैको बाटो पछ्याउने; अनुयायी
उद्वेलित	भावनाले आन्दोलित भएको
अभिप्रेरित	प्रेरणा दिइएको
इष्टमित्र	आफन्त र साथीभाइ
शुभचिन्तक	भलो चाहने मान्छे
दुखिया	दुःख पाएको व्यक्ति
मनमस्ती	आफ्नै रमाइलोमा डुब्ने अवस्था
रहर	इच्छा
कडी	सानो कडा वा मुन्द्रो
अन्तर	भिन्नता

एकाइको सारांश

पाठ र विधा — 'साथीलाई चिठी' घरायसी (अनौपचारिक) चिठी; पाठ्यपुस्तकले लेखकको नाम दिएको छैन ।
पत्रलेखक र प्राप्तकर्ता — पूर्णविक्रम बस्नेत (पेनाङ्, मलेसिया) → श्री सुरज नेपाल (दुल्लु नगरपालिका–३, दैलेख, कर्णाली प्रदेश) ।
मिति — २०७७/०५/१७ ।
पृष्ठभूमि — बाइस वर्षको उमेरमा पढाइ छोडी विदेश गएको; नौ वर्ष बितेको; महिनाको आठ सय रिङ्गेट ।
सङ्कट — तेस्रो तलाबाट खसेर दायाँ हात र बायाँ खुट्टा भाँचिएको; एक महिना अस्पताल; ऋण; काम गुम्नु ।
बोध — देश र परदेश, नागरिक र अनागरिकको अन्तर; 'निर्णय सही वा गलत हामीले बनाउने' ।
निर्णय — तीन महिनाभित्र घर फर्कने; पढाइ पूरा गर्ने; गाउँको विकासमा 'एक इँटा' थप्ने; आमाबुबाको सहारा बन्ने ।
चिठीका अङ्ग — मिति र ठेगाना, सम्बोधन, अभिवादन, मुख्य भाग (आदि–मध्य–अन्त्य), समापन, नाम/हस्ताक्षर; खाममा पठाउने र पाउने ठेगाना ।
मूल मन्त्र — देश विकासको मूल मन्त्र दृढ इच्छाशक्ति र इमानदार प्रयत्न ।

अभ्यास प्रश्न

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

पूर्णविक्रम बस्नेतले चिठी कुन ठाउँबाट लेखेका हुन् ? [1]
चिठीको मिति कति हो ? [1]
पूर्णविक्रमले सुरुमा महिनाको कति रिङ्गेट पाउँथे ? [1]
पूर्णविक्रमको कुन अङ्ग भाँचियो ? [1]
पूर्णविक्रम कति महिनाभित्र घर फर्कने भए ? [1]
'रिङ्गेट' कुन देशको मुद्रा हो ? [1]

उत्तर

१. पेनाङ्, मलेसियाबाट ।

२. २०७७/०५/१७ ।

३. आठ सय रिङ्गेट जति ।

४. दायाँ हात र बायाँ खुट्टा ।

५. तीन महिनाभित्र ।

६. मलेसियाको ।

शब्दभण्डार — पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (२ अङ्क)

खण्ड 'क' का शब्द र खण्ड 'ख' का अर्थ जोडा मिलाउनुहोस्: रहर, काम, पत्र, कडी, अन्तर । [2]
'कहाली लाग्नु, टपाटप टिप्नु, महिना मर्नु, रोइकराइ गर्नु, वितृष्णा पलाउनु, हातमुख जोड्नु' पदावलीलाई अर्थ स्पष्ट हुने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् । [2]

उत्तर

७. रहर — इच्छा; काम — कार्य; पत्र — चिठी; कडी — सानो कडा वा मुन्द्रो; अन्तर — भिन्नता ।

८. (नमुना) कहाली लाग्नु — अस्पतालको बिछ्यौनामा परेपछि घरको सम्झनाले उसलाई कहाली लाग्यो । टपाटप टिप्नु — विदेशमा पैसा टपाटप टिपिन्छ भन्ने सोच गलत हो । महिना मर्नु — महिना मर्नासाथ उसले ज्याला बुझ्यो । रोइकराइ गर्नु — उसले मेनेजरसँग रोइकराइ गर्‍यो । वितृष्णा पलाउनु — असफलतापछि जीवनप्रति वितृष्णा पलायो । हातमुख जोड्नु — ऊ हातमुख जोड्न कठिन काम गर्छ ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ र ३ अङ्क)

चिठीमा कतिओटा अनुच्छेद रहेका छन् ? [2]
चिठीका आदि, मध्य र अन्त्य भागमा कस्ता विषयवस्तु छन् ? [3]
पूर्णविक्रमले सुरुका दुईतीन वर्ष विदेशमा कसरी बिताए ? पूर्णविक्रम कस्तो सपना बोकेर विदेश गएका थिए ? [3]
चिठीमा के कस्ता अङ्गहरू हुन्छन्, लेख्नुहोस् । [3]
नेपालको जलराशिमा कस्तो सामर्थ्य रहेको छ ? हाम्रो देशको विकासले गति लिन नसक्नुको कारण के हो ? [3]
परदेशमा सिकेको सिपले कसरी देश विकास गर्न सकिन्छ ? देश विकासको मूल मन्त्र के रहेछ ? [3]

उत्तर

९. सम्बोधन र अभिवादनबाहेक चिठीको मुख्य भागमा सात अनुच्छेद छन् ।

१०. आदि — सुरजको पत्र पाएको खुसी, अतीतको निर्णय र सुझाव लत्याएको पश्चात्ताप । मध्य — आठ सय रिङ्गेटको खुसी, मोजमस्ती, आमाबुबालाई बेवास्ता, दुर्घटना, ऋण, काम गुम्नु, देश–परदेशको बोध । अन्त्य — नेपालको सम्भावना, घर फर्कने निर्णय, गाउँको विकासमा योगदान र आजलाई यत्ति भन्दै समापन ।

११. सुरुका दुईतीन वर्ष उनले महिनाको आठ सय रिङ्गेट पाउँदा सगरमाथा चढे झैँ रमाउँदै, स्वतन्त्रता ठानेर मोजमस्तीमा डुब्दै र आमाबुबालाई चिठी, फोन र खर्च केही नपठाई बिताए । उनी 'परदेशमा सुनको बोट हुन्छ, त्यो सुन टपाटप टिपेर धनी बनिन्छ' भन्ने सपना बोकेर विदेश गएका थिए ।

१२. चिठीका अङ्ग — (क) मिति र पठाउने ठाउँ, (ख) सम्बोधन, (ग) अभिवादन, (घ) विषयवस्तु वा मुख्य भाग, (ङ) समापन वा शुभकामना, (च) पत्रलेखकको नाम र हस्ताक्षर; साथै खाममा पठाउने र पाउनेको ठेगाना ।

१३. नेपालको हिमाल पग्लेर बग्ने कञ्चन जलराशिमा संसारकै मानिसको प्यास मेटाउन, ठुलो भूखण्ड सिञ्चन गर्न र प्रकाशमय बनाउन सक्ने सामर्थ्य छ । विकासले गति नलिनुको कारण जनताको दृढ इच्छाशक्ति र इमानदार प्रयत्नको कमी हो ।

१४. परदेशमा सिकेको सिप र अनुभव गाउँमै खन्याएर उद्योग, व्यवसाय र सेवा सुरु गर्न सकिन्छ, अरूलाई पनि सिकाउन सकिन्छ र त्यसले रोजगारी र विकास दिन्छ । देश विकासको मूल मन्त्र दृढ इच्छाशक्ति र इमानदार प्रयत्न हो ।

पाठगत बोध — मध्यम उत्तर (५ अङ्क)

पूर्णविक्रमले गरेका सही र गलत निर्णय के के थिए ? घर फर्कने निर्णयप्रति आफ्नो धारणा लेख्नुहोस् । [5]
'निर्णय आफैँमा सही वा गलत हुँदैन । त्यसलाई सही वा गलत बनाउने त हामी आफैँले हो ।' — व्याख्या गर्नुहोस् । [5]

उत्तर

१५. गलत निर्णय: (क) सुरजको सल्लाह लत्याएर पढाइ छोड्नु; (ख) परदेश गएर कमाइ खर्चमा मात्र डुब्नु र बचत नगर्नु; (ग) आमाबुबालाई चिठी, फोन र खर्च नपठाउनु । सही निर्णय: (क) दुर्घटना र कठिनाइपछि पनि साथीको सहयोगले अर्को काम पाउनु र ऋण तिर्ने प्रयास गर्नु; (ख) तीन महिनाभित्र स्वदेश फर्कने निर्णय गर्नु; (ग) पढाइ पूरा गरी सिप गाउँमा लगाउने र आमाबुबाको सहारा बन्ने योजना बनाउनु ।

मेरो धारणामा घर फर्कने निर्णय सही छ, किनभने परिवार, समाज र माटोसँग जोडिएर सिप र श्रम प्रयोग गर्दा जीवन र देश दुवैको विकास हुन्छ । तर केवल फर्किएर मात्र पुग्दैन; योजनाबद्ध उद्यम, शिक्षा र इमानदार प्रयत्न पनि जोडिनुपर्छ ।

१६. सन्दर्भ: यो अंश 'साथीलाई चिठी' का पत्रलेखक पूर्णविक्रमले घर फर्कने निर्णय सुनाउने क्रममा भनेको हो । अर्थ विस्तार: कुनै पनि निर्णय आफैँमा पूर्ण सही वा गलत हुँदैन; त्यसको नतिजा हाम्रो परिश्रम, प्रयास र दृष्टिकोणले तय गर्छ । धन कमाउन विदेश जाने निर्णय गलत साबित भयो, तर घर फर्केर इमानदार प्रयासले उसले आफ्नो निर्णयलाई सही पार्ने प्रतिज्ञा गरेको छ । निचोड: निर्णयभन्दा निर्णयपछिको प्रयत्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ; मानिसले आफ्नो कर्मले निर्णयको मूल्य निर्धारण गर्छ ।

समीक्षात्मक प्रश्न (८ अङ्क)

'साथीलाई चिठी' पाठले वैदेशिक रोजगारीबारे दिने सन्देशको समीक्षा गर्नुहोस् । [8]
'यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्' — 'साथीलाई चिठी' लाई चिठी विधाका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस् । [8]

उत्तर

१७. 'साथीलाई चिठी' पाठले वैदेशिक रोजगारीलाई एकपक्षीय रूपमा होइन, यथार्थका आधारमा समीक्षा गरेको छ । पाठले पहिलो सन्देश यो दिन्छ — विदेश गएर 'सुनको बोट' टिप्न सकिन्छ भन्ने भ्रम खतरनाक हुन्छ; पूर्णविक्रमले पढाइ छोडेर गएको निर्णय गलत साबित भयो । दोस्रो सन्देश — विदेशमा आर्थिक कमाइ सुरुमा आकर्षक देखिए पनि असुरक्षित काम, दुर्घटना, ऋण र काम गुम्ने जोखिम हुन्छ; नागरिकको अधिकार र सुरक्षा स्वदेशमै बढी हुन्छ । तेस्रो सन्देश — आमाबुबा र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी बिर्सिनु हुँदैन । चौथो सन्देश — नेपालको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र मानवीय सम्पदा पर्याप्त छन्; दृढ इच्छाशक्ति र इमानदार प्रयत्न भए गाउँमै विकास सम्भव छ ।

यस समीक्षामा बलियो पक्ष यो हो कि पाठले पश्चात्तापलाई कर्ममा बदलेको छ — पूर्णविक्रम घर फर्किएर सिप प्रयोग गर्ने र अरू युवालाई बुझाउने योजना बनाउँछन् । कमजोर पक्ष यो हो कि विदेशका सकारात्मक पक्ष (सिप, अनुभव, आम्दानी, परिवारको आर्थिक सहयोग) कमै देखाइएका छन् र सबै प्रवासलाई असफल जस्तो देखाउने खतरा छ; वास्तवमा धेरै नेपालीले वैदेशिक रोजगारीबाट परिवारलाई सुखी बनाएका छन् ।

निष्कर्षमा, पाठको सन्देश 'विदेश नजाऊ' होइन, 'सोच्न–बुझ्न नसकी पढाइ र परिवार छोडेर नजाऊ; जहाँ बसे पनि आफ्नो माटो र जिम्मेवारी नबिर्स' भन्ने हो ।

१८. चिठी दूरका व्यक्तिबिच विचार, भावना र सूचना आदानप्रदान गर्न लेखिने निश्चित ढाँचाको रचना हो । 'साथीलाई चिठी' घरायसी (अनौपचारिक) चिठी हो । यसका विशेषता यी हुन् — (क) मिति र ठेगाना: 'मिति २०७७/०५/१७, पेनाङ्, मलेसिया' । (ख) सम्बोधन: 'प्रिय मित्र सुरज' । (ग) अभिवादन: 'नमस्कार र धेरै धेरै सम्झना' । (घ) मुख्य भाग: आदि (पत्र पाएको खुसी), मध्य (परदेशको जीवन र दुर्घटना) र अन्त्य (फर्कने निर्णय) । (ङ) आत्मीय भाषा: 'सुरजजी ?', 'मित्र सुरज ?' । (च) प्रथम पुरुष र निजी अनुभव: 'म', 'मैले' । (छ) समापन र हस्ताक्षर: 'तपाईंको शुभचिन्तक — पूर्णविक्रम बस्नेत' । (ज) खामको नमुना: पठाउने र पाउने ठेगानासहित । यी विशेषताले यसलाई घरायसी चिठीको उत्कृष्ट नमुना बनाएका छन् ।

व्यावहारिक लेखन (४ अङ्क)

गाउँको विकासका लागि पर्यावरणमैत्री सडक आवश्यक छ भन्ने कुरा खुलाउँदै साथीलाई चिठी लेख्नुहोस् । [4]
तपाईंको विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा मुख्य अतिथिलाई बोलाउन निमन्त्रणा पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस् । [4]

उत्तर (नमुना)

१९. मिति : ०००००/००/०० ठेगाना : काठमाडौँ

प्रिय मित्र रमेश, नमस्कार र धेरै धेरै सम्झना । तपाईंको पत्र पाएँ; गाउँमा सडक बन्दै गरेको खबरले खुसी भएँ ।

गाउँको विकासका लागि सडक अनिवार्य छ, तर त्यो पर्यावरणमैत्री हुनुपर्छ भन्ने मेरो विचार छ । खाडल खनेर बगाएको माटोले नदी पुरिन्छ, भिरालो पाखा भत्किन्छ र वर्षामा पहिरो जान्छ । त्यसैले सडक बनाउँदा पानी निकासको नाली, भिरालो ठाउँमा पर्खाल, किनारमा रुख रोप्ने र गुणस्तरीय निर्माण सामग्री प्रयोग गर्ने काम साथसाथै गर्नुपर्छ । यसरी बनेको सडकले किसानको तरकारी बजारसम्म पुर्‍याउँछ, विद्यार्थी र बिरामीलाई सहजता दिन्छ र जङ्गल, खोला र खेतबारी पनि जोगिन्छन् ।

तपाईंहरूले गाउँमा सडक समिति र उपभोक्ता समितिमार्फत यो कुरा उठाउनुहोला; म पनि यहाँबाट सकेको सहयोग गर्नेछु ।

बाँकी कुरा भेटमै गरौँला । तपाईंको शुभचिन्तक साथीको नाम

२०. हार्दिक निमन्त्रणा श्री ०००००ज्यू, हाम्रो विद्यालयको वार्षिकोत्सव तथा अभिभावक दिवस समारोह माननीय शिक्षा मन्त्री श्री ०००००ज्यूको प्रमुख आतिथ्यमा सुसम्पन्न हुँदैछ । उक्त कार्यक्रममा यहाँको गरिमामय उपस्थितिका लागि सादर निमन्त्रणा गरिन्छ । मिति : ०००० साल माघ ८ गते, बिहीबार । समय : दिनको ११ बजे । स्थान : विद्यालय प्राङ्गण । प्रार्थी — प्रधानाध्यापक तथा विद्यालय परिवार

वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

'साथीलाई चिठी' कुन किसिमको चिठी हो ? (क) कार्यालयी (ख) घरायसी (ग) व्यावसायिक (घ) आवेदन [1]
पूर्णविक्रमले चिठी कसलाई लेखेका हुन् ? (क) आमालाई (ख) सुरजलाई (ग) कम्पनी मेनेजरलाई (घ) भाइलाई [1]
पत्रमा 'प्रिय मित्र सुरज' कुन अङ्ग हो ? (क) समापन (ख) ठेगाना (ग) सम्बोधन (घ) विषयवस्तु [1]
देश विकासको मूल मन्त्र के हो ? (क) विदेशी ऋण (ख) दृढ इच्छाशक्ति र इमानदार प्रयत्न (ग) रिङ्गेट (घ) विदेश पलायन [1]

उत्तर

२१. (ख) ।

२२. (ख) ।

२३. (ग) ।

२४. (ख) ।

चिठीका अङ्ग — 'मि-स-अ-मु-स-ह'

मिति/ठेगाना, सम्बोधन, अभिवादन, मुख्य भाग, समापन, हस्ताक्षर — यो क्रमले चिठीका छ अङ्ग सम्झिन सकिन्छ ।

परीक्षा सुझाव

व्यावहारिक लेखनमा नमुनाको ढाँचा कसैगरी नछुटाउनुहोस्: मिति–ठेगाना, सम्बोधन, अभिवादन, मुख्य भाग, समापन र नाम । वास्तविक नामको सट्टा 'साथीको नाम' वा ०००००जस्तो खाली चिह्न प्रयोग गर्नुहोस् ।

Practise more: Nepali question bank