पठनबोध, बुँदाटिपोट र सारांश लेखन

शीर्षक: नेपालको जलविद्युत् सम्भावना

• क. स्रोतको अवस्था
• छ हजारभन्दा बढी खोलानाला
• सम्भाव्य क्षमता : करिब ४२,००० मेगावाट
• ख. वर्तमान उपयोग
• जडित क्षमता सम्भाव्यताको सानो अंश मात्र
• ग. बाधा
• पुँजी, प्रविधि, प्रसारण लाइन, बजार
• घ. निष्कर्ष
• लगानी र दीर्घकालीन योजनाबिना सम्भावना सम्भावनामै सीमित

नेपाल जलस्रोतका दृष्टिले संसारकै सम्पन्न देशमध्ये पर्छ। हिमालबाट पग्लिएको पानी र वर्षाको पानी बोकेर बग्ने छ हजारभन्दा बढी खोलानाला यस सानो भूभागभित्र छन्। कोशी, गण्डकी, कर्णाली र महाकाली — यी चार ठूला नदी प्रणालीले देशको लगभग सबै भूगोल समेट्छन्। भिरालो जमिन, छोटो दूरीमै ठूलो उचाइ घट्ने भूबनोट र वर्षभरि नसुक्ने हिमनदीजन्य प्रवाह — यी तीन कुराको संयोगले नेपाललाई जलविद्युत् उत्पादनका लागि प्रकृतिले नै उपयुक्त बनाइदिएको हो।

अध्ययनहरूले नेपालको सैद्धान्तिक जलविद्युत् क्षमता करिब त्रियासी हजार मेगावाट रहेको देखाएका छन्। तर सबै ठाउँमा बाँध बाँध्न सकिँदैन। कतै भूगोलले दिँदैन, कतै बस्ती डुब्छ, कतै लागत यति धेरै हुन्छ कि उत्पादित बिजुली किन्ने कोही हुँदैन। यी सबै कुरा हिसाब गर्दा प्राविधिक र आर्थिक दुवै दृष्टिले उपयुक्त क्षमता करिब बयालीस हजार मेगावाट मानिन्छ। यो पनि सानो सङ्ख्या होइन — नेपालको हालको जडित क्षमता यसको दस प्रतिशत पनि पुगेको छैन।

बिजुली उत्पादन भएर मात्र पुग्दैन, त्यो उपभोक्तासम्म पुग्नुपर्छ। यहीँनेर नेपालको सबैभन्दा ठूलो अड्चन छ। उत्पादन केन्द्र प्रायः दुर्गम पहाडी क्षेत्रमा छन् भने ठूलो खपत तराई र सहरी क्षेत्रमा। बीचमा चाहिने उच्च क्षमताको प्रसारण लाइन पर्याप्त छैन। प्रसारण लाइन नहुँदा बर्खामा उत्पादित बिजुली खेर जान्छ, र हिउँदमा नदीको बहाव घट्दा उही आयोजनाले आधा मात्र बिजुली दिन्छ। नेपालका अधिकांश आयोजना नदीप्रवाही खालका हुनु — अर्थात् पानी जम्मा गर्ने ठूलो जलाशय नहुनु — यसको मुख्य कारण हो।

लगानी अर्को चुनौती हो। एक मेगावाट जलविद्युत् उत्पादन गर्न औसतमा करिब पन्ध्र-बीस करोड रुपियाँ लाग्छ। त्यति ठूलो रकम आन्तरिक बचतबाट मात्र जुट्दैन, त्यसैले वैदेशिक लगानी र दीर्घकालीन ऋण चाहिन्छ। तर लगानीकर्ताले प्रतिफलको निश्चितता खोज्छन् — बिजुली कसले, कति मूल्यमा, कति वर्षसम्म किन्छ भन्ने सम्झौता चाहिन्छ। नीतिगत अस्थिरता, जग्गा प्राप्तिमा ढिलाइ र निर्माणकालका भूकम्प-बाढीजस्ता जोखिमले यो निश्चितता कमजोर बनाउँछन्।

यी सबै अड्चनका बीच पनि विगत डेढ दशकमा उल्लेखनीय प्रगति भएको छ। माथिल्लो तामाकोशी आयोजनाले चार सय छपन्न मेगावाट थपेपछि नेपाल बर्खायाममा बिजुली निर्यात गर्ने अवस्थामा पुगेको छ। निजी क्षेत्र र स्थानीय लगानीकर्ताको सहभागिता बढेको छ। अब आवश्यक कुरा भनेको जलाशययुक्त ठूला आयोजना, भरपर्दो प्रसारण सञ्जाल र छिमेकी मुलुकसँगको दीर्घकालीन ऊर्जा व्यापार सम्झौता हो। जलविद्युत्लाई केवल बिजुली बाल्ने साधन नभई औद्योगिकीकरण, विद्युतीय यातायात र रोजगारीको आधार बनाउन सकिए मात्र यो सम्भावना साँच्चिकै समृद्धिमा बदलिन्छ।

शीर्षक: नेपालको जलविद्युत् — सम्भावना र चुनौती

• क. प्राकृतिक आधार
• छ हजारभन्दा बढी खोलानाला; कोशी, गण्डकी, कर्णाली, महाकाली — चार नदी प्रणाली
• भिरालो जमिन, छोटो दूरीमा ठूलो उचाइ घट्ने भूबनोट, वर्षभरि नसुक्ने हिमनदीजन्य प्रवाह
• ख. क्षमता
• सैद्धान्तिक : करिब ८३,००० मेगावाट
• प्राविधिक-आर्थिक : करिब ४२,००० मेगावाट
• हालको जडित क्षमता : सम्भाव्यताको १० प्रतिशत पनि होइन
• ग. मुख्य अड्चन
• प्रसारण लाइन अपुग — उत्पादन दुर्गममा, खपत तराई-सहरमा
• नदीप्रवाही आयोजना — हिउँदमा उत्पादन आधा
• लगानी : प्रतिमेगावाट करिब १५–२० करोड रुपियाँ
• नीतिगत अस्थिरता, जग्गा प्राप्तिमा ढिलाइ, भूकम्प-बाढीको जोखिम
• घ. प्रगति
• माथिल्लो तामाकोशी ४५६ मेगावाट; बर्खामा निर्यात
• निजी र स्थानीय लगानी बढ्दो
• ङ. आवश्यकता
• जलाशययुक्त आयोजना, प्रसारण सञ्जाल, दीर्घकालीन ऊर्जा व्यापार सम्झौता
• औद्योगिकीकरण, विद्युतीय यातायात, रोजगारीसँग जोड्नुपर्ने

शीर्षक: नेपालको जलविद्युत्

नेपालमा छ हजारभन्दा बढी खोलानाला छन् र भिरालो भूबनोटसँगै वर्षभरि नसुक्ने हिमनदीजन्य प्रवाह भएकाले जलविद्युत्को प्राकृतिक आधार बलियो छ। सैद्धान्तिक क्षमता करिब त्रियासी हजार मेगावाट भए पनि भूगोल, बस्ती विस्थापन र लागतका कारण व्यवहारमा उपयुक्त क्षमता करिब बयालीस हजार मेगावाट मानिन्छ, जसको दस प्रतिशत पनि अहिलेसम्म उपयोग भएको छैन। उत्पादन दुर्गम क्षेत्रमा र खपत तराई-सहरमा हुनु, प्रसारण लाइन अपुग हुनु र अधिकांश आयोजना जलाशयविहीन हुनुले हिउँदमा उत्पादन घट्छ भने बर्खामा बिजुली खेर जान्छ। ठूलो लगानी आवश्यक पर्ने, तर नीतिगत अस्थिरता र प्राकृतिक जोखिमले लगानीकर्ताको विश्वास कमजोर बनाउने अवस्था छ। माथिल्लो तामाकोशीपछि निर्यातको अवस्था बने पनि जलाशययुक्त आयोजना, भरपर्दो प्रसारण सञ्जाल र दीर्घकालीन ऊर्जा व्यापारबिना यो सम्भावना समृद्धिमा बदलिँदैन।

हिमाल नेपालको पहिचान मात्र होइन, यो करोडौँ मानिसका लागि पानीको भण्डार पनि हो। हिउँदमा परेको हिउँ र हिमनदीमा जमेको बरफ बिस्तारै पग्लेर वर्षभरि नदीमा पानी दिन्छ। त्यही पानीले खेती सिँचाइ हुन्छ, बिजुली बन्छ, सहरले पिउने पानी पाउँछ। तर पछिल्ला दशकमा यो भण्डार सुक्दै गएको तथ्य वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्दै जाँदा त्यसको असर पहाड र हिमाली क्षेत्रमा तराईभन्दा छिटो देखिन्छ। हिन्दुकुश-हिमालय क्षेत्रमा गरिएका अध्ययनका अनुसार यहाँको तापक्रम वृद्धिदर विश्व औसतभन्दा उच्च छ, र जति माथि उक्लियो त्यति नै वृद्धि तीव्र देखिन्छ। परिणामस्वरूप हिमरेखा माथि सर्दै गएको छ, पहिले वर्षभरि हिउँले ढाकिने ठाउँ अहिले कैयौँ महिना नाङ्गो रहन्छ, र हिमनदी पछाडि हट्दै गएका छन्।

हिमनदी पग्लिँदा निस्केको पानी तल्लो भागमा जम्मा भएर ताल बन्छ। यसलाई हिमताल भनिन्छ। यस्ता ताललाई थुनेर राख्ने पर्खाल ढुङ्गा, गिटी र बरफ मिसिएको कमजोर थुप्रो मात्र हुन्छ। पानीको चाप बढ्दै गएपछि वा भूकम्प, पहिरो, हिउँ पहिरोले धक्का दिएपछि यो पर्खाल फुट्न सक्छ र क्षणभरमै करोडौँ घनमिटर पानी तल्लो बस्तीतिर पसार्छ। यसलाई हिमताल विस्फोट भनिन्छ। नेपालमा सोलुखुम्बुको इम्जा र दोलखाको त्सो रोल्पा जस्ता ताल जोखिमपूर्ण मानिएका छन्, र दुवैमा पानीको सतह घटाउने काम गरिएको छ।

असर हिमताल विस्फोटमा मात्र सीमित छैन। वर्षाको ढाँचा पनि फेरिएको छ। पहिले लामो समयसम्म मध्यम वर्षा हुन्थ्यो भने अहिले थोरै समयमा अत्यधिक पानी पर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यस्तो वर्षाले भिरालो पहाडमा पहिरो जान्छ, नदीमा अचानक बाढी आउँछ, र त्यही बाढीले पुल, सडक, विद्युत् आयोजना र बस्ती बगाउँछ। अर्कोतिर हिउँदको वर्षा घट्दा पानीका मुहान सुक्ने र खेती मारमा पर्ने अवस्था छ। उच्च पहाडका कतिपय बस्ती पानी अभावकै कारण तल सारिएका छन्।

यो समस्या नेपालले मात्र सिर्जना गरेको होइन। विश्वको कुल हरितगृह ग्याँस उत्सर्जनमा नेपालको हिस्सा अत्यन्त न्यून छ, तर असर भने नेपालजस्ता हिमाली र कृषिप्रधान देशमा बढी परेको छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालले जलवायु न्यायको कुरा उठाउँदै आएको छ। सँगै आन्तरिक रूपमा पनि गर्नुपर्ने धेरै छ — हिमताल र नदीको नियमित निगरानी, पूर्वसूचना प्रणाली, बस्ती बसाउँदा जोखिम नक्साको प्रयोग, वन संरक्षण र स्थानीय समुदायलाई तयारी अवस्थामा राख्ने कार्यक्रम। हिमाल जोगिए मात्र तलको जीवन जोगिन्छ भन्ने चेत सबै तहमा पुग्नु आजको आवश्यकता हो।

बुँदाटिपोट

• क. हिमालको महत्त्व — पग्लिएको हिउँ र बरफले वर्षभरि नदीमा पानी; सिँचाइ, जलविद्युत्, खानेपानी
• ख. तापक्रम वृद्धि — हिन्दुकुश-हिमालय क्षेत्रमा विश्व औसतभन्दा उच्च; उचाइसँगै तीव्र; हिमरेखा माथि सर्दै; हिमनदी पछाडि हट्दै
• ग. हिमताल विस्फोट — कमजोर प्राकृतिक बाँध; चाप, भूकम्प वा पहिरोले फुट्ने; जोखिमपूर्ण — इम्जा (सोलुखुम्बु), त्सो रोल्पा (दोलखा)
• घ. अन्य असर — छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा, पहिरो, आकस्मिक बाढी; हिउँदे वर्षा घट्दा मुहान सुक्ने, बस्ती सर्नुपर्ने
• ङ. जिम्मेवारी र उपाय — नेपालको उत्सर्जन न्यून तर असर बढी; जलवायु न्यायको माग; निगरानी, पूर्वसूचना प्रणाली, जोखिम नक्सा, वन संरक्षण, समुदाय तयारी

सारांश (मूल ४३० शब्द, सारांश १४० शब्द)

शीर्षक: हिमाल र जलवायु परिवर्तन

हिमालमा जमेको हिउँ र बरफ बिस्तारै पग्लेर वर्षभरि नदीमा पानी दिने भएकाले यो सिँचाइ, जलविद्युत् र खानेपानीको मूल आधार हो। तर हिन्दुकुश-हिमालय क्षेत्रको तापक्रम विश्व औसतभन्दा छिटो बढेकाले हिमरेखा माथि सर्दै र हिमनदी पछाडि हट्दै गएका छन्। पग्लेको पानीले बनेका हिमताललाई कमजोर प्राकृतिक बाँधले मात्र थामेको हुन्छ, जुन चाप वा धक्काले फुट्दा तल्लो बस्तीमा विनाशकारी बाढी जान्छ; इम्जा र त्सो रोल्पा यस्तै जोखिमका उदाहरण हुन्। सँगै वर्षाको ढाँचा फेरिएर छोटो समयमा अत्यधिक पानी पर्ने, पहिरो जाने र हिउँदमा मुहान सुक्ने समस्या बढेको छ। उत्सर्जनमा नगण्य भूमिका भए पनि असर बढी भोग्नुपरेकाले नेपालले जलवायु न्याय माग्दै आएको छ भने आन्तरिक रूपमा निगरानी, पूर्वसूचना प्रणाली र समुदाय तयारी अपरिहार्य छ।

पासाङ ल्हामु शेर्पा नेपाली पर्वतारोहणको इतिहासमा एउटा नयाँ अध्याय लेख्ने महिला हुन्। उनको जन्म सन् एकहजार नौ सय एकसट्ठीमा सोलुखुम्बु जिल्लाको सुर्के गाउँमा भएको थियो। सगरमाथाको फेदीमा हुर्केकी उनले बाल्यकालदेखि नै विदेशी आरोहीका टोली आउँदा-जाँदा देखिरहिन्, र भरिया तथा सहयोगीका रूपमा काम गर्ने शेर्पा समुदायको जीवन नजिकबाट बुझिन्। विद्यालय शिक्षाको अवसर सीमित भए पनि पहाड चढ्ने चाहना उनमा सानैदेखि थियो।

उनले पर्वतारोहणलाई पेसा र लक्ष्य दुवै बनाइन्। सुरुमा उनले छोटा शिखर चढिन्, त्यसपछि क्रमशः ठूला हिमाल। फ्रान्सको मोन्ट ब्लाँ चढ्ने पहिलो नेपाली महिला बन्ने अवसर पनि उनैले पाइन्। तर उनको मूल लक्ष्य सगरमाथा थियो। त्यस समयसम्म संसारका थुप्रै देशका महिलाले सगरमाथा चुमिसकेका थिए, तर सगरमाथाकै देशकी कुनै महिला शिखरसम्म पुगेकी थिइनन्। यो कुराले उनलाई निरन्तर घोचिरह्यो।

पासाङ ल्हामुले सगरमाथा आरोहणका लागि तीन पटक प्रयास गरिन् र तीनै पटक असफल भइन् — कहिले मौसमले, कहिले स्रोतको अभावले। अनुमति, सामान र खर्च जुटाउन उनलाई ठूलो सङ्घर्ष गर्नुपर्‍यो। कतिपयले महिलाले यस्तो काम गर्नु हुँदैन भन्ने सल्लाह पनि दिए। तर उनले प्रयास छाडिनन्। सन् एकहजार नौ सय त्रियानब्बेको वसन्तमा उनले चौथो पटक प्रयास गरिन्, र सोही वर्ष अप्रिल महिनाको बाइस तारिखका दिन उनी सगरमाथाको शिखरमा पुगिन्। सगरमाथा आरोहण गर्ने उनी पहिलो नेपाली महिला बनिन्।

तर यो खुसी लामो समय टिकेन। शिखरबाट फर्कंदा मौसम अत्यन्त बिग्रियो। हिमआँधीमा परेर उनी र उनका सहयात्री सोनाम छिरिङ शेर्पा दक्षिण शिखरनजिकै अडिनुपर्‍यो, र त्यहीँ उनीहरूको ज्यान गयो। उनको शव केही दिनपछि फेला पर्‍यो र काठमाडौँमा राजकीय सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरियो।

पासाङ ल्हामुको योगदान एउटा शिखर चढ्नुमा मात्र सीमित छैन। उनले नेपाली महिलाका लागि एउटा बन्द ढोका खोलिदिइन्। उनीपछि थुप्रै नेपाली महिला पर्वतारोहणमा लागे, कतिपयले विश्व कीर्तिमान नै बनाए। सरकारले उनको सम्मानमा पदक स्थापना गर्‍यो, एउटा हिमशिखरको नाम उनकै नामबाट राखियो र उनको नाममा राजमार्ग तथा शैक्षिक कोषसमेत सञ्चालनमा आए। असफलतापछि पनि नछाड्ने धैर्य, आफ्नो समुदाय र लिङ्गमाथि लगाइएको सीमालाई नस्वीकार्ने साहस — यिनै उनका जीवनबाट सिक्नुपर्ने मूल पाठ हुन्।

शीर्षक: पासाङ ल्हामु शेर्पा

सन् १९६१ मा सोलुखुम्बुको सुर्के गाउँमा जन्मिएकी पासाङ ल्हामु शेर्पा सगरमाथाको फेदीमा हुर्किएकी थिइन् र सानैदेखि पहाड चढ्ने चाहना राख्थिन्। उनले पर्वतारोहणलाई पेसा बनाइन् र मोन्ट ब्लाँ चढ्ने पहिलो नेपाली महिला बनिन्, तर उनको मूल लक्ष्य सगरमाथा थियो। विदेशी महिलाले सगरमाथा चुमिसक्दा पनि नेपाली महिला नपुगेको अवस्थाले उनलाई निरन्तर प्रेरित गर्‍यो। स्रोत र मौसमका कारण तीन पटक असफल भए पनि प्रयास नछाडी उनी सन् १९९३ अप्रिल २२ मा शिखर पुगिन् र सगरमाथा आरोहण गर्ने पहिलो नेपाली महिला बनिन्। फर्कंदा हिमआँधीमा परी दक्षिण शिखरनजिकै उनको मृत्यु भयो। उनको साहस र धैर्यले नेपाली महिलाका लागि पर्वतारोहणको बाटो खोलिदियो र राज्यले पदक, हिमशिखर तथा राजमार्गको नामबाट उनलाई सम्मान गर्‍यो।