Unit 21 · व्याकरण · 10 min read
समास प्रक्रियाद्वारा शब्दनिर्माण
What the syllabus asks for 3
- समासका छ भेद
- समास र सन्धिको भिन्नता
- विग्रहको सङ्केत-शब्दबाट भेद चिन्ने
शब्दनिर्माणको तेस्रो प्रक्रिया समास हो। दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द बिचको सम्बन्धसूचक शब्द वा विभक्ति लोप गरेर एउटै शब्द बनाउने प्रक्रिया नै समास हो — राजाको कुमार बाट राजकुमार, आमा र बुबा बाट आमाबुबा। शब्दनिर्माणका ४ अङ्कमध्ये समास प्रायः हरेक वर्ष सोधिन्छ, र प्रश्न प्रायः "समास छुट्याई विग्रह गर्नुहोस्" भन्ने हुन्छ।
दुई वा बढी पदबिचको विभक्ति वा योजक लोप गरी एउटै पद बनाउने प्रक्रिया समास, बनेको नयाँ पद समस्त पद, र त्यसलाई फुकाएर देखाउने वाक्यांश विग्रह हो।
राजकुमार मा पहिलो पद राज लाई पूर्वपद, दोस्रो पद कुमार लाई उत्तरपद, र राजाको कुमार लाई विग्रह भनिन्छ।
21.1 समासका छ भेद
| समास | लक्षण | उदाहरण | विग्रह |
|---|---|---|---|
| तत्पुरुष | उत्तरपद प्रधान; पूर्वपदको विभक्ति लोप | राजकुमार | राजाको कुमार |
| कर्मधारय | पूर्वपद विशेषण, उत्तरपद विशेष्य; दुवै एउटै वस्तु | नीलकमल | नीलो कमल |
| द्विगु | पूर्वपद सङ्ख्यावाचक; समूह जनाउने | चौबाटो | चार बाटोको समूह |
| द्वन्द्व | दुवै पद प्रधान; बिचमा र लाग्ने | आमाबुबा | आमा र बुबा |
| बहुव्रीहि | दुवै पद गौण; तेस्रो अर्थ जनाउने | दशानन | दश छन् आनन जसका (रावण) |
| अव्ययीभाव | पूर्वपद अव्यय; समस्त पद अव्यय बन्ने | प्रतिदिन | प्रत्येक दिन |
तत्पुरुष समासका उपभेद
पूर्वपदको कुन विभक्ति लोप भयो, त्यसैअनुसार तत्पुरुषका उपभेद हुन्छन्।
| उपभेद | लोप भएको विभक्ति | उदाहरण | विग्रह |
|---|---|---|---|
| कर्म तत्पुरुष | लाई | स्वर्गप्राप्त | स्वर्गलाई प्राप्त |
| करण तत्पुरुष | ले / द्वारा | रोगपीडित | रोगले पीडित |
| सम्प्रदान तत्पुरुष | का लागि | गौशाला | गाईका लागि शाला |
| अपादान तत्पुरुष | बाट / देखि | देशनिकाला | देशबाट निकाला |
| सम्बन्ध तत्पुरुष | को / का / की | देशसेवा | देशको सेवा |
| अधिकरण तत्पुरुष | मा | वनवास | वनमा वास |
| नञ् तत्पुरुष | न (निषेध) | अन्याय | न्याय नभएको |
अरू भेदका थप उदाहरण
| समास | थप उदाहरण (विग्रहसहित) |
|---|---|
| कर्मधारय | महात्मा (महान् आत्मा), परमेश्वर (परम ईश्वर), कालोबजार (कालो बजार), पुरुषोत्तम (उत्तम पुरुष) |
| द्विगु | त्रिभुवन (तीन भुवनको समूह), पञ्चतत्त्व (पाँच तत्त्वको समूह), नवरत्न, सप्ताह, दुईपाने |
| द्वन्द्व | दालभात (दाल र भात), रातदिन (रात र दिन), हातखुट्टा, आँटपात, नुनतेल, लेनदेन |
| बहुव्रीहि | पीताम्बर (पहेँलो छ अम्बर जसको — विष्णु), लम्बोदर (लामो छ उदर जसको — गणेश), चक्रपाणि, त्रिनेत्र |
| अव्ययीभाव | यथाशक्ति (शक्तिअनुसार), आजीवन (जीवनभरि), प्रतिवर्ष, यथासम्भव, भरमार |
द्वन्द्व समासका तीन उपभेद
| उपभेद | लक्षण | उदाहरण |
|---|---|---|
| इतरेतर द्वन्द्व | दुवै पद छुट्टाछुट्टै बुझिने; र ले जोडिने | आमाबुबा, दाजुभाइ, हातखुट्टा |
| समाहार द्वन्द्व | दुवै मिलेर एउटै समूह जनाउने | नुनतेल, भाँडाकुँडा, लत्ताकपडा |
| वैकल्पिक द्वन्द्व | वा ले जोडिने; एउटा वा अर्को | जीवनमरण, लाभहानि, जयपराजय |
समासमा हुने रूप परिवर्तन
समास बन्दा पूर्वपदको रूप प्रायः छोटिन्छ। रूप फेरिए पनि विग्रहमा पूरै रूप लेख्नुपर्छ।
| पूर्ण रूप | समासमा | समस्त पद | विग्रह |
|---|---|---|---|
| राजा | राज | राजकुमार | राजाको कुमार |
| चार | चौ | चौबाटो | चार बाटोको समूह |
| दुई | दु / द्वि | दुपाने, द्विपक्षीय | दुई पाना भएको |
| पानी | पान | पानढुङ्गो | पानीको ढुङ्गो |
| गाई | गौ | गौशाला | गाईका लागि शाला |
| महान् | महा | महासागर | महान् सागर |
21.2 समास र सन्धिको भिन्नता
यी दुई प्रक्रिया विद्यार्थीले सबैभन्दा बढी साट्छन्। भिन्नता स्पष्ट पार्नुहोस्:
| आधार | सन्धि | समास |
|---|---|---|
| के जोडिन्छ | दुई वर्ण | दुई शब्द |
| के हुन्छ | वर्णमा ध्वनि-परिवर्तन | विभक्ति वा योजक लोप |
| फुकाउने नाम | सन्धि-विच्छेद | विग्रह |
| उदाहरण | विद्या + आलय = विद्यालय | राजाको कुमार = राजकुमार |
| अर्थमा असर | अर्थ उही रहन्छ | नयाँ अर्थ बन्न सक्छ |
21.3 विग्रहको सङ्केत-शब्दबाट भेद चिन्ने
विग्रह लेख्दा बिचमा कुन शब्द राख्नुपर्यो — त्यही नै समासको भेद बताउने सबैभन्दा छिटो सङ्केत हो। परीक्षामा समय बचाउन यो तालिका प्रयोग गर्नुहोस्।
| विग्रहमा आउने शब्द | समासको भेद | उदाहरण |
|---|---|---|
| को / का / की | सम्बन्ध तत्पुरुष | देशसेवा = देशको सेवा |
| लाई | कर्म तत्पुरुष | स्वर्गप्राप्त = स्वर्गलाई प्राप्त |
| ले / द्वारा | करण तत्पुरुष | हस्तलिखित = हातले लेखिएको |
| का लागि | सम्प्रदान तत्पुरुष | गौशाला = गाईका लागि शाला |
| बाट / देखि | अपादान तत्पुरुष | ऋणमुक्त = ऋणबाट मुक्त |
| मा | अधिकरण तत्पुरुष | गृहप्रवेश = गृहमा प्रवेश |
| नभएको / न | नञ् तत्पुरुष | असम्भव = सम्भव नभएको |
| र / वा | द्वन्द्व | लाभहानि = लाभ वा हानि |
| को समूह | द्विगु | पञ्चतत्त्व = पाँच तत्त्वको समूह |
| कुनै विभक्ति नचाहिने, सिधै विशेषण | कर्मधारय | परमेश्वर = परम ईश्वर |
| "…जसको / जसका" भन्नुपर्ने | बहुव्रीहि | लम्बोदर = लामो छ उदर जसको |
| अनुसार / भरि / प्रत्येक | अव्ययीभाव | यथासम्भव = सम्भवअनुसार |
यो तालिका उल्टो दिशामा पनि चल्छ। परीक्षामा "विग्रहबाट समस्त पद बनाउनुहोस्" भनिएको छ भने विग्रहमा देखिने को, ले, मा, र जस्ता शब्द हटाइदिनुहोस् — बाँकी रहेका दुई पद जोडेपछि समस्त पद तयार हुन्छ। जोड्दा पूर्वपदको रूप छोट्टिन सक्छ भन्ने मात्र बिर्सनु हुँदैन।
- समासलाई सन्धि भन्ने। हिमालय = हिम + आलय सन्धि हो (वर्ण जोडियो), राजकुमार समास हो (शब्द जोडियो)। एउटै शब्दमा दुवै हुन सक्छन् — देवालय मा सन्धि पनि छ, तत्पुरुष समास पनि।
- बहुव्रीहिलाई कर्मधारय भन्ने। पीताम्बर लाई "पहेँलो अम्बर" भने कर्मधारय हुन्थ्यो; तर यसले विष्णु जनाउँछ, त्यसैले बहुव्रीहि हो। कसैलाई तेस्रो अर्थमा जनाए बहुव्रीहि।
- द्विगुलाई कर्मधारय भन्ने। पूर्वपद सङ्ख्यावाचक भए द्विगु — चौबाटो, त्रिभुवन।
- विग्रह नलेख्ने। विग्रहबिना समासको नाम मात्र लेखे आधा अङ्क जान्छ।
- विग्रहमा गलत विभक्ति हाल्ने। वनवास को विग्रह वनको वास होइन, वनमा वास हो — त्यसैले अधिकरण तत्पुरुष।
प्रश्न. रोगपीडित को समास छुट्याई विग्रह गर्नुहोस्।
समाधान. १. पद छुट्याउने. रोग + पीडित। २. तेस्रो अर्थ छ कि? रोगपीडित ले रोगले पीडित भएको मान्छे नै जनाउँछ, कुनै तेस्रो वस्तु होइन → बहुव्रीहि होइन। ३. दुवै पद बराबर छन्? रोग र पीडित भन्न मिल्दैन → द्वन्द्व होइन। ४. पूर्वपद सङ्ख्या वा अव्यय हो? होइन → द्विगु/अव्ययीभाव होइन। ५. पूर्वपद विशेषण हो? रोग नाम हो, विशेषण होइन → कर्मधारय होइन। ६. बाँकी रह्यो तत्पुरुष. बिचमा ले विभक्ति लोप भएको छ। ७. उत्तर. रोगपीडित = रोगले पीडित — करण तत्पुरुष समास।
प्रश्न. नीलकण्ठ शब्दका दुई अर्थ छन्। दुवैमा समास एउटै हो?
समाधान. १. पहिलो अर्थ. "नीलो घाँटी" — यहाँ उत्तरपद कण्ठ नै प्रधान छ, पूर्वपद नील विशेषण हो → कर्मधारय समास। २. दोस्रो अर्थ. "नीलो छ कण्ठ जसको — शिव" वा एउटा चरा — यहाँ न नील प्रधान छ न कण्ठ; तेस्रो कुनै व्यक्ति/वस्तु जनाइयो → बहुव्रीहि समास। ३. निष्कर्ष. समस्त पद उही भए पनि अर्थले समासको भेद तय गर्छ। त्यसैले विग्रह लेख्दा कुन अर्थमा लिइएको हो स्पष्ट पार्नुपर्छ।
प्रश्न. तलका विग्रहबाट समस्त पद बनाई समास तोक्नुहोस् — (१) चार बाटोको समूह (२) देशबाट निकाला (३) हात र खुट्टा (४) शक्तिअनुसार।
समाधान. १. चार बाटोको समूह → चौबाटो — पूर्वपद सङ्ख्यावाचक → द्विगु। २. देशबाट निकाला → देशनिकाला — बाट लोप → अपादान तत्पुरुष। ३. हात र खुट्टा → हातखुट्टा — र लोप, दुवै पद प्रधान → द्वन्द्व। ४. शक्तिअनुसार → यथाशक्ति — पूर्वपद यथा अव्यय → अव्ययीभाव।
टिप्पणी. विग्रहमा देखिने जोड्ने शब्द — को, ले, लाई, बाट, मा, र, अनुसार — नै भेद पहिचानको सबैभन्दा भरपर्दो सङ्केत हो।
उत्तर सधैँ तीन भागमा लेख्नुहोस् — पद विच्छेद, विग्रह, समासको नाम। जस्तै: वनवास = वन + वास; विग्रह — वनमा वास; अधिकरण तत्पुरुष समास। नाम मात्र लेखे आधा अङ्क जान्छ, विग्रह मात्र लेखे पनि पूरा अङ्क आउँदैन।
पाठको सार
- समास दुई वा बढी शब्द जोडेर एउटै शब्द बनाउने प्रक्रिया हो; फुकाउनुलाई विग्रह भनिन्छ।
- छ भेद: तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वन्द्व, बहुव्रीहि, अव्ययीभाव।
- प्रधान पदअनुसार — पूर्वपद प्रधान (अव्ययीभाव), उत्तरपद प्रधान (तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु), उभयपद प्रधान (द्वन्द्व), अन्यपद प्रधान (बहुव्रीहि)।
- तत्पुरुषका उपभेद लोप भएको विभक्तिले तय हुन्छ — कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, नञ्।
- सन्धिमा वर्ण जोडिन्छ, समासमा शब्द; सन्धि-विच्छेद र विग्रह फरक कुरा हुन्।
- एउटै समस्त पद अर्थअनुसार कर्मधारय पनि हुन सक्छ, बहुव्रीहि पनि।
- द्वन्द्वका तीन उपभेद: इतरेतर (आमाबुबा), समाहार (भाँडाकुँडा), वैकल्पिक (जयपराजय)।
- विग्रहमा आउने शब्द — को, ले, लाई, बाट, मा, र, को समूह, जसको — ले भेद तुरुन्तै बताउँछ।
- समास बन्दा पूर्वपद छोटिन सक्छ: राजा → राज, चार → चौ, गाई → गौ।
अभ्यास
समास छुट्याई विग्रह गर्नुहोस् (१ अङ्क)
- राजकुमार [1]
- आमाबुबा [1]
- चौबाटो [1]
- महात्मा [1]
- दशानन [1]
- प्रतिदिन [1]
- वनवास [1]
- देशनिकाला [1]
- अन्याय [1]
उत्तर
१. राजाको कुमार — को लोप, सम्बन्ध तत्पुरुष।
२. आमा र बुबा — र लोप, दुवै पद प्रधान, द्वन्द्व।
३. चार बाटोको समूह — पूर्वपद सङ्ख्यावाचक, द्विगु।
४. महान् आत्मा — पूर्वपद विशेषण, कर्मधारय।
५. दश छन् आनन जसका (रावण) — तेस्रो अर्थ, बहुव्रीहि।
६. प्रत्येक दिन — पूर्वपद अव्यय, अव्ययीभाव।
७. वनमा वास — मा लोप, अधिकरण तत्पुरुष।
८. देशबाट निकाला — बाट लोप, अपादान तत्पुरुष।
९. न्याय नभएको — निषेधवाचक न, नञ् तत्पुरुष।
विग्रहबाट समस्त पद बनाउनुहोस् (१ अङ्क)
- नीलो कमल [1]
- रोगले पीडित [1]
- गाईका लागि शाला [1]
- दाल र भात [1]
- शक्तिअनुसार [1]
- तीन भुवनको समूह [1]
उत्तर
१०. नीलकमल — कर्मधारय, विशेषण + विशेष्य।
११. रोगपीडित — करण तत्पुरुष, ले लोप।
१२. गौशाला — सम्प्रदान तत्पुरुष, का लागि लोप।
१३. दालभात — द्वन्द्व, र लोप।
१४. यथाशक्ति — अव्ययीभाव, पूर्वपद यथा अव्यय।
१५. त्रिभुवन — द्विगु, पूर्वपद सङ्ख्यावाचक।
खाली ठाउँ भर्नुहोस् (१ अङ्क)
- समास फुकाउने प्रक्रियालाई ………… भनिन्छ। [1]
- दुवै पद प्रधान हुने समास ………… हो। [1]
- पीताम्बर ………… समासको उदाहरण हो। [1]
- सन्धिमा ………… जोडिन्छ भने समासमा शब्द। [1]
उत्तर
१६. विग्रह — सन्धिमा भने सन्धि-विच्छेद भनिन्छ।
१७. द्वन्द्व — बिचमा र लगाएर फुकाइन्छ।
१८. बहुव्रीहि — यसले विष्णुलाई जनाउँछ, तेस्रो अर्थ।
१९. वर्ण — सन्धि वर्णस्तरको प्रक्रिया हो।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- समास भनेको के हो? पूर्वपद, उत्तरपद र विग्रह उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्। [3]
- कर्मधारय र बहुव्रीहि समासको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- तत्पुरुष समासका कुनै चार उपभेद विग्रहसहित लेख्नुहोस्। [3]
- सन्धि र समासको भिन्नता तीन बुँदामा लेख्नुहोस्। [3]
- द्विगु र द्वन्द्व समास कसरी छुट्याउने? दुई-दुई उदाहरण दिनुहोस्। [3]
- नीलकण्ठ का दुई समास कसरी सम्भव छन्? स्पष्ट पार्नुहोस्। [3]
- तल दिइएको अनुच्छेदबाट समस्त पद टिपी विग्रह गर्नुहोस् — दसैँमा काठमाडौँका आमाबुबा र छोराछोरी रातदिन खटिन्छन्। गाउँघरमा चौबाटोसम्म रमाइलो हुन्छ। [3]
उत्तर
२०. दुई वा बढी पदबिचको विभक्ति/योजक लोप गरी एउटै पद बनाउने प्रक्रिया समास हो। राजकुमार मा राज पूर्वपद, कुमार उत्तरपद, र राजाको कुमार विग्रह हो।
२१. कर्मधारयमा उत्तरपद नै प्रधान रहन्छ र समस्त पदले त्यही वस्तु जनाउँछ — नीलकमल = नीलो कमल, कमलै हो। बहुव्रीहिमा दुवै पद गौण भई तेस्रो वस्तु जनाइन्छ — पीताम्बर = विष्णु, अम्बर होइन।
२२. कर्म — स्वर्गप्राप्त (स्वर्गलाई प्राप्त); करण — रोगपीडित (रोगले पीडित); सम्बन्ध — देशसेवा (देशको सेवा); अधिकरण — गृहप्रवेश (गृहमा प्रवेश)।
२३. (क) सन्धिमा वर्ण जोडिन्छ, समासमा शब्द। (ख) सन्धिमा ध्वनि-परिवर्तन हुन्छ, समासमा विभक्ति लोप। (ग) सन्धि फुकाउनु सन्धि-विच्छेद, समास फुकाउनु विग्रह।
२४. द्विगुमा पूर्वपद सङ्ख्यावाचक हुन्छ र समूह जनाउँछ — चौबाटो, पञ्चतत्त्व। द्वन्द्वमा दुवै पद बराबर हुन्छन् र बिचमा र लाग्छ — आमाबुबा, नुनतेल।
२५. "नीलो घाँटी" अर्थमा उत्तरपद प्रधान हुन्छ → कर्मधारय। "नीलो छ कण्ठ जसको (शिव)" अर्थमा तेस्रो व्यक्ति जनाइन्छ → बहुव्रीहि। अर्थले नै भेद तय गर्छ।
२६. आमाबुबा (आमा र बुबा — द्वन्द्व); छोराछोरी (छोरा र छोरी — द्वन्द्व); रातदिन (रात र दिन — द्वन्द्व); गाउँघर (गाउँ र घर — द्वन्द्व); चौबाटो (चार बाटोको समूह — द्विगु)।
थप अभ्यास (३ अङ्क)
- द्वन्द्व समासका तीन उपभेद उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- समास बन्दा पूर्वपदको रूप फेरिने तीन उदाहरण विग्रहसहित देखाउनुहोस्। [3]
- महासागर, त्रिनेत्र, आजीवन — समास छुट्याई विग्रह गर्नुहोस्। [3]
- बहुव्रीहि समासका तीन उदाहरण दिई कसले के जनायो लेख्नुहोस्। [3]
उत्तर
२७. इतरेतर — आमाबुबा (दुवै छुट्टै बुझिन्छन्); समाहार — भाँडाकुँडा (मिलेर एउटै समूह); वैकल्पिक — जयपराजय (जय वा पराजय)।
२८. राजा → राज: राजकुमार (राजाको कुमार); चार → चौ: चौबाटो (चार बाटोको समूह); गाई → गौ: गौशाला (गाईका लागि शाला)।
२९. महासागर = महान् सागर (कर्मधारय); त्रिनेत्र = तीन छन् नेत्र जसका, शिव (बहुव्रीहि); आजीवन = जीवनभरि (अव्ययीभाव)।
३०. दशानन — रावण (दश मुख भएको); लम्बोदर — गणेश (लामो पेट भएको); चक्रपाणि — विष्णु (हातमा चक्र भएको)। तीनैमा समस्त पदले तेस्रो व्यक्ति जनायो।
Practise more: Nepali question bank