अनिवार्य नेपाली: नमुना प्रश्नसेट र सम्भावित प्रश्न

कक्षा ११ को अनिवार्य नेपालीको प्रश्नपत्र तीन घण्टाको र पूर्णाङ्क ७५ को हुन्छ। यो अध्याय पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको विशिष्टीकरण तालिकाअनुसारका १६ प्रश्नको ढाँचामा दुईवटा पूरा नमुना प्रश्नपत्र उत्तरसहित दिन्छ, र अन्तमा सम्भावित प्रश्न श्रेणी र कारणसहित क्रमबद्ध गर्छ। सम्भावित प्रश्न भविष्यवाणी होइनन्; पाठ्यक्रम र ढाँचाका आधारमा अभ्यासका लागि छानिएका प्रश्न हुन्। प्रश्नहरू मौलिक हुन्, र कुनै प्रश्न कुन वर्षको परीक्षामा सोधिएको थियो भन्ने दाबी यहाँ गरिएको छैन।

२२.१ ढाँचाको विश्लेषण

• पहिलो आठ प्रश्न (२५ अङ्क) व्याकरणका हुन्। यी सबैभन्दा सजिला अङ्क हुन्, किनभने नियम सीमित छन् र दोहोरिन्छन्।
• प्रश्न ९ र १० (१३ अङ्क) अपरिचित अंशबाट आउँछन्; अभ्यासले मात्र समय बच्छ।
• प्रश्न १३ देखि १६ (२१ अङ्क) लेखनका हुन्; ढाँचा कण्ठ पार्नुपर्छ।
• प्रश्न ११ र १२ (१६ अङ्क) बाह्रवटै पाठबाट आउन सक्छन्। प्रत्येक पाठको मुख्य भाव एक-एक वाक्यमा सम्झनुहोस्।
• समय योजना: व्याकरण ४० मिनेट, पठनबोध र सारांश ३५ मिनेट, पाठमा आधारित प्रश्न ४० मिनेट, लेखन ५५ मिनेट, दोहोर्याएर हेर्न १० मिनेट।

२२.२ नमुना सेट १

प्रश्नपत्र

१. 'छ', 'ध' र 'म' व्यञ्जनको उच्चारण स्थान, घोषत्व र प्राणत्व छुट्याउनुहोस्। (३)

२. तलको अंश शुद्ध पारी लेख्नुहोस्। (३) हाम्रो गाउँमा बीहान बिद्यालय जाने बिद्यार्थीहरु कीताब लिएर जान्छन् । तिनीहरु चिठि पनि लेख्छन् ।

३. 'मीना र सुमन पनि मीठो गीत गाउँछन् ।' मा र, पनि, मीठो र गाउँछन् को पदवर्ग लेख्नुहोस्। (२)

४. (क) 'प्रतिदिन' मा उपसर्ग छुट्याउनुहोस्। (ख) 'सुन्दरता' मा प्रत्यय छुट्याई कृत् वा तद्धित भन्नुहोस्। (ग) 'राजकुमार' को विग्रह गरी समासको नाम लेख्नुहोस्। (घ) 'घरघर' कुन द्वित्व हो ? (४)

५. पदसङ्गति मिलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस्: म स्कुल गयो । उनीहरू खेल्दै छ । तपाईं आउँछस् ? (३)

६. (क) 'ऊ गीत गाइरहेको छ' (ख) 'हामी भोलि पोखरा जानेछौँ' (ग) 'उसले पुस्तक पढेको थियो' को काल र पक्ष लेख्नुहोस्। (घ) 'रामले पत्र लेख्यो' लाई कर्मवाच्यमा बदल्नुहोस्। (ङ) 'ऊ हिँड्न सक्दैन' लाई भाववाच्यमा बदल्नुहोस्। (५)

७. (क) 'विद्या', 'हात' र 'बजार' कुन स्रोतका शब्द हुन् ? (ख) शब्दकोशको क्रममा मिलाउनुहोस्: गाउँ, कमल, खेत, अनुराग। (२)

८. (क) 'शिक्षकले भने, “तिमीहरू भोलि समयमै आऊ ।”' लाई अप्रत्यक्ष कथनमा बदल्नुहोस्। (ख) 'विद्यार्थी कक्षामा छन्' लाई नकारात्मक बनाउनुहोस्। (ग) 'मेहनती किसानले यस वर्ष धेरै अन्न फलाए ।' मा उद्देश्य र विधेय छुट्याउनुहोस्। (३)

९. तलको अंश पढेर प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्। (८)

नेपाल जलस्रोतमा धनी देश भनिन्छ, तर पनि धेरै सहरमा खानेपानीको अभाव छ। काठमाडौँ उपत्यकामा पुराना ढुङ्गेधारा र पोखरी पहिले सबैको साझा स्रोत थिए, तर बस्ती बढ्दै जाँदा धेरै धारा सुके र पोखरी पुरिए। अहिले वर्षायाममा पानी धेरै पर्छ तर त्यो बगेर खोलामा पुग्छ; सुक्खा याममा भने धारामा पानी आउँदैन। विज्ञहरूका अनुसार वर्षाको पानी सङ्कलन गरी भूमिगत जलभण्डार भर्ने, पुराना पोखरी र धारा जोगाउने र पानीको नासो रोक्ने काम गरे यो समस्या घटाउन सकिन्छ। केही टोलमा स्थानीय बासिन्दाले आफैँ पैसा जम्मा गरेर धारा मर्मत गरेका छन्, र त्यहाँ पानीको अभाव कम भएको छ। यसले पानी जोगाउने काम सरकारको मात्र नभई प्रत्येक नागरिकको पनि हो भन्ने देखाउँछ।

(क) नेपाललाई कस्तो देश भनिन्छ ? (१) (ख) धेरै धारा किन सुके ? (१) (ग) वर्षायाम र सुक्खा याममा पानीको अवस्था कस्तो हुन्छ ? (२) (घ) विज्ञहरूले सुझाएका उपाय के के हुन् ? (२) (ङ) अंशको उपयुक्त शीर्षक दिनुहोस् र स्थानीय बासिन्दाको कामबाट के सिक्न सकिन्छ लेख्नुहोस्। (१+१)

१०. माथिको अंशबाट चारओटा बुँदाटिपोट गरी एक-तिहाइ सारांश लेख्नुहोस्। (२+३)

११. (क) 'वीर पुर्खा' कवितामा पुर्खाका कुन कुन गुणको प्रशंसा गरिएको छ ? (४) (ख) 'गाउँको माया' कथामा परिछन को हो र कृष्णसँग उसको सम्बन्ध कस्तो छ ? (४)

१२. 'त्यो फेरि फर्कला ?' कथाको शीर्षकको सार्थकता देखाउँदै सानीको चरित्रको समीक्षा गर्नुहोस्। (८)

१३. 'जलवायु परिवर्तन र हाम्रो भूमिका' विषयमा कम्तीमा ३५० शब्दको निबन्ध लेख्नुहोस्। (८)

१४. 'सामाजिक सञ्जालले विद्यार्थीको पढाइलाई हानि पुर्याएको छ' भन्ने भनाइमाथि आफ्नो प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्। (४)

१५. विद्यालय परिसरमा सरसफाइ अभियान हुने भएकाले सबै विद्यार्थीलाई जानकारी दिन सूचना तयार पार्नुहोस्। (४)

१६. 'विद्यालयमा सञ्चालित वृक्षारोपण कार्यक्रम' को प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस्। (५)

नमुना सेट १ का उत्तर

१.

व्यञ्जन	उच्चारण स्थान	घोषत्व	प्राणत्व
छ	तालव्य	अघोष	महाप्राण
ध	दन्त्य	घोष	महाप्राण
म	ओष्ठ्य	घोष	अल्पप्राण

२. हाम्रो गाउँमा बिहान विद्यालय जाने विद्यार्थीहरू किताब लिएर जान्छन् । तिनीहरू चिठी पनि लेख्छन् । कारण: नेपाली शब्द 'बिहान' मा 'ब' र बिचमा ह्रस्व; 'विद्यालय' र 'विद्यार्थी' तत्सम भएकाले 'व'; 'हरू' मा दीर्घ ऊकार; 'किताब' आगन्तुक भएकाले ह्रस्व; 'चिठी' मा अन्त्यमा दीर्घ।

३. र = संयोजक; पनि = निपात; मीठो = विशेषण (गुणवाचक); गाउँछन् = क्रियापद (सकर्मक)।

४. (क) प्रति + दिन; उपसर्ग 'प्रति'। (ख) सुन्दर + ता; 'ता' तद्धित प्रत्यय, किनभने आधार 'सुन्दर' विशेषण हो। (ग) राजाको कुमार; तत्पुरुष समास। (घ) पूर्ण द्वित्व, किनभने उही शब्द जस्ताको तस्तै दोहोरिएको छ।

५. म स्कुल गएँ । उनीहरू खेल्दै छन् । तपाईं आउनुहुन्छ ? कारण: 'म' सँग 'गएँ'; बहुवचन 'उनीहरू' सँग 'छन्'; आदरार्थी 'तपाईं' सँग 'आउनुहुन्छ'।

६. (क) वर्तमान काल, अपूर्ण पक्ष। (ख) भविष्यत् काल, सामान्य पक्ष। (ग) भूतकाल, पूर्ण पक्ष। (घ) रामद्वारा पत्र लेखियो । (ङ) उसबाट हिँडिँदैन ।

७. (क) विद्या = तत्सम; हात = तद्भव (हस्तबाट); बजार = आगन्तुक (फारसीबाट)। (ख) अनुराग, कमल, खेत, गाउँ।

८. (क) शिक्षकले उनीहरूलाई भोलिपल्ट समयमै आउन भने । (ख) विद्यार्थी कक्षामा छैनन् । (ग) उद्देश्य: मेहनती किसानले; विधेय: यस वर्ष धेरै अन्न फलाए ।

९. (क) नेपाललाई जलस्रोतमा धनी देश भनिन्छ। (ख) बस्ती बढ्दै जाँदा धेरै धारा सुके। (ग) वर्षायाममा पानी धेरै पर्छ तर बगेर खोलामा पुग्छ; सुक्खा याममा धारामा पानी आउँदैन। (घ) वर्षाको पानी सङ्कलन गरी भूमिगत जलभण्डार भर्ने, पुराना पोखरी र धारा जोगाउने र पानीको नासो रोक्ने। (ङ) शीर्षक: जलसङ्कट र समाधान। स्थानीयले आफैँ पैसा जम्मा गरेर धारा मर्मत गरेकाले पानी जोगाउने काम प्रत्येक नागरिकको पनि हो भन्ने सिक्न सकिन्छ।

१०. बुँदाटिपोट: (१) नेपाल जलस्रोतमा धनी भए पनि धेरै सहरमा खानेपानीको अभाव छ। (२) बस्ती बढ्दै जाँदा पुराना धारा सुके र पोखरी पुरिए। (३) विज्ञहरूले वर्षाको पानी सङ्कलन, पुराना स्रोत जोगाउने र नासो रोक्ने उपाय सुझाएका छन्। (४) केही टोलमा बासिन्दाको सहयोगले धारा मर्मत भई अभाव कम भएको छ। सारांश (शीर्षक: जलसङ्कट र समाधान): जलस्रोतमा धनी भए पनि नेपालका धेरै सहरमा धारा सुक्दा र पोखरी पुरिँदा खानेपानीको अभाव भएको छ। विज्ञहरूले वर्षाको पानी सङ्कलन, पुराना स्रोतको संरक्षण र नासो रोक्ने सुझाव दिएका छन्। केही टोलमा बासिन्दाले आफैँ धारा मर्मत गरी अभाव घटाएका छन्।

११. (क) कविताले पुर्खाको साहस, नरोकिने गति र त्यागको प्रशंसा गरेको छ। कुनै पहाड, खोला वा आँधीले उनीहरूलाई रोक्न सकेन; गरुडको जस्तो वेगमा अघि बढेर उनीहरूले पहाड र तराई जोडी नेपाल बनाए। डिगर्चा, टिस्टा, काँगडा जस्ता स्थानमा उनीहरूका डोब र चिनो छन्, जसले उनीहरूको पौरखको प्रमाण दिन्छन्। (ख) परिछन कृष्णको बाल्यसाथी र श्रमिक (हली) हो। उसले कृष्णलाई आत्मीयतासाथ भेट्छ र गाउँको अवस्था बताउँछ। दुवै बाल्यकालमा साथी भए पनि पढाइले एक जना सहर पुगेको र अर्कोको नियति पुस्तान्तरण भएको छ। यो सम्बन्ध आत्मीयताका साथै वर्गीय अन्तरको पनि प्रतीक हो।

१२. शीर्षकको सार्थकता: बास बसेर बिहान हिँडेको मधेसी यात्री फेरि फर्कला कि भन्ने प्रश्न सानीको जीवनको केन्द्र बन्छ, त्यसैले शीर्षक कथाको मूल भावसँग मेल खान्छ। सानीको चरित्र: ऊ भट्टी पसलकी गरिब तर निर्मल मनकी कलिली छोरी हो। यात्री आउँदा ऊ तत्परतासाथ चामल, दाल, घिउ, दाउरा र पानी ल्याइदिन्छे। साँझको उज्यालोमा उसको मौन मोह जन्मन्छ र 'यसकी स्वास्नी होली ?' भन्ने सोचले उसलाई भित्रभित्रै पोल्छ। यात्री हिँडेपछि ऊ जीवनभर प्रतीक्षामा रहन्छे। समीक्षा: कथाले मनोवैज्ञानिक यथार्थलाई सरल घटनाबाट गहिरो ढङ्गले देखाएको छ। सानीको मौन प्रेम र उत्सर्ग पाठकलाई भावुक बनाउँछ। कमजोर पक्षका रूपमा यात्रीको चरित्र कम खुलेको छ। समग्रमा यो कथा मनोवैज्ञानिक कथाको सशक्त उदाहरण हो।

१३. खाका र नमुना अंश: (शीर्षक) जलवायु परिवर्तन र हाम्रो भूमिका। (भूमिका) जलवायु परिवर्तन आज विश्वव्यापी सङ्कट हो र नेपालजस्तो हिमाली देश यसबाट प्रत्यक्ष प्रभावित छ। (अनुच्छेद २) कारण: जीवाश्म इन्धनको प्रयोग, वन विनाश, उद्योग र सवारीसाधनको धुवाँ। (अनुच्छेद ३) असर: हिमाल पग्लिनु, बाढी, पहिरो, खडेरी, कृषि उत्पादनमा कमी, स्वास्थ्यमा असर। (अनुच्छेद ४) नेपालमा देखिएका प्रभाव: हिमताल फुट्ने जोखिम, पानीका स्रोत सुक्नु। (अनुच्छेद ५) हाम्रो भूमिका: वृक्षारोपण, सार्वजनिक यातायातको प्रयोग, फोहोर व्यवस्थापन, नवीकरणीय ऊर्जा, सचेतना। (निष्कर्ष) पृथ्वीलाई जोगाउने जिम्मेवारी प्रत्येक नागरिकको हो; सानो कदमले पनि ठुलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। प्रत्येक अनुच्छेद ६०-८० शब्दको गरी जम्मा ३५० देखि ४५० शब्द पुर्याउनुहोस्।

१४. नमुना उत्तर (शीर्षक: सामाजिक सञ्जाल र पढाइ): सामाजिक सञ्जालले विद्यार्थीको पढाइमा हानि पुर्याएको भन्ने भनाइ आंशिक रूपमा सही छ। घण्टौँ रिल र सन्देशमा समय बिताउँदा पढाइको एकाग्रता घट्छ र निद्रा बिग्रन्छ। तर सही प्रयोग गर्ने विद्यार्थीले त्यही माध्यमबाट शैक्षिक सामग्री, छलफल र नयाँ ज्ञान पाउन सक्छन्। त्यसैले समस्या सञ्जालमा होइन, प्रयोगको तरिकामा छ। अभिभावक र शिक्षकले समय सीमा तोकी मार्गदर्शन गर्नुपर्छ।

१५. सूचना मिति: २०८३/०६/२० जनज्योति माध्यमिक विद्यालयका सम्पूर्ण विद्यार्थीलाई जानकारी गराइन्छ कि विद्यालय परिसरमा यही आइतबार बिहान सात बजेदेखि सरसफाइ अभियान सञ्चालन हुनेछ। सबै विद्यार्थी आफ्नो कक्षाका साथीसँग झाडु, बोरा र पन्जा लिएर बिहान सात बजे नै मैदानमा उपस्थित हुनुहोला। अभियानमा सहभागी हुने विद्यार्थीलाई प्रमाणपत्र दिइनेछ। आज्ञाले, प्रधानाध्यापक

१६. विद्यालयमा सञ्चालित वृक्षारोपण कार्यक्रमको प्रतिवेदन प्रस्तुत गरिने निकाय: विद्यालय व्यवस्थापन समिति। प्रस्तुतकर्ता: वातावरण क्लब। मिति: २०८३/०६/३०। १. पृष्ठभूमि: वातावरण संरक्षणप्रति चेतना जगाउन विद्यालयले वृक्षारोपण कार्यक्रम सञ्चालन गर्यो। २. कार्यक्रम: सबै कक्षाका विद्यार्थीले शिक्षकसहित विद्यालय परिसर र वरपरको खाली जग्गामा बिरुवा रोपे; कुल बिरुवा, सहभागीको सङ्ख्या र रोपिएका प्रजाति (फलफूल र छायादार) उल्लेख गरिन्छ। ३. निष्कर्ष: कार्यक्रम सफल भयो र विद्यार्थीमा वातावरणप्रति जिम्मेवारीको भावना बढ्यो। ४. सुझाव: प्रत्येक विद्यार्थीलाई एक बिरुवाको जिम्मा दिने, पानी र बारको व्यवस्था मिलाउने र हरेक महिना अनुगमन गर्ने। प्रतिवेदक: (नाम र हस्ताक्षर)

२२.३ नमुना सेट २

प्रश्नपत्र

१. 'ठ', 'द' र 'फ' व्यञ्जनको उच्चारण स्थान, घोषत्व र प्राणत्व छुट्याउनुहोस्। (३)

२. तलको अंश शुद्ध पारी लेख्नुहोस्। (३) सिक्षकले भने बिद्यार्थीहरु बिहान सबेरै बिद्यालय जानु पर्छ ।

३. 'आहा ! हामी बिस्तारै पुस्तक पढ्छौँ ।' मा आहा, हामी, बिस्तारै र पढ्छौँ को पदवर्ग लेख्नुहोस्। (२)

४. (क) 'निर्भय' मा उपसर्ग छुट्याउनुहोस्। (ख) 'लेखक' मा प्रत्यय छुट्याई कृत् वा तद्धित भन्नुहोस्। (ग) 'आमाबुबा' को विग्रह गरी समासको नाम लेख्नुहोस्। (घ) 'उल्टोपुल्टो' कुन द्वित्व हो ? (४)

५. पदसङ्गति मिलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस्: ऊ पोखरा गयौ । हामी पुस्तक पढ्छ । तिमी घर आउनुभयो ? (३)

६. (क) 'तिमी पढ' (ख) 'ऊ आएको भए म जान्थेँ' मा भाव छुट्याउनुहोस्। (ग) 'ऊ बिहान पढ्ने गर्छ' को काल र पक्ष लेख्नुहोस्। (घ) 'सीताले गीत गाइन्' लाई कर्मवाच्यमा बदल्नुहोस्। (ङ) 'हामीले काम गर्यौँ' लाई भाववाच्यमा बदल्नुहोस्। (५)

७. (क) 'सूर्य', 'आँखा' र 'कलम' कुन स्रोतका शब्द हुन् ? (ख) शब्दकोशको क्रममा मिलाउनुहोस्: मन, घर, अर्थ, इच्छा। (२)

८. (क) 'उसले भन्यो, “म आज आउँदिनँ ।”' लाई अप्रत्यक्ष कथनमा बदल्नुहोस्। (ख) 'उसले काम गर्यो' लाई नकारात्मक बनाउनुहोस्। (ग) 'नेपालका सुन्दर हिमाल हेर्न धेरै पर्यटक आउँछन् ।' मा उद्देश्य र विधेय छुट्याउनुहोस्। (३)

९. तलको अंश पढेर प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्। (८)

खेलकुद शरीर मात्र होइन, मनको स्वास्थ्यका लागि पनि आवश्यक हुन्छ। नियमित खेल्ने विद्यार्थीले पढाइमा पनि राम्रो एकाग्रता देखाउँछन् भन्ने कुरा शिक्षकहरूले अनुभव गरेका छन्। खेलले टोलीमा काम गर्ने बानी, हार स्वीकार्ने धैर्य र जित्दा विनम्र हुने सीप सिकाउँछ। तर नेपालका धेरै विद्यालयमा खेल मैदान साँघुरो छ र खेल सामग्री पुग्दैन। केही विद्यालयले छुट्टीमा समुदायको मैदान प्रयोग गर्ने व्यवस्था मिलाएका छन्, जसले विद्यार्थीलाई खेल्ने अवसर बढाएको छ। यदि सरकार र अभिभावकले पनि खेलकुदलाई पढाइजत्तिकै महत्त्व दिए युवा पुस्ता स्वस्थ र अनुशासित बन्न सक्छ।

(क) खेलकुद केका लागि आवश्यक हुन्छ ? (१) (ख) खेलले कुन कुन सीप सिकाउँछ ? (२) (ग) धेरै विद्यालयमा खेलकुदको कस्तो समस्या छ ? (१) (घ) केही विद्यालयले अवसर बढाउन के गरेका छन् ? (२) (ङ) अंशको उपयुक्त शीर्षक दिनुहोस् र युवा पुस्ता कसरी स्वस्थ बन्न सक्छ लेख्नुहोस्। (१+१)

१०. माथिको अंशबाट चारओटा बुँदाटिपोट गरी एक-तिहाइ सारांश लेख्नुहोस्। (२+३)

११. (क) योगमायाले अग्निसमाधिको घोषणा किन गरिन् ? (४) (ख) 'साथीलाई चिठी' को मुख्य सन्देश लेख्नुहोस्। (४)

१२. 'पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम' निबन्धको समीक्षा गर्नुहोस्। (८)

१३. 'युवा पलायन र राष्ट्रिय विकास' विषयमा कम्तीमा ३५० शब्दको निबन्ध लेख्नुहोस्। (८)

१४. 'नेपालमा बनेका सामान किनौँ' भन्ने नारामाथि आफ्नो प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्। (४)

१५. विद्यालयको पुस्तकालयका लागि थप किताब माग्दै स्थानीय तहको शिक्षा शाखालाई कार्यालय पत्र लेख्नुहोस्। (४)

१६. 'विद्यालयमा कम्प्युटर प्रयोगशाला स्थापनाको प्रस्ताव' विषयमा टिप्पणी लेख्नुहोस्। (५)

नमुना सेट २ का उत्तर

१.

व्यञ्जन	उच्चारण स्थान	घोषत्व	प्राणत्व
ठ	मूर्धन्य	अघोष	महाप्राण
द	दन्त्य	घोष	अल्पप्राण
फ	ओष्ठ्य	अघोष	महाप्राण

२. शिक्षकले भने, “विद्यार्थीहरू बिहान सबेरै विद्यालय जानुपर्छ ।” कारण: 'शिक्षक' र 'विद्यालय' तत्सम; 'हरू' मा दीर्घ ऊकार; 'जानुपर्छ' मा क्रिया र सहायक क्रिया जोडिन्छ; प्रत्यक्ष भनाइमा अल्पविराम र उद्धरण चिह्न।

३. आहा = विस्मयादिबोधक; हामी = सर्वनाम; बिस्तारै = क्रियायोगी; पढ्छौँ = क्रियापद (सकर्मक)।

४. (क) निर् + भय; उपसर्ग 'निर्' (बिना अर्थ)। (ख) लेख् + अक; 'अक' कृत् प्रत्यय, किनभने आधार 'लेख्' धातु हो। (ग) आमा र बुबा; द्वन्द्व समास। (घ) आंशिक द्वित्व, किनभने दोहोरिँदा केही ध्वनि फेरिएको छ।

५. ऊ पोखरा गयो । हामी पुस्तक पढ्छौँ । तिमी घर आयौ ? कारण: 'ऊ' सँग 'गयो'; 'हामी' सँग 'पढ्छौँ'; 'तिमी' सँग 'आयौ'।

६. (क) 'तिमी पढ' = विध्यर्थ (आज्ञार्थ) भाव। (ख) 'ऊ आएको भए म जान्थेँ' = सङ्केतार्थ भाव। (ग) वर्तमान काल, अभ्यस्त पक्ष। (घ) सीताद्वारा गीत गाइयो । (ङ) हामीबाट काम गरियो ।

७. (क) सूर्य = तत्सम; आँखा = तद्भव (अक्षिबाट); कलम = आगन्तुक (अरबीबाट)। (ख) अर्थ, इच्छा, घर, मन। स्वरले सुरु हुने शब्द पहिले; तीमध्ये अ पछि इ; त्यसपछि घ र म।

८. (क) उसले आफू त्यस दिन नआउने बतायो । (ख) उसले काम गरेन । (ग) उद्देश्य: धेरै पर्यटक; विधेय: नेपालका सुन्दर हिमाल हेर्न आउँछन् ।

९. (क) शरीर र मनको स्वास्थ्यका लागि। (ख) टोलीमा काम गर्ने बानी, हार स्वीकार्ने धैर्य र जित्दा विनम्र हुने सीप। (ग) खेल मैदान साँघुरो छ र खेल सामग्री पुग्दैन। (घ) छुट्टीमा समुदायको मैदान प्रयोग गर्ने व्यवस्था मिलाएका छन्। (ङ) शीर्षक: खेलकुदको महत्त्व। सरकार र अभिभावकले खेलकुदलाई पढाइजत्तिकै महत्त्व दिए युवा पुस्ता स्वस्थ र अनुशासित बन्न सक्छ।

१०. बुँदाटिपोट: (१) खेलकुद शरीर र मनको स्वास्थ्यका लागि आवश्यक हुन्छ। (२) खेलले टोलीभावना, धैर्य र विनम्रता सिकाउँछ। (३) धेरै विद्यालयमा मैदान साँघुरो र सामग्री अपुग छ। (४) केही विद्यालयले छुट्टीमा समुदायको मैदान प्रयोग गर्ने व्यवस्था गरेका छन्। सारांश (शीर्षक: खेलकुदको महत्त्व): खेलकुदले शरीर र मनलाई स्वस्थ राख्छ र टोलीभावना, धैर्य र विनम्रता सिकाउँछ। तर धेरै विद्यालयमा मैदान र सामग्रीको अभाव छ, जसलाई केही विद्यालयले समुदायको मैदान प्रयोग गरेर पूरा गरेका छन्। सरकार र अभिभावकले साथ दिए युवा पुस्ता स्वस्थ बन्न सक्छ।

११. (क) योगमायाले छुवाछुत, सती-दास प्रथा, लैङ्गिक विभेद र अन्यायपूर्ण व्यवस्थाविरुद्ध आवाज उठाउँदा पनि सुनुवाइ नभएपछि वि.सं. १९९५ मा अग्निसमाधिको घोषणा गरिन्। यो घोषणा उनको निराशा होइन, अन्यायविरुद्धको अन्तिम सङ्घर्ष थियो, जसले शासक र समाजलाई झक्झक्याउन खोजेको थियो। पछि उनले तेइस दिनको तपस्या गरिन् र १९९८ मा अरुण नदीमा जलसमाधि लिइन्। (ख) चिठीको मुख्य सन्देश परदेशको चकमकमा लागेर परिवार र पढाइलाई बिर्सनु हुँदैन भन्ने हो। पूर्णविक्रमले मोजमस्तीमा आमाबुबालाई बिर्से, दुर्घटना र ऋणमा परे र पश्चात्ताप गरे। अन्त्यमा उनले स्वदेश फर्किएर गाउँको विकासमा लाग्ने निर्णय गरे। यसले आफ्नै माटोमा मेहनत गर्नुको मूल्य सिकाउँछ।

१२. भूमिका: डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठको यो वस्तुपरक निबन्ध इकोलोजीको अवधारणादेखि सुरु भई पर्यापर्यटनसम्म पुग्छ। विषयवस्तु: पृथ्वी साझा घर हो भन्ने भाव राखी लेखकले पारिस्थितिक प्रणाली र नेपालको भौगोलिक विविधता बुझाएका छन्। नेपाललाई बार्दलीसहितको पाँच तले घरसँग तुलना गरेको छ: भुइँतलाको तराईदेखि छानाको हिमालसम्म। त्यसपछि पर्यापर्यटनको परिभाषा र सात विशेषता दिइएका छन्। कला: रूपक अलङ्कार, गणना शैली र तथ्यपूर्ण सरल भाषा यसका विशेषता हुन्। समीक्षा: निबन्धको बलियो पक्ष विषयको स्पष्टता र नेपालसँग जोडिएको सन्दर्भ हो। कमजोर पक्ष के हो भने कतिपय अंश सूचीजस्तो भएकाले भावुकता कम छ। समग्रमा यो निबन्धले पर्यावरणमैत्री पर्यटनको सम्भावना बुझाउन सफलता पाएको छ।

१३. खाका: (शीर्षक) युवा पलायन र राष्ट्रिय विकास। (भूमिका) नेपालका लाखौँ युवा अवसरको खोजीमा विदेश जान्छन्। (अनुच्छेद २) कारण: बेरोजगारी, न्यून आम्दानी, गुणस्तरीय शिक्षा र अवसरको कमी। (अनुच्छेद ३) असर: श्रम र प्रतिभाको पलायन, गाउँमा वृद्धवृद्धा मात्र रहनु, रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्रलाई टेवा दिए पनि उत्पादन घट्नु। (अनुच्छेद ४) समाधान: स्वदेशमै रोजगारी र उद्यम, सीपमूलक शिक्षा, कृषिमा आधुनिकीकरण। (अनुच्छेद ५) हाम्रो भूमिका: विदेशबाट फर्केकाले सीप र पुँजी स्वदेशमै लगानी गर्ने। (निष्कर्ष) राष्ट्र निर्माणमा युवाको पसिना स्वदेशमै बगाउने वातावरण बनाउनु नै समाधान हो। ३५० देखि ४५० शब्द पुर्याउनुहोस्।

१४. नमुना उत्तर (शीर्षक: स्वदेशी सामान): 'नेपालमा बनेका सामान किनौँ' भन्ने नारा देशको उत्पादन र रोजगारी जोगाउने दृष्टिले उपयुक्त छ। स्वदेशी सामान किन्दा पैसा देशभित्रै घुम्छ र उद्योगीले काम पाउँछन्। तर उत्पादकले गुणस्तर र मूल्यमा पनि ध्यान दिनुपर्छ, नत्र उपभोक्ता आकर्षित हुँदैनन्। त्यसैले सरकार, उत्पादक र उपभोक्ता तीनैले मिलेर स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

१५. मिति: २०८३/०७/०५ श्री शिक्षा शाखा प्रमुखज्यू, स्थानीय तह कार्यालय, पोखरा। विषय: पुस्तकालयका लागि थप किताब उपलब्ध गराइपाउँ। महोदय, हाम्रो विद्यालयको पुस्तकालयमा प्रयोगकर्ता विद्यार्थीको सङ्ख्या बढ्दै गएकाले अहिलेका किताब अपुग भएका छन्। विशेष गरी कक्षा ११ र १२ का सन्दर्भ पुस्तक आवश्यक छन्। तसर्थ विद्यालयलाई आवश्यक किताब उपलब्ध गराइदिन हार्दिक अनुरोध गर्दछु। भवदीय, प्रधानाध्यापक जनज्योति माध्यमिक विद्यालय

१६. टिप्पणी: विद्यालयमा कम्प्युटर प्रयोगशाला स्थापनाको प्रस्ताव विषय: विद्यालयमा कम्प्युटर प्रयोगशाला स्थापना। पृष्ठभूमि: विद्यार्थीले आधुनिक सीप सिक्न कम्प्युटर शिक्षाको आवश्यकता देखिएको छ, तर विद्यालयमा प्रयोगशाला छैन। प्रस्ताव: दश कम्प्युटरसहितको एक प्रयोगशाला स्थापना गर्ने, बिजुली र इन्टरनेटको व्यवस्था गर्ने। विचार: यसले विद्यार्थीको सीप बढ्छ र प्रविधिको प्रयोगमा समानता आउँछ। सुझाव: स्थानीय सरकारसँग सहयोग माग्ने, अभिभावकबाट आंशिक सहयोग जुटाउने र एक प्रशिक्षक नियुक्त गर्ने। निर्णयका लागि व्यवस्थापन समितिमा पेस गर्न सिफारिस गरिन्छ। (टिप्पणी तयार गर्नेको नाम, पद र मिति।)

२२.४ सम्भावित प्रश्न

क्रम	श्रेणी	सम्भावित प्रश्न	कारण
१	क	अपरिचित गद्यांशको पठनबोध	प्रश्न ९ मा ८ अङ्कको स्थान निश्चित छ
२	क	बुँदाटिपोट र एक-तिहाइ सारांश	प्रश्न १० मा ५ अङ्कको स्थान निश्चित छ
३	क	स्वतन्त्र रचना (निबन्ध)	प्रश्न १३ मा ८ अङ्क निश्चित छ; वातावरण, शिक्षा र प्रविधिका विषय बारम्बार सम्भव
४	क	निवेदन वा औपचारिक पत्र	व्यावहारिक लेखनमा सबैभन्दा सामान्य ढाँचा
५	क	व्यञ्जनको उच्चारण स्थान, घोषत्व र प्राणत्व	प्रश्न १ को ३ अङ्कको स्थान निश्चित छ
६	क	अशुद्ध अंश शुद्ध पारी लेखन	प्रश्न २ मा तीन अङ्क निश्चित छ
७	क	कविता, कथा वा निबन्धको समीक्षात्मक प्रश्न	प्रश्न १२ मा ८ अङ्कको स्थान निश्चित छ
८	ख	कृत् र तद्धित प्रत्यय छुट्याउने	शब्दनिर्माणमा प्रत्यय बारम्बार सम्भव
९	ख	समासको विग्रह र नामकरण	शब्दनिर्माणका भेदमा समास प्रमुख
१०	ख	कर्तृ, कर्म र भाववाच्य परिवर्तन	प्रश्न ६ मा ५ अङ्कको खण्ड
११	ख	काल, पक्ष र भाव छुट्याउने	प्रश्न ६ मा ५ अङ्कको खण्ड
१२	ख	प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष कथन	वाक्यान्तरणमा सबैभन्दा सामान्य
१३	ख	प्रतिवेदन वा टिप्पणी लेखन	प्रश्न १६ मा ५ अङ्क निश्चित छ
१४	ख	प्रतिक्रिया लेखन	प्रश्न १४ मा ४ अङ्क निश्चित छ
१५	ख	जीवनी वा संवादात्मक रचनाबाट पाठगत प्रश्न	पाठगत बोधमा ८ अङ्क
१६	ग	सन्धि-विच्छेद	पाठ्यक्रममा छ तर शब्दनिर्माणमा कम सोधिन सक्छ
१७	ग	उखान-टुक्का र पारिभाषिक शब्द	शब्दभण्डारका खण्डमा सीमित सम्भावना

एकाइको सारांश

• जम्मा १६ प्रश्न र ७५ अङ्क; ढाँचा विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार रहन्छ।
• पहिलो आठ प्रश्न व्याकरणका हुन्; यिनमा दक्ष हुनु सबैभन्दा सजिलो अङ्क हो।
• पठनबोध र सारांशमा गद्यांशभन्दा बाहिरको कुरा नलेख्नुहोस्; सारांश करिब एक-तिहाइ राख्नुहोस्।
• निवेदन, प्रतिवेदन र निबन्धको ढाँचा कण्ठ पार्नुहोस्।
• बाह्रवटै पाठको मुख्य भाव एक-एक वाक्यमा सम्झनुहोस् र समयअनुसार हरेक प्रश्न प्रयास गर्नुहोस्।