अनिवार्य नेपाली: एकाइअनुसार विषयगत प्रश्नसङ्ग्रह

१. कविले पुर्खालाई सम्बोधन गर्दै सोधेका छन्: कुन पहाडले, कुन खोलाले र कुन आँधीले तिम्रो गति रोक्न सक्यो ? पहाड, खोला र आँधी बाटोमा आएका अवरोधका प्रतीक हुन्। कुनैले पुर्खालाई रोक्न सकेन; उनीहरू गरुडको जस्तो वेगमा अघि बढे। उनीहरूका पौरखले पहाड र तराई जोडिएर नेपाल बन्यो।

२. भूमिका: वासुदेव त्रिपाठी समालोचक र कवि हुन्। 'वीर पुर्खा' चार श्लोकको वीरगाथाप्रधान देशभक्तिपूर्ण कविता हो। विषयवस्तु: कविले 'वीर पुर्खा !' भन्दै पुर्खालाई बारम्बार सम्बोधन गरेका छन् र उनीहरूको साहस, गति र त्यागको सम्झना गराएका छन्। कवितामा काँगडा, कलङ्गा, वेत्रावती, टिस्टा र डिगर्चा जस्ता स्थानका नाम आएका छन्, जसले इतिहासलाई प्रमाणका रूपमा उभ्याउँछन्। भाव: आजको नेपाली पुर्खाको विरासतको उत्तराधिकारी हो र त्यो गौरवलाई जोगाउनु उसको जिम्मेवारी हो भन्ने सन्देश कविताको केन्द्रीय भाव हो। कला: चार-चार अक्षरको लय, गरुड र चन्द्रसूर्य ध्वजाजस्ता प्रतीक र आँधी-बाँधीजस्ता अनुप्रासले कविता प्रभावशाली बनेको छ। निष्कर्ष: इतिहासलाई भावमा ढालेर पुस्तालाई राष्ट्रप्रति उत्तरदायी बनाउने यो कविता छोटो भए पनि सशक्त छ।

१. कथाले जमिन र हैकम भएको ठालु वर्ग र श्रममा निर्भर हली-गोठाला वर्गबिचको द्वन्द्वले भरिएको गाउँको चित्रण गरेको छ। श्रमिकहरूको एकता फेकन र शनिचरजस्ता लोभी अगुवाले बिगारेका छन्। पढेलेखेका मानिसले गाउँ छाड्दा गाउँको परिवर्तनको सम्भावना कमजोर भएको कुरा पनि कथामा देखिन्छ।

२. कृष्ण कथाको 'म' पात्र, कथावाचक र मुख्य पात्र हो। (क) शिक्षित: ऊ पढेलेखेको र गाउँ छाडेर सहर पुगेको व्यक्ति हो। (ख) गाउँप्रेमी: दुई वर्षपछि गाउँ फर्किँदा ऊ गाउँका खोला, रुख र साथीलाई माया गरेर सम्झन्छ। (ग) संवेदनशील र विनम्र: बाल्यसाथी परिछनसँग भेट हुँदा उसमा दूरी होइन आत्मीयता देखिन्छ। (घ) आन्तरिक द्वन्द्व: गाउँ छाडेको अपराधबोध र पीडाबोधले उसलाई सताउँछ। (ङ) परिवर्तनको सोच: गाउँले उसलाई सम्मान गर्छन् र नाटकको जिम्मेवारी सुम्पिन्छन्। कृष्ण कथामा प्रायः स्थिर पात्र हो; उसको सोच र मूल्य कथाभर उस्तै रहन्छन्। यसरी ऊ सामाजिक चेतना बोकेको शिक्षित युवाको प्रतिनिधि पात्र हो।

१. आत्मपरक निबन्धमा लेखक आफ्नो अनुभवलाई प्रथम पुरुष 'म' मा भन्छ र निजी भावनाबाट विचारसम्म पुग्छ। यस निबन्धमा दसैँको बाल्यस्मृति, काठमाडौँको कन्या विद्यालयका अनुभव, छाउपडीको प्रश्न र साझा फूलबारीको सपना लेखिकाका निजी अनुभवबाट विचारमा परिणत भएका छन्। भावुकता र विचारको मिश्रण यसको विशेषता हो।

२. लेखिकाका अनुसार संस्कृति मानिसलाई जोड्ने, श्रमको सम्मान गर्ने र सबैलाई समान ठान्ने जीवनपद्धति हो। नेपाली जीवनको विविधता, जस्तै विभिन्न जातिका चाडपर्व, विविधताको सुन्दर साङ्लोका रूपमा आएको छ। यसको उल्टो, रङ, वर्ण, जाति र लिङ्गका आधारमा मानिसलाई सानो-ठूलो बनाउने, कसैलाई दलित र कसैलाई बहिष्कृत गर्ने प्रचलन विकृति हो। श्रम विभाजनबाट जात बनाइयो र विभेद सुरु भयो; छाउपडी र श्रमको मूल्य नहुनु पनि त्यही विकृतिका रूप हुन्। त्यसैले लेखिका भेद जन्माउने कुरालाई संस्कृति मान्दिनन्। उनको सपना साझा पृथ्वी र साझा भावनामा आधारित न्यायपूर्ण संस्कृति हो, जहाँ सबैले फूलबारीका फूलजस्तै सम्मान पाउँछन्।

१. योगमायाले छुवाछुत, सती-दास प्रथा, बालविवाह, साहुमहाजनको चर्को ब्याज र अन्यायपूर्ण न्यायका विरुद्ध आवाज उठाइन्। सात वर्षमा विवाह भई दुई वर्षमै विधवा भएकी उनले बालविधवाको पीडा आफैँ भोगेकी थिइन्, त्यसैले उनको विद्रोह अनुभवबाट जन्मिएको थियो।

२. योगमायाको जन्म वि.सं. १९२४ मा भोजपुरको सिम्लेमा भएको हो। बालविधवाको पीडा र समाजको तिरस्कार खेपेर उनी आसाम पुगिन्, त्यहाँ आर्यसमाजीको सुधार चेतना र साधुसन्तको सङ्गतबाट प्रभावित भइन्। वि.सं. १९९५ मा उनले अन्यायविरुद्ध अग्निसमाधिको घोषणा गरिन्, १९९७ मा तेइस दिनको तपस्या गरिन्, र १९९८ मा अरुण नदीमा जलसमाधि लिइन्। उनको योगदान तीन तहमा देखिन्छ: (क) राणाकालीन छुवाछुत, सती-दास प्रथा र लैङ्गिक विभेदविरुद्ध पहिलो सङ्गठित आवाज; (ख) महिलाको नेतृत्वमा आन्दोलन सञ्चालन; (ग) आफ्नो प्राणको आहुति दिएर समाजलाई झक्झक्याउनु। सीमा के हो भने आन्दोलनले तत्काल राजनीतिक परिवर्तन ल्याउन सकेन, तर उनले पछिका सामाजिक आन्दोलनका लागि बाटो खोलिन्। त्यसैले योगमाया राष्ट्रिय सामाजिक चेतनाकी अग्रणी व्यक्तित्व हुन्।

१. चिठीका अङ्ग यी हुन्: (१) पत्र लेखिएको मिति र ठेगाना, (२) सम्बोधन, (३) अभिवादन, (४) मुख्य भाग (आदि, मध्य, अन्त्य), (५) समापन र हस्ताक्षर। घरायसी चिठीमा भाषा आत्मीय र सरल हुन्छ।

२. पूर्णविक्रम सुरुमा लापरबाह र अहङ्कारी युवा थिए। बाइस वर्षको उमेरमा सुरजको 'पढाइ नछोड, धैर्य राख' भन्ने सुझाव लत्याएर उनी परदेश गए, किनकि उनलाई परदेशमा 'सुनको बोट' छ भन्ने लागेको थियो। महिनाको आठ सय रिङ्गेट पाउँदा उनी स्वतन्त्रताको नाममा मोजमस्तीमा डुबे र आमाबुबालाई बिर्से। पछि दुर्घटना र ऋणमा परेपछि उनमा पश्चात्ताप जाग्यो। परदेशका दुःखिया साथीले सहयोग गरेपछि उनले आफ्नो गल्ती बुझे र अतीतलाई जीवनको सबैभन्दा दुःखद निर्णय ठाने। अन्त्यमा उनले स्वदेश फर्किएर गाउँको विकासमा लाग्ने निर्णय गरे। यसरी उनी आत्मालोचक, परिश्रमी र स्वदेशप्रेमी बने। यो परिवर्तनले परिवर्तनशील पात्रको लक्षण देखाउँछ र युवालाई विदेशको चकमकभन्दा आफ्नै माटोको मूल्य बुझ्न सिकाउँछ।

१. शीर्षकमा आएको प्रश्न सानीको जीवनभरको प्रतीक्षाको केन्द्र हो। बास बसेर बिहान हिँडेको मधेसी यात्री फेरि फर्कला कि भन्ने आशा नै उसको मनको मुख्य भाव बन्छ। त्यसैले शीर्षक कथाको मनोवैज्ञानिक भावलाई सङ्क्षिप्तमा समेट्ने भएकाले सार्थक छ।

२. सानी पहाडी बाटोको भट्टी पसलकी कलिली छोरी हो। (क) तत्पर र सेवाभावी: यात्री बास बस्न आउँदा उसले चामल, दाल, घिउ, दाउरा र पानी तुरुन्तै ल्याइदिन्छे। (ख) सुकोमल मनकी: साँझको धमिलो उज्यालोमा यात्रीको अनुहार हेर्दा ऊ लजाउँछे र उसको मनमा मौन मोह जन्मन्छ। (ग) मानसिक द्वन्द्वमा परेकी: 'यसकी स्वास्नी होली ?' भन्ने सोचले उसको मुटुमा थप्पडजस्तो बज्छ र ऊ रातभर बेचैन हुन्छे। (घ) प्रतीक्षारत: यात्री हिँडेपछि ऊ जीवनभर 'त्यो फेरि फर्कला ?' भन्ने प्रश्न बोकेर बस्छे। (ङ) आर्थिक रूपले गरिब: उसको बाह्य आवरण मैलो र दरिद्रताको विज्ञापनजस्तो छ, तर भित्री मन निर्मल छ। यसरी सानी मौन प्रेम र उत्सर्गको प्रतीक बनेकी छ।

१. पर्यावरण, प्राकृतिक सम्पदा तथा सांस्कृतिक विविधताको आकर्षणमा मौलाउने र विशेष व्यवस्थापन चाहिने पर्यटनलाई पर्यापर्यटन भनिन्छ। यसमा पर्यटकले प्रकृतिको आनन्द लिन्छन् तर प्रकृतिलाई बिगार्दैनन्।

२. लेखकले नेपालको भौगोलिक विविधता बुझाउन बार्दलीसहितको पाँच तले घरको रूपक प्रयोग गरेका छन्। भुइँतला तराई हो, जहाँ जलवायु उष्ण छ र उचाइ एक हजार मिटरभन्दा तल छ। माथिका तलाहरू पहाड र उच्च पहाडी भेग हुन्, र सबैभन्दा माथिको छाना हिमाल हो। एउटै देशभित्र फरक फरक जलवायु, वनस्पति, जीवजन्तु र संस्कृति भएकाले नेपालमा पर्यापर्यटनको ठुलो सम्भावना छ। पृथ्वीलाई साझा घर भन्नु पनि रूपक हो र पारिस्थितिक प्रणाली बिग्रे सबैको अस्तित्व सङ्कटमा पर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। पर्यापर्यटनका सात विशेषतालाई प्रकृति आधारित, दिगो, संरक्षण र शिक्षामा जोड, अर्थतन्त्रलाई टेवा, स्थानीयलाई आर्थिक सहयोग, पाहुनाको सन्तुष्टि र सद्भावका रूपमा सम्झन सकिन्छ। यी विशेषता पालना गरे नेपाल जल, थल र आकाशमा आधारित पर्यापर्यटनको उत्कृष्ट गन्तव्य बन्न सक्छ।

१. 'ताजा खबर' सडकको पेटीमा भेटिएको बेवारिसे लासको घटना हो। समाजले त्यस्ता खबरलाई एक-दुई दिन चासो दिएर बिर्सन्छ, तर आफ्नै घरको सदस्यमाथि पर्दा मात्र गम्भीर ठान्छ। शीर्षकले खबरलाई बासी बनाउने मानसिकतामाथि व्यङ्ग्य गर्छ, त्यसैले यो सार्थक छ।

२. लघु नाटकको पहिलो विशेषता यसको सङ्क्षिप्तता हो; यहाँ एउटै दृश्यमा, सडकको पेटीमा, छोटो समयभित्रको घटना छ। दोस्रो, पात्र सीमित छन्: आठ मञ्चीय र पाँच अमञ्चीय। तेस्रो, घटनाक्रम तीव्र छ: एम्बुलेन्सको साइरनबाट सुरु भई लासमाथिको चर्चा, आफन्तको प्रवेश र दाह्री बाबाको सन्देशमा पुग्छ। चौथो, द्वन्द्व समाजको बेवास्ता र सामूहिक जिम्मेवारीबिच छ। पाँचौँ, दाह्री बाबा दर्शकतिर फर्केर 'तपाईँहरू किन मौन बस्नुभएको ?' भन्दै सोझो संवाद गर्छन्, जसले नाटकलाई दर्शकसँग जोड्छ। छैटौँ, भाषा बहुभाषिक र दैनिक बोलचालको छ। अन्त्यमा नाटकले लागुऔषधको दुर्व्यसन रोक्न अभिभावक र समाज दुवैले जिम्मेवारी लिनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यी लक्षणले यो रचना एकदृश्यीय लघु नाटक हो भन्ने पुष्टि गर्छन्।

१. रिपोर्ताजमा वास्तविक घटना र तथ्यलाई साहित्यिक भाषामा प्रस्तुत गरिन्छ। यस रचनामा पत्रकार प्रथम पुरुष 'म' मा धुलिखेलको कार्यक्रम र सुन्दरको जीवनकथा खोज्दै जान्छ। घटनाको स्थान, मानिसका नाम, संवाद र तथ्य छन्, साथै पत्रकारका अनुभूति र भावना पनि मिसिएका छन्।

२. सुन्दर छन्त्यालको जन्म म्याग्दीमा भएको हो। बुबाको मृत्यु, आमालाई क्यान्सर र ऋणले उनको जीवन सङ्कटमा पर्यो; उनी डिप्रेसनमा परे। आमाछोरा आरुबारीमा डेरा लिएर बसे र नेपाल मेडिकल कलेजका मनोचिकित्सकलाई देखाए। त्यसपछि योगसाधना उनको जीवनको सहारा बन्यो। योगले मनको सन्तुलन फर्कायो र उनले पढाइ र जागिरमा प्रगति गरे; अन्त्यमा प्राविधिक अधिकृतसम्म पुगे। 'मनको शान्ति खोज्न टाढा जानुपर्दैन, यो तपाईँभित्रै छ' भन्ने भनाइले यही यात्राको निचोड दिन्छ। यसरी रचनाले योग, इच्छाशक्ति र परिवारको साथले कठिनाइ जित्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

१. संवादात्मक रचनामा पात्रबिचको कुराकानीबाट विषयवस्तु अघि बढ्छ। यहाँ विद्यार्थी, शिक्षिका डोल्मा गुरुमा र किसान बद्री विश्वकर्माको प्रश्नोत्तरले सूचना दिन्छ। भाषा सरल, बोलीचालीको हुन्छ र पाठकलाई आफैँ सहभागी भएझैँ लाग्छ।

२. बद्री विश्वकर्माका अनुसार प्राकृतिक खेतीमा जैविक मल (लेदो) र जैविक औषधी घरमै बनाइन्छन्, त्यसैले बाहिरी लागत घट्छ। खेतको माटो आच्छादनले छोपिएपछि चिस्यान जोगिन्छ र माटो उर्वर रहन्छ। पञ्चस्तरीय ढाँचाको बागवानीमा विभिन्न फसलले एकअर्कालाई सहयोग गर्छन्, यसले जमिनको प्रयोग बढी हुन्छ र खेतबारी जङ्गलजस्तो देखिन्छ। रासायनिक विषादीले माटो, पानी र स्वास्थ्यलाई हानि गर्छ भन्ने पाठको स्पष्ट सन्देश छ। यसरी माटोको उर्वराशक्ति जोगाउने, लागत घटाउने र वातावरण नबिगार्ने भएकाले प्राकृतिक कृषि दिगो पद्धति हो। त्यसैले विद्यार्थीले पनि यस्तो खेतीलाई अपनाउनुपर्छ भन्ने निष्कर्ष निस्कन्छ।

१. यसमा तीन दिनका घटना २०७७ जेठ २३, २४ र २५ गतेका मितिसहित छुट्टाछुट्टै टिपिएका छन्। लेखकले प्रत्येक दिनका अनुभव प्रथम पुरुषमा लेखेका छन्। मितिसहितको दिनदिनै टिपोट दैनिकीको मुख्य लक्षण भएकाले यो रचना दैनिकी हो।

२. पहिलो दिन (जेठ २३) लेखक साढे तीन बजे उठेर गुल्मीको आँपचौर तल्लाफाँटबाट छ जनाको टोलीसहित रारा जान हिँडे। दोस्रो दिनको यात्रामा बाटोका ठाउँका धेरै नाम आउँछन्। तेस्रो दिन (जेठ २५) बिहान पाँच बजे उठेर उनीहरू मिर्मिरे उज्यालोमै तालको किनारमा पुगे र छालसँग जिस्किँदै चिसो पानी छोए। रारा कर्णाली प्रदेशको मुगु जिल्लामा पर्ने ताल हो। पाठअनुसार यो समुद्री सतहदेखि २९७२ मिटर उचाइमा छ, यसको अधिकतम लम्बाइ ५ किलोमिटर र अधिकतम चौडाइ ३.२ किलोमिटर छ। लेखकले प्रकृतिलाई 'रारा नानी' भनी मानवीकरण गरेका छन्। यसरी तराईको गर्मीबाट माथि उक्लिएर करिब तीन हजार मिटर उचाइको चिसोसम्मको यात्राको अनुभव यस दैनिकीमा छ।

१. वक्तृताका चरण यसरी सम्झन सकिन्छ: (१) सम्बोधन, (२) आयोजकप्रति आभार, (३) विषयको घोषणा, (४) विषयको विस्तार, (५) समापन, (६) धन्यवाद ज्ञापन। सभाध्यक्ष, निर्णायक र दर्शकलाई क्रमैसँग सम्बोधन गर्नु वक्तृताको अनिवार्य शुरुआत हो।

२. मिना अयरले आदरणीय सभाध्यक्ष, निर्णायक मण्डल र श्रोतालाई क्रमैसँग सम्बोधन गरी जलस्रोतको प्रचुरता, जलविद्युत्, सिँचाइ, पर्यटन र ऊर्जा सङ्कटको क्रमबद्ध तथ्य प्रस्तुत गरिन्; उनले पेट्रोलियम खरिदमा दैनिक करोडौँ रुपियाँ खर्च हुने तथ्य दिई समापन गरिन्। उनको शैली तथ्यमुखी र क्रमबद्ध छ। राजन सार्कीले सम्बोधनपछि हार्दिक आभार प्रकट गरी विषय घोषणा गरे। उनको शैली भाव र अलङ्कारमा आधारित छ; उनले पानी ठोस, तरल र ग्याँस तीनै रूपमा रहने कुरा जोडेर पानीबाट विद्युत् निस्कने कुरा भने। दुवैले वक्तृताको ढाँचा पालना गरे र जलस्रोतको महत्त्व देखाए। भिन्नता के हो भने मिनाले तथ्यबाट तर्क गरिन् भने राजनले भावबाट श्रोतालाई प्रभावित गरे।

१.

नियम: वर्गको पहिलो र दोस्रो अघोष, तेस्रो र चौथो घोष; पहिलो र तेस्रो अल्पप्राण, दोस्रो र चौथो महाप्राण।

२. कथ्य वर्ण बोल्दा सुनिने ध्वनि हो र लेख्य वर्ण त्यसलाई जनाउने चिह्न हो। कथ्य स्वर ६ र लेख्य स्वर ११ छन्; कथ्य व्यञ्जन २९ र लेख्य व्यञ्जन ३३ छन्। जस्तै, 'शिक्षा' लेखिन्छ तर 'सिक्छा' जस्तो सुनिन्छ।

१. तत्सम: विद्या, सूर्य (संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका)। तद्भव: हात (हस्त), आँखा (अक्षि) (संस्कृतबाट बिग्रिएर आएका)। आगन्तुक: किताब, रुमाल (अरबी र फारसीबाट आएका)।

२. अनुराग, आमा, कमल, खेत, गाउँ। स्वरले सुरु हुने शब्द पहिले आउँछन्, तीमध्ये अ पछि आ; त्यसपछि व्यञ्जनको वर्णक्रम क, ख, ग।

१. तीन = विशेषण, सङ्ख्यावाचक (विद्यार्थीको गन्ती बताउँछ)। मेहनती = विशेषण, गुणवाचक (विद्यार्थीको गुण बताउँछ)। आफ्नो = सर्वनाम, निजवाचक (कर्ता आफैँतिर फर्कन्छ)। बुझाए = क्रियापद, सकर्मक (के बुझाए ? परियोजना)।

२. थियो सहायक क्रियापदले बितेको समय जनाउँछ, त्यसैले भूतकाल। गइरहनु ले काम चलिरहेको देखाउँछ, त्यसैले अपूर्ण (सातत्य) पक्ष। -नुभएको आदरार्थी रूप हो, त्यसैले आदरार्थी।

१. वाह = विस्मयादिबोधक; उनी = सर्वनाम; बिस्तारै = क्रियायोगी (हिँडेको कसरी भन्ने बताउँछ); हिँडे = क्रियापद; तर = संयोजक; म = सर्वनाम; पनि = निपात; आएँ = क्रियापद।

२. तपाईं कहाँ जानुहुन्छ ? ('तिमी' को सट्टा 'तपाईं' र क्रिया आदरार्थी रूप 'जानुहुन्छ' हुन्छ।)

१. उसले भन्यो, “म भोलि आउँछु ।” तिमी कहाँ जान्छौ ? (प्रत्यक्ष भनाइलाई उद्धरण चिह्नमा, भन्ने क्रियापछि अल्पविराम, कथन वाक्यको अन्त्यमा पूर्णविराम र प्रश्नको अन्त्यमा प्रश्नवाचक चिह्न।)

२. पूर्णविराम (।) कथन र आज्ञा वाक्यको अन्त्यमा; प्रश्नवाचक चिह्न (?) प्रश्नवाचक वाक्यको अन्त्यमा; अल्पविराम (,) वाक्यभित्र छोटो बिसाउनी वा सूचीका पदलाई छुट्याउन।

१. विद्यार्थीहरू विद्यालयमा किताब पढ्न आउनुपर्छ । कारण: 'हरू' मा ऊकार दीर्घ हुन्छ। 'विद्यालय' तत्सम शब्द भएकाले 'व' लेखिन्छ। 'मा' विभक्ति नामसँग जोडिन्छ। 'आउनु पर्छ' मा मुख्य क्रिया र सहायक क्रिया एउटै एकाइ भएकाले जोडेर 'आउनुपर्छ' लेखिन्छ।

२. वर्णविन्यास भनेको शब्दमा वर्ण र मात्रा शुद्ध लेख्ने नियम हो। पदयोग भनेको एकभन्दा बढी पदलाई जोडेर एउटै शब्द लेख्नु हो, जस्तै 'रामले', 'गर्नुपर्छ'। पदवियोग भनेको पदलाई छुट्याएर लेख्नु हो, जस्तै 'रामले नै', 'राम र सीता'।

१. अपमान = अप + मान; निराश = निर् + आश; प्रतिदिन = प्रति + दिन; बेरोजगार = बे + रोजगार; कुकर्म = कु + कर्म; अनमेल = अन + मेल।

२. सुशासन (सु + शासन), सुगम (सु + गम)।

१. लेखक = लेख् + अक, कृत्। सुन्दरता = सुन्दर + ता, तद्धित। पढाइ = पढ् + आइ, कृत्। धनवान् = धन + वान्, तद्धित।

२. कृत् प्रत्यय धातु (क्रियाको मूल रूप) मा लाग्छ र कृदन्त शब्द बनाउँछ। तद्धित प्रत्यय नाम, विशेषण वा सर्वनाममा लाग्छ र तद्धितान्त शब्द बनाउँछ। छुट्याउन प्रत्यय हटाएर बाँकी आधारमा '-नु' जोडेर हेर्नुपर्छ: 'लेख' मा 'लेख्नु' बन्छ भने कृत्, 'सुन्दर' मा 'सुन्दर्नु' बन्दैन भने तद्धित।

१.

२. सन्धिमा दुई वर्ण जोडिन्छन् र ध्वनिमा परिवर्तन हुन्छ, जस्तै विद्या + आलय = विद्यालय। समासमा दुई शब्द जोडिन्छन् र विभक्ति वा योजक लोप हुन्छ, जस्तै राजाको कुमार = राजकुमार। सन्धि फुकाउनुलाई सन्धि-विच्छेद र समास फुकाउनुलाई विग्रह भनिन्छ।

१.

२. घरघर = पूर्ण द्वित्व (उही शब्द दोहोरिएको); उल्टोपुल्टो = आंशिक द्वित्व (दोहोरिँदा केही ध्वनि फेरिएको); गडगड र झिलिमिली = अनुकरणात्मक द्वित्व (आवाज वा दृश्यको नक्कल)।

१. सीताद्वारा गीत गाइन्छ।

२. उसले आफू भोलिपल्ट काठमाडौँ जाने बतायो। (म → आफू, भोलि → भोलिपल्ट, उद्धरण चिह्न हटाउने।)

३. ऊ घर आएन।

४. उद्देश्य: नेपालका पहाडी भेगमा बस्ने मेहनती किसानले (कर्ता र उसका विशेषक); विधेय: यस वर्ष धेरै अन्न फलाए (क्रियाविशेषण, कर्म र क्रिया)।

१. विद्यार्थीसँग पढ्ने किताब थिएनन् र धेरै विद्यार्थी घरको कामले पढ्न भ्याउँदैनथे।

२. पुस्तकालय प्रयोग गर्ने विद्यार्थीको सङ्ख्या चालीसबाट एक सय बीस पुग्यो।

३. शीर्षक: विद्यालयको बिहानको पुस्तकालय।

४. बुँदाटिपोट: (क) विद्यालयले बिहान साढे छ बजेदेखि नियमित पुस्तकालय सुरु गर्यो। (ख) तीन महिनामा प्रयोगकर्ता चालीसबाट एक सय बीस पुगे र पढाइमा सुधार देखियो। (ग) पुस्तक थोरै भएकाले विद्यालयले स्थानीय सरकारसँग थप किताब मागेको छ।

५. सारांश: गाउँको विद्यालयले बिहानको नियमित पुस्तकालय सुरु गरेपछि तीन महिनामै प्रयोगकर्ता विद्यार्थी चालीसबाट एक सय बीस पुगे र पढाइमा सुधार देखियो। तर पुस्तक थोरै भएकाले विद्यालयले थप किताबका लागि स्थानीय सरकारसँग माग गरेको छ।

१. खाका (३५० देखि ४५० शब्द): (क) भूमिका: वायु मानिसको जीवन हो, तर सहरमा प्रदूषित भएको छ। (ख) विषय विस्तार, पहिलो अनुच्छेद: कारण (सवारीसाधन, उद्योग, निर्माण कार्यको धुलो, फोहोर जलाउने काम)। (ग) दोस्रो अनुच्छेद: असर (श्वासप्रश्वास रोग, बालबालिका र वृद्धको स्वास्थ्य, हिमाल र पर्यावरणमा असर)। (घ) तेस्रो अनुच्छेद: समाधान (सार्वजनिक यातायात, वृक्षारोपण, कडा नियम, सचेतना)। (ङ) निष्कर्ष: सफा हावा सबैको अधिकार हो, तर त्यसको जिम्मेवारी पनि सबैको हो।

२. प्रतिक्रिया लेखनमा १५० देखि २०० शब्दका तीन अनुच्छेद लेखिन्छन्। पहिलो अनुच्छेदमा विषयको सार र आफ्नो सहमति वा असहमति; दोस्रोमा कारण र तथ्यसहितको तर्क; तेस्रोमा निष्कर्ष वा सुझाव। शीर्षक राख्नुहोस् र तटस्थ तर स्पष्ट भाषा प्रयोग गर्नुहोस्।

१.

मिति: २०८३/०६/१५

श्रीमान् प्रधानाध्यापकज्यू, जनज्योति माध्यमिक विद्यालय, पोखरा।

विषय: तीन दिनको बिदा पाउँ।

महोदय, म तपाईंको विद्यालयको कक्षा ११ को विद्यार्थी हुँ। म आज बिहानदेखि ज्वरो र टाउको दुखाइले बिरामी परेकाले चिकित्सकले तीन दिन आराम गर्न सल्लाह दिनुभएको छ। त्यसैले आजदेखि तीन दिन विद्यालय आउन सक्ने अवस्था छैन। कृपया मिति २०८३/०६/१५ देखि १७ सम्म तीन दिनको बिदा दिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु।

भवदीय, हस्ताक्षर नाम: मनिषा तामाङ कक्षा: ११, क्रमसङ्ख्या: १४

२. प्रतिवेदनमा शीर्षक, प्रस्तुत गर्ने निकाय, प्रस्तुतकर्ता, मिति, पृष्ठभूमि र उद्देश्य, मुख्य निष्कर्ष वा तथ्य, सुझाव र हस्ताक्षर क्रमैसँग राखिन्छन्। भाषा औपचारिक र तथ्यपरक हुन्छ।

१. (क) आफ्नो कमजोरी नस्वीकारी अरूलाई वा परिस्थितिलाई दोष दिनु। (ख) भविष्यमा ठुलो हुने व्यक्तिको लक्षण सानैमा देखिन्छ।

२. कर = हात, राज्यले लिने शुल्क (राजस्व), किरण।

३. उन्नति × अवनति; जय × पराजय; लाभ × हानि।

१. योगमायाले व्यक्तिगत पीडालाई सामाजिक सुधारको आन्दोलनमा बदलिन्। उनले छुवाछुत, बालविवाह र सती-दास प्रथाविरुद्ध आवाज उठाइन् र आफ्नो प्राणको आहुति दिएर समाजलाई झक्झक्याइन्। जीवनीको सन्देश के हो भने अन्यायविरुद्ध निर्भीक उभिनु र समाज सुधारका लागि त्यागको भावना राख्नु नै वास्तविक साहस हो।

२. शीर्षकमा 'माया' भावनात्मक शब्द छ, तर कथाले गाउँको वर्गीय बनोट र श्रमिकको पीडा देखाउँछ। कृष्णको गाउँप्रतिको मायाले शिक्षितको जिम्मेवारीबोधलाई जनाउँछ। त्यसैले शीर्षक भावनात्मक भए पनि गहिरो सामाजिक अर्थ बोकेको छ।

३. तत्पुरुष समासमा उत्तरपद प्रधान हुन्छ र पूर्वपदको विभक्ति लोप हुन्छ, जस्तै राजकुमार = राजाको कुमार। कर्मधारय समासमा पूर्वपद विशेषण र उत्तरपद विशेष्य हुन्छ र दुवै एउटै वस्तु जनाउँछन्, जस्तै नीलकमल = नीलो कमल।

४. खाका: भूमिका (वृक्षको महत्त्व); विषय विस्तार १ (वृक्षारोपणको आवश्यकता: वायु शुद्ध, माटो संरक्षण, जलवायु सन्तुलन); विषय विस्तार २ (विद्यालयमा गर्न सकिने काम: विद्यार्थीको जिम्मेवारी, हेरचाह समिति, कक्षागत बिरुवा); विषय विस्तार ३ (चुनौती: पानीको अभाव, हेरचाहको कमी, जनचेतना); निष्कर्ष (एक विद्यार्थी, एक बिरुवा)।