Unit 1 · पाठ · 7 teaching hours · 22 min read
आमाको सपना - गोपालप्रसाद रिमाल (कविता, सामाजिक)
What the syllabus asks for 11
- कवि परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि र सन्दर्भ
- विषयवस्तु — कवितासार
- खण्डगत व्याख्या
- प्रतीक र पात्र
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — गद्य कविता
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
'आमाको सपना' गोपालप्रसाद रिमालद्वारा रचित सामाजिक चेतनाप्रधान गद्य कविता हो। यो कविता आमा र छोराका बिचको संवादमा उभिएको छ, तर यसका आमा र छोरा घरका सदस्य मात्र होइनन् — आमा मातृभूमि र पीडित जनताको चेतना हुन् भने छोरा आजको पुस्ता हो। कक्षा १२ को परीक्षामा यस्ता पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क गरी जम्मा १६ अङ्कसम्म सोधिन सक्छ। पाठ्यपुस्तकले यही पाठसँगै अक्षर संरचना, उच्चारण र पदक्रमको भाषातत्त्व पनि जोडेको छ, त्यसैले यस एकाइमा ती अभ्यास पनि हल गरिएका छन्।
(१) कवितांशको उद्धरण दिएर सोधिने व्याख्या वा तात्पर्य — जस्तै "हेरौँला, त्यो हुरी भएर आउने छ, तिमी पात भएर पछ्याउने छौ"। (२) 'त्यो', 'तिमी', आमा र छोराले के जनाउँछन् भन्ने प्रतीकको प्रश्न। (३) आमाको सपना के हो र त्यो कसरी साकार हुन सक्छ भन्ने समीक्षात्मक प्रश्न। तेस्रो प्रश्नमा कविताको सार दोहोर्याएर पुग्दैन; उदाहरणसहित आफ्नै तर्क चाहिन्छ।
1.1 कवि परिचय
गोपालप्रसाद रिमाल नेपाली साहित्यमा गद्य कविताका आरम्भकर्ताका रूपमा चिनिन्छन्। उनले शास्त्रीय छन्दमा कविता लेख्ने परम्परालाई तोडेर मुक्त लयमा कविता लेखे, त्यसैले उनलाई क्रान्तिकारी र प्रगतिशील कविका रूपमा पनि सम्झिन्छन्।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९७५ जेठ १८ |
| जन्मस्थान | लगनटोल, काठमाडौँ |
| पिता | उमाकान्त रिमाल |
| निधन | वि.सं. २०३० कार्तिक ८, काठमाडौँ |
| साहित्यिक पहिचान | गद्य कविताका आरम्भकर्ता, नाटककार, प्रगतिवादी स्रष्टा |
| पहिलो प्रकाशित रचना | वि.सं. १९९२ मा शारदा पत्रिकामा छापिएको 'प्रति' शीर्षकको कविता मानिन्छ |
| प्रमुख सम्मान | 'आमाको सपना' कविता सङ्ग्रहका लागि मदन पुरस्कार (वि.सं. २०१९); वि.सं. २०३० मा त्रिभुवन पुरस्कार |
प्रमुख कृति:
- आमाको सपना — कविता सङ्ग्रह, यसैका लागि मदन पुरस्कार
- मसान — नाटक
- यो प्रेम — नाटक (लेखन वि.सं. २००२, प्रकाशन वि.सं. २०१५)
- 'रातो र चन्द्र सूर्य, जङ्गी निसान हाम्रो' — उनले लेखेको चर्चित राष्ट्रिय गीत
साहित्यिक योगदान. रिमालले थोरै लेखेर धेरै ख्याति कमाए। उनको सबैभन्दा ठुलो देन गद्य कविता हो — छन्द र तुकको बन्धन नमानी भाव र चेतनालाई कथन जस्तो सहज लयमा प्रस्तुत गर्ने बाटो उनले खोलिदिए। कविताका साथै उनी सामाजिक कार्यकर्ता पनि थिए; समाज सुधार र राजनीतिक परिवर्तनका लागि सक्रिय भएको उनको जीवन कवितामा देखिने विद्रोही स्वरसँग मिल्छ।
रिमालको जन्म वि.सं. १९७५, निधन २०३० हो, र मदन पुरस्कार 'आमाको सपना' सङ्ग्रहका लागि २०१९ मा पाएका हुन्। केही स्रोतले वर्ष फरक लेखेका छन्; मदन पुरस्कार गुठीको अभिलेखअनुसार यही वर्ष लेख्नु सुरक्षित हुन्छ। शङ्का भएमा वर्ष नलेखी 'मदन पुरस्कार प्राप्त' मात्र लेख्नुहोस्।
1.2 पाठको पृष्ठभूमि र सन्दर्भ
कविता नेपालमा निरङ्कुश शासनको छायाँ रहेको र जनतामा परिवर्तनको चाहना बढ्दै गएको समयको चेतनासँग जोडेर पढिन्छ। त्यस समयको जनजीवनमा गरिबी, अशिक्षा, डर र जडता थियो; मानिस आफ्नो पीडा सुनाउन पनि डराउँथे। कविले त्यही जडताभित्र उठ्न खोजिरहेको आकाङ्क्षालाई आमा र छोराको सरल संवादमा राखेका छन्।
कवितामा 'क्रान्ति' शब्द सोझै आएको छैन, तर पाठ्यपुस्तकको अभ्यासले क्रान्तिको आवश्यकता र स्वरूप सोधेको छ — अर्थात् कविता क्रान्तिको आह्वान हो भन्ने पठन पाठ्यपुस्तकले अपेक्षा गरेको छ। तर यो क्रान्ति बन्दुक र रगतको मात्र होइन — 'अधर्मसित लड्ने', 'जडता सगबगाउने' र 'सत्य कुरालाई आफैँ देख्न, सहन र ग्रहण गर्न सक्ने' चेतनाको क्रान्ति हो।
1.3 विषयवस्तु — कवितासार
कविता छोरा र आमाका बिचको प्रश्नोत्तरमा अघि बढ्छ। छोराले सोध्छ — "आमा, त्यो आउँछ र ?" आमाले पूरा विश्वासका साथ जवाफ दिन्छिन् — "हो, बा, त्यो आउँछ।" त्यो बिहानको सूर्य झैँ उज्यालो छर्दै आउँछ, कम्मरमा शीत जस्तै टल्कने हतियार बोकेको हुन्छ र अधर्मसित लड्छ।
आमा आफ्नो सपना सुनाउँछिन् — छोरा जन्मँदा उसको कलिलो अनुहार, हिस्सी परेको हाँसो र तोते बोलीमा उनले त्यही आउने कुराको छाया देखेकी थिइन्। उनले त्यो मिठो गीतले छोरालाई आफ्नो बाँसुरी बनाओस् भन्ने आशा गरेकी थिइन्, तर त्यो अझै भएको छैन। तैपनि 'त्यो तिमी नै हौला' भन्ने उनको यौवनभरिको सपना थियो।
आमा भन्छिन् — त्यो आएपछि छोरा आमाको काखमा घोप्टिएर सत्य कुरा कथा सुने झैँ सुन्ने छैन; ऊ आफैँ देख्ने, सहने र ग्रहण गर्ने हुनेछ। ऊ सङ्ग्राममा जाँदा लाख सम्झाए पनि नमान्ने आमाको मनलाई सान्त्वना दिँदै बिदा हुनेछ। आमाले बिरामीलाई झैँ छोराको कपाल मुसारिरहनुपर्ने पनि छैन। त्यो हुरी भएर आउनेछ र छोरा पात भएर पछ्याउनेछ। पहिले जीवनलोकबाट झरेर जून जस्तै पोखिँदा जडता सगबगाएको थियो; त्यो आउनेछ र छोरा उठ्नेछ।
अन्त्यमा छोराले फेरि जिज्ञासा राख्छ — मधुर उषाले चराका कण्ठलाई जस्तै त्यो आउने आशाले उसको हृदयलाई कुत्कुत्याइसक्यो। आमा फेरि पुष्टि गर्छिन् — "हो, त्यो आउँछ" र अन्त्यमा 'अब म उठेँ, गएँ, तर त्यो तिमी नै हौला भन्ने मेरो यौवनभरिको सपना थियो' भनेर सपनाको उत्तराधिकार छोरालाई सुम्पिन्छिन्।
आदि — छोराको प्रश्न र आमाको आश्वासन: 'त्यो' आउँछ। मध्य — आमाको सपना, छोराबाट अपेक्षा र 'त्यो' आएपछिको परिवर्तन। अन्त्य — फेरि आशाको पुष्टि र सपनाको जिम्मा छोरालाई सुम्पँदै आमाको बिदाइ।
1.4 खण्डगत व्याख्या
यो कविता श्लोकमा बाँधिएको छैन, यसलाई भावका आधारमा छ खण्डमा बुझ्दा सजिलो हुन्छ।
| खण्ड | कवितांशको सङ्केत | विषय | सोधिने प्रश्न |
|---|---|---|---|
| १ | "आमा, त्यो आउँछ र ?" देखि "बढ्ता छोइने भएर आउँछ" सम्म | आगमनको आश्वासन र त्यसको स्वरूप | 'त्यो' र 'तिमी' को हुन्; हिउँ र आगोभन्दा बढ्ता छोइने भनेको के |
| २ | "हो, तिमी जन्मँदा" देखि "बाँसुरी बनाएनछ" सम्म | आमाको सपना र अधुरो अपेक्षा | आमाको सपना के थियो; बाँसुरी बनाएन भनेको के |
| ३ | "म आमा हुँ, सारा सिर्जनाशक्तिको मुख" देखि "ग्रहण गर्न सक्ने हुने छौ" सम्म | सिर्जनाशक्तिका रूपमा आमा; चेतनाको रूपान्तरण | आमा किन सिर्जनाशक्तिको मुख; सत्य सुन्ने र देख्ने भिन्नता |
| ४ | "मैले यसरी धैर्य दिनुको सट्टा" देखि "मुसारिरहनुपर्ने छैन" सम्म | आमाको भूमिका बदलिने अवस्था | रोगीलाई झैँ कपाल मुसार्नु भनेको के |
| ५ | "हेरौँला, त्यो हुरी भएर आउने छ" देखि "तिमी उठ्ने छौ" सम्म | क्रान्तिको वेग र जनताको उठान | हुरी र पातको सङ्केत |
| ६ | "त्यो आउँछ कि आमा" देखि अन्त्यसम्म | पुनः जिज्ञासा, पुष्टि र उत्तराधिकार | अब म उठेँ, गएँ को भाव |
खण्ड १ — आगमनको आश्वासन. छोराको प्रश्नमा सन्देह होइन, आतुरता छ। आमाले 'त्यो' लाई तीनओटा रूपमा चिनाउँछिन् — उज्यालो (बिहानको सूर्य), शक्ति (शीत जस्तै टल्कने हतियार) र नैतिक उद्देश्य (अधर्मसित लड्ने)। यहाँ हतियार रगत बगाउने वस्तु होइन, शीत झैँ चम्किलो र शुद्ध छ; अर्थात् क्रान्ति अधर्मविरुद्धको शुद्ध शक्ति हो।
'हिउँ र आगोभन्दा पनि बढ्ता छोइने' भनेको यथार्थको तीव्रता हो। हिउँ चिसोले र आगो तापले छोए झैँ 'त्यो' छोएपछि चेतना झस्किन्छ; त्यो सपनामा छामछुम गरेर बुझ्नुपर्ने कुरा होइन, प्रत्यक्ष अनुभव हुने यथार्थ हो।
खण्ड २ — आमाको सपना. आमाले छोराको जन्मदेखि नै त्यसको छायाँ देखेकी थिइन्। तर 'मिठो गीतले तिमीलाई आफ्नो बाँसुरी बनाएनछ' भन्नुमा गुनासो र पीडा छ — क्रान्तिको स्वर बोक्ने माध्यम छोरा अझै बनेको छैन। बाँसुरी वाहक हो, गीत सन्देश हो।
खण्ड ३ — सिर्जनाशक्तिकी आमा. 'म आमा हुँ, सारा सिर्जनाशक्तिको मुख भएर' भन्दा आमा नयाँ जीवन र नयाँ युगको जन्मदात्री बन्छिन्। 'मैले यो कुनै अल्छी सपना देखेको होइन' भन्नुले उनको सपना आलस्यको कल्पना नभई कर्मसँग जोडिएको दृढ विश्वास हो भन्ने देखाउँछ।
खण्ड ४ — भूमिकाको परिवर्तन. अहिले आमाले छोरालाई सम्झाउनुपर्छ, धैर्य दिनुपर्छ, रोगीलाई झैँ कपाल सुम्सुम्याउनुपर्छ। परिवर्तन आएपछि छोरा आफैँ सङ्ग्राममा जान सक्षम हुन्छ र आमाको मनलाई सान्त्वना दिन्छ। पीडित र आश्रितबाट सक्षम र नेतृत्वकारी बन्ने यात्रा यहीँ देखिन्छ।
खण्ड ५ — हुरी र पात. हुरी परिवर्तनको प्रचण्ड वेग हो; पात जनता हो जसले आफैँलाई त्यही वेगमा जोड्छ। 'जीवनलोकबाट झरेर जून जस्तै पोखिँदा सारा जडता सगबगाएको थियो' भनेर कविले परिवर्तनको सौन्दर्य र त्यसले जडता तोड्ने शक्ति देखाएका छन्।
खण्ड ६ — उत्तराधिकार. 'अब म उठेँ, गएँ' मा आमा एउटा पुस्ताको प्रतिनिधिका रूपमा बिदा हुन्छिन् तर सपनाको भार छोरालाई सुम्पन्छिन्। कविताको अन्त्य निराशामा होइन, जिम्मेवारीको हस्तान्तरणमा हुन्छ।
प्रश्न. "हेरौँला, त्यो हुरी भएर आउने छ / तिमी पात भएर पछ्याउने छौ" — यस कवितांशको व्याख्या गर्नुहोस्। [४]
चरण १ — सन्दर्भ. यो अंश गोपालप्रसाद रिमालको गद्य कविता 'आमाको सपना' बाट लिइएको हो। आमाले छोरालाई क्रान्ति आउने विश्वास दिलाउने क्रममा यी पङ्क्ति भनेकी हुन्।
चरण २ — अर्थ विस्तार. यहाँ 'हुरी' परिवर्तन वा क्रान्तिको तीव्र, प्रचण्ड र रोक्न नसकिने वेगको प्रतीक हो। 'पात' जनता वा छोराको प्रतीक हो, जो हुरीको गतिमा स्वतःस्फूर्त उडेर पछि लाग्छ। हुरी आएपछि पात एक ठाउँमा थामिन सक्दैन; त्यसै गरी परिवर्तनको लहर आएपछि जनता निष्क्रिय बस्न सक्दैन।
चरण ३ — निचोड. यसले जनताको सहभागिताबिना क्रान्ति पूर्ण हुँदैन र क्रान्ति आएपछि जनता जागरुक भएर त्यसको साथ दिन्छन् भन्ने सन्देश दिन्छ।
1.5 प्रतीक र पात्र
| प्रतीक | कवितामा आएको सङ्केत | अर्थ |
|---|---|---|
| आमा | 'म आमा हुँ, सारा सिर्जनाशक्तिको मुख भएर' | मातृभूमि, पीडित जनता, सिर्जनाशक्ति, अघिल्लो पुस्ता |
| छोरा / 'बा' | संवाद गर्ने पात्र, 'तिमी' | नेपाली युवा पुस्ता, जनता, क्रान्तिको उत्तराधिकारी |
| त्यो | 'त्यो आउँछ' | क्रान्ति, परिवर्तनकारी शक्ति, मुक्तिको चेतना |
| बिहानको सूर्य | 'उज्यालो छर्दै आउँछ' | नयाँ युग, आशा, अज्ञानरूपी अँध्यारोको अन्त्य |
| शीत जस्तै टल्कने हतियार | कम्मरमा झुन्डिएको | शुद्ध र नैतिक शक्ति |
| बाँसुरी | 'आफ्नो बाँसुरी बनाएनछ' | क्रान्तिको स्वर बोक्ने माध्यम |
| हुरी | 'हुरी भएर आउने छ' | परिवर्तनको प्रचण्ड वेग |
| पात | 'पात भएर पछ्याउने छौ' | जनता, अनुयायी शक्ति |
| जून | 'जून जस्तै पोखिँदा' | शीतल, सुन्दर प्रकाश |
| जडता | 'सारा जडता सगबगाएको' | मूर्खता, निष्क्रियता, पुरानो अन्धविश्वास |
पाठ्यपुस्तकले आमा र छोरा के के का प्रतीक हुन् भनेर छलफल गर्न लगाएको छ। सबैभन्दा सुरक्षित उत्तर हो — आमा मातृभूमि/जनचेतनाको र छोरा नयाँ पुस्ता/जनताको प्रतीक हुन्।
1.6 मूल भाव
कविताको केन्द्रीय आशय यो हो — अन्याय र जडताको अन्धकारलाई चिर्ने परिवर्तन अवश्य आउँछ, तर त्यसलाई पर्खेर बस्ने होइन; जनता आफैँ चेतनशील र सङ्घर्षशील भएर त्यसको वाहक बन्नुपर्छ। यसलाई तीन बुँदामा राख्न सकिन्छ:
- आशा — अँध्यारोका बिचमा पनि उज्यालो आउने विश्वास।
- जिम्मेवारी — आमाको सपना सुन्ने मात्र होइन, साकार पार्ने दायित्व छोराको हो।
- निरन्तरता — एउटा पुस्ताले अधुरो छाडेको सपना अर्को पुस्ताले पूरा गर्छ।
1.7 विधागत विशेषता — गद्य कविता
जुन कवितामा छन्द, तुक र निश्चित अक्षरगणनाको बन्धन हुँदैन, तर गद्यको सहज लयभित्र भाव, बिम्ब, प्रतीक र अनुभूतिको काव्यात्मक घनत्व हुन्छ, त्यसलाई गद्य कविता भनिन्छ।
| विशेषता | यस पाठमा कसरी देखिन्छ |
|---|---|
| छन्द र तुकको अभाव | कुनै निश्चित छन्द छैन; 'त्यो आउँछ' जस्ता पङ्क्तिको आवृत्तिबाट मात्र लय बनेको छ |
| गद्यको सहज लय | "तिमी त्यसलाई आफैँ नै देख्न सक्ने, सहन सक्ने र ग्रहण गर्न सक्ने हुने छौ" जस्ता लामा वाक्य कथनको लयमा बगेका छन् |
| संवादात्मकता | छोरा र आमाका प्रश्नोत्तरबाटै कविता अघि बढेको छ |
| प्रतीक र बिम्ब | बिहानको सूर्य, शीत जस्तै हतियार, हुरी, पात, बाँसुरी |
| भावको घनत्व | थोरै शब्दमा क्रान्ति, मातृत्व र आशाको सङ्गम |
| आवृत्ति | "हो, त्यो आउँछ" पटक पटक आएर विश्वासलाई दृढ बनाउँछ |
| सामाजिक चेतना | निरङ्कुशता, जडता र अन्यायविरुद्ध परिवर्तनको स्वर |
| आत्मपरक स्वर | 'म आमा हुँ' भन्दै कवितावक्ता स्वयम् बोल्छिन् |
पाठ्यपुस्तकको सिर्जना खण्डमा दिइएको 'धृतराष्ट्र' (पद्य कविता) मा निश्चित छन्दको लय र तुक छ, गजलमा हरेक शेरको अन्त्यमा रदिफ र काफिया मिल्छ, तर 'आमाको सपना' मा त्यस्तो कुनै बन्धन छैन। परीक्षामा 'यो कुन विधाको रचना हो' भनी सोध्दा "गद्य कविता" लेख्नुहोस्; "कविता" मात्र लेखे अधुरो हुन्छ।
1.8 भाषाशैली र अलङ्कार
- शैली: संवादात्मक शैली प्रमुख छ; बिचबिचमा आत्मकथनात्मक र प्रतीकात्मक शैली मिसिएको छ।
- शब्दस्रोत: तत्सम (सिर्जनाशक्ति, अधर्म, सङ्ग्राम, यौवन, सान्त्वना, ग्रहण), तद्भव (आमा, बिहान, हिउँ, आगो, जून) र आगन्तुक (हतियार) शब्दको मेल छ।
- उपमा: "बिहानको सूर्य झैँ उज्यालो", "शीत जस्तै टल्कने", "जून जस्तै पोखिँदा", "रोगीलाई झैँ" — 'झैँ' र 'जस्तै' बाट तुलना गरिएको छ।
- रूपक र प्रतीक: 'हुरी', 'पात' र 'बाँसुरी' मा एउटा वस्तुबाट अर्को भाव सङ्केत गरिएको छ।
- मानवीकरण: "मधुर उषाले चराहरूको कण्ठलाई जस्तै … हृदयलाई कुत्कुत्याइसक्यो" मा उषा (प्रभात) लाई जीवित प्राणी झैँ कुत्कुत्याउने काम गर्ने बनाइएको छ।
- पुनरुक्ति र आवृत्ति: 'त्यो आउँछ' को दोहोरो प्रयोगले आशा र निश्चयको भावलाई बल दिएको छ।
- पदक्रमको विचलन: "सत्य कुरालाई तिमी यसरी चुम्बकिएर कथा सुने झैँ सुन्ने छैनौ" मा कर्मलाई कर्ताभन्दा अगाडि राखिएको छ; यो भावलाई जोड दिने आलङ्कारिक पदक्रम हो (भाषातत्त्व खण्ड हेर्नुहोस्)।
1.9 समीक्षात्मक टिप्पणी
बलियो पक्ष. कविताको सबैभन्दा ठुलो बल यसको सरलता र गहिराइको मेल हो। आमा र छोराको घरेलु संवादमा राष्ट्रिय चेतनाको ठुलो कुरा राखिएको छ, त्यसैले कविता अमूर्त नारा बन्दैन, मानवीय बन्छ। प्रतीकहरू (हुरी, पात, बाँसुरी) सटीक छन्; तिनले कविताको अर्थ थुप्रै तहमा खोल्छन्। गद्य कविताको नयाँ बाटो खोल्ने ऐतिहासिक महत्त्व पनि यसमा छ।
कमजोर पक्ष. 'त्यो' के हो भनेर कविताले स्पष्ट नभनेकाले अस्पष्टता बढेको छ; अर्थ पाठकको व्याख्यामा निर्भर हुन्छ। क्रान्ति कसरी आउँछ, त्यसको योजना के हो भन्ने पक्ष छुटेको छ, र क्रान्तिलाई केही हदसम्म आदर्शीकृत गरेर देखाइएको छ। 'त्यो' को आगमनको पर्खाइको भाव कतिपय ठाउँमा कर्मभन्दा बढी देखिन्छ।
समग्र मूल्याङ्कन. यी सीमा हुँदाहुँदै 'आमाको सपना' नेपाली कवितामा नयाँ काव्यभाषा र सामाजिक चेतनाको सङ्गम हो। यसले पाठकलाई परिवर्तनको पर्खाइमा मात्र होइन, परिवर्तनको सहभागी बन्न प्रेरित गर्छ।
1.10 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| उषा | झिसमिसे उज्यालो, प्रभातको पहिलो उज्यालो |
| सपना | रमाइलो भविष्यको आशा वा कल्पना |
| यौवन | युवा अवस्था, तरुण अवस्था |
| कलिलो | कलकलाउँदो, अत्यन्त सानो र कोमल |
| सङ्ग्राम | लडाइँ, युद्ध, सङ्घर्ष |
| जडता | मूर्खता, निष्क्रियता |
| कण्ठ | घाँटी, स्वर निस्कने अङ्ग |
| आशा | चाहेको वस्तु पाउने इच्छा |
| कम्पन | थरथर हल्लिने क्रिया, गति |
| शीत | राती जमिन, रुख, पात आदिमा पर्ने पानीका साना थोप्ला |
| बाँसुरी | ओठमा राखी दाहिने कुमतिर फर्काई बजाइने बाँस वा निगालोको बाजा |
| ग्रहण | लिने वा समात्ने काम, स्वीकार गर्ने काम |
| सिर्जनाशक्ति | सिर्जना गर्ने क्षमता |
| सान्त्वना | सन्तुष्ट हुने वा पार्ने वचन, ढाडस |
| हुरी | वेगसित चलेको हावा |
| अधर्म | धर्मविरुद्धको काम, अन्याय, अनुचित काम |
| छामछुम | हातले छामेर हेर्ने काम |
| घोप्टिनु | अनुहार तल पारेर अडिनु, ढल्नु |
| मुसार्नु | हातले बिस्तारै सुम्सुम्याउनु |
| तोते बोली | साना बालकको अस्पष्ट तर मीठो बोली |
1.11 पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
पाठ्यपुस्तकले यो पाठसँग दुई भाषातत्त्व जोडेको छ — अक्षर संरचना र पदक्रम।
(क) अक्षर संरचना
सासको एक झोक्कामा उच्चारण हुने भाषिक एकाइ अक्षर हो। हरेक अक्षरमा एउटा स्वर अनिवार्य हुन्छ; त्यसअघि, पछि वा दुवैतिर व्यञ्जन आउन सक्छ।
- शब्दलाई अक्षरमा टुक्र्याउँदा थोप्लो (.) प्रयोग गरिन्छ र अक्षर संरचना दोहोरो तिर्यक (/ /) भित्र देखाइन्छ।
- 'ऐ' र 'औ' द्विस्वर हुन् (अइ, अउ); दुई स्वर भए पनि तिनको उच्चारण एउटै झोक्कामा हुने भएकाले एक अक्षर मानिन्छ।
- स्वर र व्यञ्जनको बनोटलाई सङ्केतमा यसरी देखाइन्छ — स्व (स्वर), व्य (व्यञ्जन): 'ऊ' = स्व; 'आठ' = स्वव्य; 'जा' = व्यस्व; 'पढ्' = व्यस्वव्य।
पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (हल):
| शब्द (लेख्य रूप) | कथ्य रूप | अक्षर संरचना | अक्षर सङ्ख्या |
|---|---|---|---|
| सत्य | सत्त्य | /सत्.त्य/ | २ |
| कन्या | कन्न्या | /कन्.न्या/ | २ |
| अत्याचार | अत्त्याचार | /अत्.त्या.चार्/ | ३ |
| ऐना | अइना | /अइ.ना/ | २ |
| औषधी | अउसधि | /अउ.स.धि/ | ३ |
| बिहान | बिहान् | /बि.हान्/ | २ |
| अधर्म | अधर्म् | /अ.धर्म्/ | २ |
| यौवन | यउवन् | /यउ.वन्/ | २ |
| सान्त्वना | सान्त्वना | /सान्.त्व.ना/ | ३ |
| हृदय | रिदय | /रि.द.य/ | ३ |
| सिर्जनाशक्ति | सिर्जनासक्ति | /सिर्.ज.ना.सक्.ति/ | ५ |
लेख्य र कथ्य रूपमा भिन्नताका मुख्य कारण: दीर्घ 'ई', 'ऊ' को उच्चारण ह्रस्व 'इ', 'उ' जस्तै हुन्छ; 'ऋ' को 'रि'; 'श', 'ष' को 'स'; 'ञ' र 'ण' को 'न्'; हलन्तपछिका संयुक्त व्यञ्जन उच्चारणमा द्वित्व जस्तै सुनिन्छन् (सत्य = सत्त्य)।
(ख) पदक्रम
वाक्यमा कर्ता, कर्म र क्रिया आदि पदको राखिने क्रमलाई पदक्रम भनिन्छ।
नेपालीको सामान्य (व्याकरणिक) पदक्रम कर्ता + कर्म + क्रिया हो; अङ्ग्रेजी जस्ता केही भाषामा कर्ता + क्रिया + कर्म हुन्छ। साहित्यमा भावलाई जोड दिन वा शीर्ष बनाउन यो क्रम बदलिन्छ, त्यसलाई आलङ्कारिक (विशिष्ट) पदक्रम भनिन्छ।
पाठ्यपुस्तकको अभ्यास ११ — सामान्य पदक्रममा रूपान्तरण:
मूल: सत्य कुरालाई तिमी यसरी चुम्बकिएर कथा सुने झैँ सुन्ने छैनौ। सामान्य पदक्रम: तिमी यसरी सत्य कुरालाई कथा सुने झैँ चुम्बकिएर सुन्ने छैनौ।
यसले भन्न खोजेको कुरा — क्रान्ति आएपछि छोरा सत्यलाई कथा सुनेझैँ निष्क्रिय भएर सुन्ने छैन; ऊ आफैँ देख्ने, सहने र ग्रहण गर्ने सक्रिय चेतनाको मानिस बन्नेछ, र आमाले उसलाई सम्झाउनुभन्दा बरु ऊ आफैँ आमाको मनलाई सान्त्वना दिँदै सङ्ग्राममा जानेछ।
एकाइको सारांश
- 'आमाको सपना' गोपालप्रसाद रिमालको गद्य कविता हो; यही नामको सङ्ग्रहले मदन पुरस्कार (वि.सं. २०१९) पाएको छ।
- रिमाल नेपाली गद्य कविताका आरम्भकर्ता हुन्; जन्म वि.सं. १९७५ जेठ १८ (लगनटोल, काठमाडौँ), निधन २०३०।
- कविता आमा र छोराका बिचको संवादमा अघि बढ्छ; छोराले सोध्छ 'त्यो आउँछ र ?' र आमा भन्छिन् 'हो, त्यो आउँछ'।
- 'त्यो' = क्रान्ति/परिवर्तन; 'तिमी'/छोरा = आजको पुस्ता/जनता; आमा = मातृभूमि र जनचेतना।
- प्रमुख प्रतीक: बिहानको सूर्य (नयाँ युग), शीत जस्तै हतियार (शुद्ध शक्ति), बाँसुरी (क्रान्तिको वाहक), हुरी (परिवर्तनको वेग), पात (जनता)।
- मूल भाव: परिवर्तन अवश्य आउँछ, तर जनता चेतनशील र सङ्घर्षशील भएर त्यसको वाहक बन्नुपर्छ।
- विधा: गद्य कविता — छन्द र तुक छैन तर काव्यात्मक घनत्व, संवाद, प्रतीक र आवृत्ति छन्।
- भाषातत्त्व: अक्षरमा एउटा स्वर अनिवार्य; ऐ, औ द्विस्वर (एक अक्षर); नेपालीको सामान्य पदक्रम कर्ता + कर्म + क्रिया, साहित्यमा विचलन आलङ्कारिक पदक्रम।
अभ्यास प्रश्न
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- 'आमाको सपना' कविताका रचयिता को हुन् ? [१]
- 'आमाको सपना' कुन विधाको रचना हो ? [१]
- कवितामा 'त्यो' ले के जनाउँछ ? [१]
- 'शीत' शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्। [१]
- रिमालले कुन कृतिका लागि मदन पुरस्कार पाएका हुन् ? [१]
- नेपाली भाषाको सामान्य पदक्रम के हो ? [१]
उत्तर
१. गोपालप्रसाद रिमाल।
२. गद्य कविता।
३. क्रान्ति (परिवर्तनकारी शक्ति)।
४. राती जमिन, रुख, पात आदिमा पर्ने पानीका साना थोप्ला।
५. 'आमाको सपना' कविता सङ्ग्रह।
६. कर्ता + कर्म + क्रिया।
शब्दभण्डार र भाषातत्त्व (३ अङ्क)
- दिइएका शब्दको जोडा मिलाउनुहोस् : उषा, सपना, यौवन, कलिलो, सङ्ग्राम, जडता, कण्ठ, कम्पन — (झिसमिसे उज्यालो, रमाइलो भविष्यको आशा वा कल्पना, युवा अवस्था, कलकलाउँदो, लडाइँ, मूर्खता, घाँटी, गति)। [३]
- पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस् : (क) रातीमा जमिन र पातमा पर्ने पानीका थोप्ला (ख) वेगसित चलेको हावा (ग) सिर्जना गर्ने क्षमता। [३]
- दिइएका शब्दको पर्यायवाची लेखी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : वायु, मधुर, करुणा, धरती। [३]
- दिइएको अनुच्छेदलाई शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् : "कृषीक्षेत्रलाई प्राथमीकतामा नराखून्जेल भोकमरिको समस्या समाधान हून सक्ने स्थिती छैन। विश्वव्यापिकरण र उदारिकरणको अवधारणाबाट मुलतः यस क्षेत्रमा पर्भाव परेको छ।" [३]
- दिइएका पारिभाषिक शब्दलाई शब्दकोशको क्रममा मिलाउनुहोस् र कुनै पाँचओटाको अर्थ लेख्नुहोस् : देवानी, फौजदारी, वारेस, सरजमिन मुचुल्का, अध्यादेश, अधिवक्ता, विधेयक, जमानत, बिगो, इजलास, कायलनामा, हदम्याद, सनाखत, तारिख। [३]
उत्तर
७. उषा – झिसमिसे उज्यालो; सपना – रमाइलो भविष्यको आशा वा कल्पना; यौवन – युवा अवस्था; कलिलो – कलकलाउँदो; सङ्ग्राम – लडाइँ; जडता – मूर्खता; कण्ठ – घाँटी; कम्पन – गति।
८. (क) शीत (ख) हुरी (ग) सिर्जनाशक्ति।
९. वायु – हावा/पवन (बिहान चिसो वायु चल्यो।); मधुर – मीठो (उनको स्वर मधुर छ।); करुणा – दया/माया (गुरुको मनमा विद्यार्थीप्रति करुणा छ।); धरती – पृथ्वी/भूमि (धरती हाम्रो साझा घर हो।)
१०. "कृषिक्षेत्रलाई प्राथमिकतामा नराखुन्जेल भोकमरीको समस्या समाधान हुन सक्ने स्थिति छैन। विश्वव्यापीकरण र उदारीकरणको अवधारणाबाट मूलतः यस क्षेत्रमा प्रभाव परेको छ।"
११. क्रम: अधिवक्ता, अध्यादेश, इजलास, कायलनामा, जमानत, तारिख, देवानी, फौजदारी, बिगो, मुचुल्का (सरजमिन मुचुल्का), वारेस, विधेयक, सनाखत, हदम्याद। अर्थ: अधिवक्ता — अदालतमा पक्षको तर्फबाट बहस गर्ने कानुन व्यवसायी; अध्यादेश — संसद् नचलेको बेला सरकारले जारी गर्ने कानुनसरहको आदेश; इजलास — मुद्दा हेर्न न्यायाधीश बस्ने अदालतको कक्ष; तारिख — मुद्दामा उपस्थित हुनुपर्ने तोकिएको मिति; हदम्याद — कुनै कामका लागि कानुनले तोकेको समयसीमा; वारेस — उत्तराधिकारी वा प्रतिनिधि; जमानत — कसैको जिम्मा लिने वा धरौटी; सनाखत — पहिचान प्रमाणित गर्ने काम।
छोटो उत्तर (३ अङ्क)
- 'त्यो' र 'तिमी' भनेका को को हुन् ? कारणसहित लेख्नुहोस्। [३]
- 'त्यो हिउँ र आगोभन्दा पनि बढ्ता छोइने भएर आउँछ' — यसको तात्पर्य लेख्नुहोस्। [३]
- 'त्यो मिठो गीतले तिमीलाई आफ्नो बाँसुरी बनाएनछ' भन्नुको तात्पर्य के हो ? [३]
- कवितामा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ ? [३]
- 'मैले यसरी रोगीलाई झैँ तिम्रो कपाल मुसारिरहनुपर्ने छैन' — यस कवितांशबाट कविले के भन्न खोजेका हुन् ? [३]
उत्तर
१२. 'त्यो' भनेको क्रान्ति वा परिवर्तनको शक्ति हो, जो बिहानको सूर्य झैँ उज्यालो लिएर आउँछ र अधर्मसित लड्छ। 'तिमी' भनेको आमाको छोरा अर्थात् नेपाली जनता वा युवा पुस्ता हो, जसलाई आमाले क्रान्तिको वाहक बन्न आशा गरेकी छन्। कविले 'त्यो' लाई स्पष्ट नाम नदिएर यसलाई व्यापक अर्थमा प्रयोग गरेका छन्।
१३. हिउँ चिसोले र आगो तापले जसरी छोएपछि तीव्र असर पार्छ, क्रान्ति त्योभन्दा पनि गहिरो प्रभाव पार्ने वास्तविकता हो। यो सपनामा छामछुम गरेर हेर्ने वस्तु होइन; आएपछि जनताको चेतना र जीवनलाई भित्रैसम्म झस्काउँछ।
१४. क्रान्तिको मधुर आह्वान अर्थात् चेतनाको गीतलाई बोक्ने माध्यम बन्नुपर्ने छोरा अहिलेसम्म बनेको छैन भन्ने आमाको गुनासो यसमा छ। बाँसुरी गीतको माध्यम हो; छोराले क्रान्तिको स्वर फैलाउने वाहकको भूमिका अझै लिएको छैन।
१५. कवितामा निरङ्कुश र जडताले जकडिएको समाजको परिवेश छ, जहाँ जनता अन्याय सहन बाध्य छन्, आमा पीडित छिन् र परिवर्तनको पर्खाइ लामो छ। तर त्यही अँध्यारो परिवेशभित्र नयाँ बिहानको आशा पनि देखिन्छ।
१६. अहिले छोरा असहाय र आश्रित छ, त्यसैले आमाले बिरामीलाई झैँ स्याहार्नुपरेको छ। परिवर्तन आएपछि छोरा सबल, चेतनशील र आत्मनिर्भर हुन्छ र आमाले उसलाई सम्झाउने, सुम्सुम्याउने अवस्था रहँदैन; उल्टै ऊ आफैँ आमालाई सान्त्वना दिन सक्षम हुन्छ।
पाठगत बोध (८ अङ्क)
- 'आमाको सपना' कवितामा कविले क्रान्ति किन र कसरी आउने कल्पना गरेका छन्, समीक्षात्मक प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्। (सङ्केत: बिहानको सूर्य झैँ उज्यालो छर्दै, कम्मरमा शीत जस्तै टल्कने हतियार झुन्ड्याएर, हिउँ र आगोभन्दा बढ्ता छोइने भएर, हुरी भएर, जनतालाई पात भएर पछ्याउनुपर्ने स्थिति सिर्जना गरेर, अधर्मसित लड्न।) [८]
- 'आमाको सपना' के हो र त्यो कसरी साकार हुन सक्छ, कविताका आधारमा समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर — प्रश्न १८
भूमिका. गोपालप्रसाद रिमालको 'आमाको सपना' गद्य कवितामा आमाको सपना भनेको उनको छोरा र त्यसका माध्यमबाट सिङ्गो नयाँ पुस्ताले अन्याय, अधर्म र जडताविरुद्ध उठेर परिवर्तन ल्याउने आकाङ्क्षा हो।
आमाको सपना के हो ? आमाले छोरा जन्मँदै उसको कलिलो अनुहार, हिस्सी परेको हाँसो र तोते बोलीमा 'त्यो' को छाया देखेकी थिइन्। 'त्यो तिमी नै हौला भन्ने' उनको यौवनभरिको सपना थियो — अर्थात् छोरा नै क्रान्तिको स्वर बोक्ने बाँसुरी बनोस्, अधर्मसित लड्ने शक्ति बनोस्। यो कुनै 'अल्छी सपना' होइन, कर्मले पूरा हुने दृढ विश्वास हो।
कसरी साकार हुन सक्छ ? पहिलो, क्रान्ति बिहानको सूर्य झैँ उज्यालो लिएर र शीत जस्तै चम्किलो शुद्ध हतियारसहित नैतिक बल बोकेर आउनुपर्छ। दोस्रो, जनता सत्य कुरालाई कथा सुने झैँ निष्क्रिय सुन्ने होइन, आफैँ देख्न, सहन र ग्रहण गर्न सक्ने बन्नुपर्छ। तेस्रो, आमाले धैर्य दिनुपर्ने अवस्थाको सट्टा छोरा आफैँ सङ्ग्राममा जाने साहसी बन्नुपर्छ। चौथो, क्रान्ति हुरी भएर आउँदा जनता पात भएर पछ्याउनुपर्छ — जनसहभागिताबिना परिवर्तन टिक्दैन।
निष्कर्ष. त्यसैले आमाको सपना छोराको चेतना र सङ्घर्षमा साकार हुन्छ। यो कविताले परिवर्तन बाहिरबाट आउने चमत्कार होइन, आफैँले उठेर बोक्नुपर्ने जिम्मेवारी हो भन्ने पाठ दिन्छ।
उद्धरण व्याख्या (४ अङ्क)
- "हेरौँला, त्यो हुरी भएर आउने छ / तिमी पात भएर पछ्याउने छौ" — यस कवितांशको सन्दर्भसहित व्याख्या गर्नुहोस्। [४]
यसको पूर्ण हल यही एकाइको खण्डगत व्याख्याको उदाहरण बाकसमा दिइएको छ। चरण १ सन्दर्भ, चरण २ हुरी = परिवर्तनको वेग र पात = जनता, चरण ३ निचोड — जनसहभागिताबिना क्रान्ति पूर्ण हुँदैन।
विधा र पदक्रम (छोटो उत्तर)
- गद्य कविता र पद्य कविताबिचका तीनओटा भिन्नता तालिकामा लेख्नुहोस्। [३]
- पदक्रमका आधारमा संसारका भाषालाई कति प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ ? नेपाली र अङ्ग्रेजी कस्तो पदक्रम भएका भाषा हुन् ? [३]
- व्याकरणिक पदक्रम र आलङ्कारिक पदक्रमबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
२०.
| आधार | गद्य कविता | पद्य कविता |
|---|---|---|
| छन्द | निश्चित छन्द हुँदैन | निश्चित छन्द हुन्छ |
| तुक | अनिवार्य हुँदैन | प्रायः तुक मिलाइन्छ |
| लय | गद्यको सहज लय | अक्षरगणना र गतियुक्त लय |
| उदाहरण | आमाको सपना | पाठ्यपुस्तकको 'धृतराष्ट्र' |
२१. पदक्रमका आधारमा संसारका भाषालाई छ प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ। नेपाली कर्ता–कर्म–क्रिया क्रम भएको भाषा हो भने अङ्ग्रेजी कर्ता–क्रिया–कर्म क्रम भएको भाषा हो।
२२. व्याकरणिक (सामान्य) पदक्रममा कर्ता, कर्म र क्रियाको निश्चित क्रम हुन्छ र व्याकरणलाई प्रधानता दिइन्छ। आलङ्कारिक (विशिष्ट) पदक्रममा साहित्यमा भनाइमा जोड दिन वा शीर्ष बनाउन यो क्रममा विचलन ल्याइन्छ र भावलाई प्रधानता दिइन्छ।
समीक्षात्मक (८ अङ्क)
- "'आमाको सपना' कविताले क्रान्तिको प्रतीक्षा मात्र होइन, जनताको उत्तरदायित्व पनि सम्झाउँछ।" यस भनाइसँग तपाईँ कत्तिको सहमत हुनुहुन्छ ? कविताका आधारमा तर्कसहित लेख्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
भूमिका. रिमालको 'आमाको सपना' पहिलो नजरमा 'त्यो आउँछ' भन्ने आशाको कविता जस्तो देखिन्छ, तर ध्यान दिएर पढ्दा यसमा जनताको जिम्मेवारीको स्वर पनि उत्तिकै बलियो छ। म यस भनाइसँग पूर्ण रूपमा सहमत छु।
पहिलो आधार — 'त्यो' आउँदा 'तिमी' उठ्नुपर्छ. आमाले भनेकी छन्, "त्यो आउने छ, तिमी उठ्ने छौ।" क्रान्ति आएपछि पनि उठ्नुपर्ने भार छोराको हो। हुरी आएपछि पातले पछ्याउने कुराले जनसहभागिताको आवश्यकता देखाउँछ।
दोस्रो आधार — निष्क्रियताको अस्वीकार. आमा सत्य कुरा 'कथा सुने झैँ' सुन्ने छोरा चाहँदिनन्। उनी त सत्यलाई आफैँ देख्न, सहन र ग्रहण गर्न सक्ने छोरा चाहन्छिन्। कथा सुन्नु निष्क्रियता हो, ग्रहण गर्नु सक्रियता हो।
तेस्रो आधार — आमाको सपनाको हस्तान्तरण. अन्त्यमा 'अब म उठेँ, गएँ, तर त्यो तिमी नै हौला' भन्दै आमाले सपनाको भार छोरालाई सुम्पिन्छिन्। अर्थात् उत्तरदायित्व पुस्तान्तरण भएको छ।
सीमा. तर 'त्यो' कसरी आउँछ, त्यसको बाटो के हो भन्ने स्पष्ट छैन; कहिलेकाहीँ पर्खाइको भाव पनि बलियो देखिन्छ। यसले कवितालाई पूर्ण योजनायुक्त होइन, भावप्रधान बनाएको छ।
निष्कर्ष. समग्रमा कविता प्रतीक्षाको भन्दा चेतना र जिम्मेवारीको आह्वान हो। आजको पुस्ताका लागि यसको सन्देश सजिलो छ — परिवर्तनको पर्खाइमा बस्नुभन्दा आफैँ हुरीको साझेदार बन्नुपर्छ।
सिर्जनात्मक कार्य (५ अङ्क)
- दिइएका कविता, गजल र गद्य कविताको लय र संरचनाका दृष्टिले भिन्नता एक अनुच्छेदमा लेख्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
पद्य कविता 'धृतराष्ट्र' मा हरेक पङ्क्तिको लय समान छ र दुई-दुई पङ्क्तिमा तुक मिलाइएको छ, त्यसैले यसको संरचना नियमित छ। गजलमा हरेक शेर आफैँमा पूर्ण हुन्छ, र हरेक शेरको दोस्रो पङ्क्तिको अन्त्यमा 'पो जिन्दगी हो' जस्तो दोहोरिने पदावली (रदिफ) आउँछ; यसको संरचना शेरहरूको स्वतन्त्र शृङ्खला हो। गद्य कविता 'धर्ती' मा भने छन्द र तुक छैन; छोटा-छोटा पङ्क्तिमा भावलाई कथन जस्तो सहज लयमा राखिएको छ। यसरी पद्यमा छन्द, गजलमा रदिफ र गद्य कवितामा भावप्रवाह लयको मुख्य आधार हुन्।
Practise more: Nepali question bank