उपसर्ग र प्रत्ययद्वारा शब्दनिर्माण; गजलको संरचना

हार एउटा शब्द हो। अगाडि प्र- जोड्नुहोस् — प्रहार। आ- जोड्नुहोस् — आहार। सम्- जोड्नुहोस् — संहार। मूल उही, अर्थ पूरै फरक। अनि लेख्- धातुमा -आइ जोड्दा लेखाइ, -अक जोड्दा लेखक बन्छ। यसरी थोरै जगबाट धेरै शब्द बनाउने प्रक्रियालाई शब्दनिर्माण भनिन्छ र परीक्षामा यसबाट ३ अङ्क आउँछ। यसै अध्यायमा गजलको संरचना पनि छ — छन्दजस्तै कडा नियम भएको काव्यविधा, जसमा हरेक पारिभाषिक शब्दको आफ्नै ठाउँ हुन्छ।

19.1 शब्दनिर्माणका बाटा

19.2 उपसर्ग

तत्सम (संस्कृत) उपसर्ग

उपसर्ग	अर्थ	उदाहरण
प्र	अगाडि, उत्कृष्ट	प्रहार, प्रगति, प्रयोग, प्रकाश
परा	उल्टो, पर	पराजय, पराक्रम, पराभव
अप	खराब, तल	अपमान, अपकार, अपव्यय
सम्	राम्रोसँग, पूरा	संयोग, संहार, सम्मान, सङ्गति
अनु	पछाडि, अनुसार	अनुसरण, अनुवाद, अनुभव
अव	तल, हीन	अवनति, अवतार, अवज्ञा
निस्/निर्	बिना, बाहिर	निष्फल, निर्दोष, निराकार
दुस्/दुर्	खराब, कठिन	दुष्कर्म, दुर्गम, दुर्भाग्य
वि	विशेष, विपरीत	विज्ञान, विदेश, विकास
आ	सम्म, चारैतिर	आहार, आगमन, आजीवन
नि	तल, भित्र	निवास, निबन्ध, निर्णय
अधि	माथि, मुख्य	अधिकार, अध्यक्ष, अधिवेशन
अति	धेरै, नाघेर	अतिथि, अत्यन्त, अतिक्रमण
सु	राम्रो	सुशील, सुगन्ध, सुपुत्र
उत्	माथि	उत्थान, उन्नति, उत्सव
अभि	तर्फ, सामु	अभिमान, अभियान, अभिनय
प्रति	विरुद्ध, हरेक	प्रतिकार, प्रतिदिन, प्रतिज्ञा
परि	चारैतिर, पूरा	परिवार, परिश्रम, परिणाम
उप	नजिक, सहायक	उपाध्यक्ष, उपहार, उपचार

नेपाली र आगन्तुक उपसर्ग

उपसर्ग	अर्थ	उदाहरण
अ-, अन-, न-	नकार	अछुत, अनपढ, नपुंसक
ना-	नकार	नालायक, नासमझ
कु-	खराब	कुकर्म, कुबाटो, कुपात्र
अध-	आधा	अधकल्चो, अधबैँसे
भर-	पूरा	भरपेट, भरपर्दो, भरमार
बे- (फारसी)	बिना	बेइमान, बेहोस, बेफाइदा
गैर- (अरबी)	बाहेक	गैरकानुनी, गैरसरकारी
हर- (फारसी)	हरेक	हरदिन, हरपल
बद- (फारसी)	नराम्रो	बदनाम, बदमास
सर- (फारसी)	मुख्य	सरकार, सरदार

19.3 प्रत्यय

कृत् प्रत्यय — धातुमा लाग्ने

प्रत्यय	बन्ने वर्ग	उदाहरण
-आइ	भाववाचक नाम	लेख् + आइ = लेखाइ; पढ् + आइ = पढाइ
-अक/-क	कर्तृवाचक नाम	लेख् + अक = लेखक; गा + क = गायक
-ने	विशेषण/कर्तृवाचक	गर्ने, पढ्ने, हिँड्ने
-एको	विशेषण	गरेको, पढेको, भनेको
-नु	क्रियार्थक नाम	गर्नु, पढ्नु, खानु
-न	भाववाचक नाम	दर्शन, गमन, लेखन
-आहा	स्वभाववाचक	लुटाहा, झगडाहा, रिसाहा
-दो/-तो	विशेषण	बग्दो, चल्दो, डर लाग्दो
-आउ	नाम	बिगार + आउ → बिगारउ; चढाउ, बनाउ
-आवट	भाववाचक नाम	बनावट, सजावट, मिलावट

तद्धित प्रत्यय — नाम/विशेषणमा लाग्ने

प्रत्यय	बन्ने वर्ग	उदाहरण
-ता	भाववाचक नाम	मानव + ता = मानवता; सुशीलता, मित्रता
-त्व	भाववाचक नाम	मातृ + त्व = मातृत्व; गुरुत्व, महत्त्व
-पन/-पना	भाववाचक नाम	बालकपन, ठुलोपना, मिठोपन
-इलो	विशेषण	रस + इलो = रसिलो; माटिलो, बलियो
-आलु	स्वभाववाचक विशेषण	दया + आलु = दयालु; कृपालु, श्रद्धालु
-वान्/-मान्	विशेषण	धनवान्, बुद्धिमान्, शक्तिमान्
-इक	सम्बन्धवाचक विशेषण	समाज + इक = सामाजिक; धार्मिक, शारीरिक
-ई	सम्बन्धवाचक	नेपाल + ई = नेपाली; विद्यार्थी, अङ्ग्रेजी
-दार (फारसी)	स्वामित्व	जग्गादार, दुकानदार, इज्जतदार
-वाला	स्वामित्व	गाउँवाला, दूधवाला, घरवाला
-खोर (फारसी)	खाने, लिने	घुसखोर, हरामखोर
-ची (तुर्की)	गर्ने व्यक्ति	तोपची, मस्किची, खजानची

19.4 गजलको संरचना

मोतीराम भट्ट (सन् १८६६–१८९६) लाई नेपाली गजलका प्रवर्तक मानिन्छ। बनारस बसाइका क्रममा उनले गजल गायन र सितारवादन सिके र नेपालीमा लेख्नुअघि नै करिब चार सय सायरी रचिसकेका थिए। राणा दरबारमा उर्दू गजल सुनेपछि उनले नेपालीमा गजल लेख्न र गाउन थाले। उनको प्रभावमा लक्ष्मीदत्त पन्त, गोपीनाथ लोहनी र नरदेव पाण्डे ले यो विधा अँगाले; पछि शम्भुप्रसाद ढुङ्गेल, भीमनिधि तिवारी र माबिबि शाह (महेन्द्र) ले गजललाई नेपाली कवितामा प्रमुख स्थान दिलाए। आधुनिक कालमा वि.सं. २०३६ मा मधुपर्क पत्रिकामा प्रकाशित ज्ञानुवाकर पौडेलको "मुक्तक" शीर्षकको रचनालाई गजल संरचनाभित्र प्रवेश गरेको बिन्दु मानिन्छ।

गजलका पारिभाषिक शब्द

शब्द	अर्थ
मिसरा	गजलको एउटा हरफ। माथिल्लोलाई मिसरा-ए-उला, तल्लोलाई मिसरा-ए-सानी भनिन्छ।
शेर	दुई मिसरा मिलेर बनेको एकाइ; हरेक शेर आफैँमा स्वतन्त्र कविता हुन्छ।
मत्ला	गजलको पहिलो शेर, जसका दुवै मिसरामा काफिया र रदीफ आउँछन्। यसैका आधारमा पूरा गजलको रदीफ, काफिया र बहर तय हुन्छ।
मक्ता	गजलको अन्तिम शेर।
काफिया	मत्लापछिका हरेक शेरको दोस्रो मिसरामा दोहोरिने तुक (अनुप्रासयुक्त शब्द)। यो अनिवार्य हुन्छ।
रदीफ	काफियापछि जस्ताको तस्तै दोहोरिने शब्द वा शब्दसमूह। यो अनिवार्य होइन।
बहर	शेरको वजन अर्थात् लय वा छन्द। नेपाली गजलमा प्रयुक्त शास्त्रीय लयलाई नै बहर भनिन्छ।
तखल्लुस	मक्तामा प्रयोग हुने कविको उपनाम। यो पनि अनिवार्य होइन।

नमुनामा संरचना

मोतीराम भट्टको यही गजलको अन्तिम शेर (मक्ता) मा उनले "मोती" उपनाम प्रयोग गरेका छन् — त्यही नै तखल्लुस हो।

गजलका किसिम

आधार	किसिम	अर्थ
रदीफ	मुरद्दफ	रदीफ भएको गजल
रदीफ	गैरमुरद्दफ	रदीफ नभएको गजल
विषय	मुसलसल	सबै शेरको विषय एउटै
विषय	गैरमुसलसल	हरेक शेरको विषय छुट्टै

19.5 शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्

× अशुद्ध	✓ शुद्ध	किन
लेखाइ — तद्धित प्रत्यय	लेखाइ — कृत् प्रत्यय	जग लेख्- धातु हो
नेपाली — कृत् प्रत्यय	नेपाली — तद्धित प्रत्यय	जग नेपाल नाम हो
मानवता — कृत्	मानवता — तद्धित	जग मानव नाम हो
गायक — तद्धित	गायक — कृत्	जग गा- धातु हो
प्रहार मा प्रह- उपसर्ग	प्रहार मा प्र- उपसर्ग	मूल हार
संहार मा स- उपसर्ग	संहार मा सम्- उपसर्ग	सम् + हार
अनुवाद मा अ- उपसर्ग	अनुवाद मा अनु- उपसर्ग	अनु + वाद
दयालु मा -लु प्रत्यय	दयालु मा -आलु प्रत्यय	दया + आलु
सामाजिक मा -क	सामाजिक मा -इक	समाज + इक
बुद्धिमान	बुद्धिमान्	-मान् हलन्तसहित
उपसर्ग एक्लै प्रयोग हुन्छ	उपसर्ग एक्लै प्रयोग हुँदैन	परिभाषा
रदीफ अनिवार्य हो	रदीफ ऐच्छिक हो	गैरमुरद्दफ गजल हुन्छ
तखल्लुस अनिवार्य हो	तखल्लुस ऐच्छिक हो	नभए पनि गजल बन्छ
मत्ला अन्तिम शेर हो	मत्ला पहिलो शेर हो	परिभाषा
मक्ता पहिलो शेर हो	मक्ता अन्तिम शेर हो	परिभाषा
शेर भनेको एक हरफ	शेर भनेको दुई मिसरा	परिभाषा
बहर भनेको तुक	बहर भनेको लय/वजन	तुक त काफिया हो
काफिया भनेको दोहोरिने शब्द	काफिया भनेको तुक मिल्ने शब्द	दोहोरिने त रदीफ हो
गजल छन्दरहित हुन्छ	गजल बहर (लय) मा बाँधिन्छ	नियमबद्ध विधा
मोतीराम भट्ट आधुनिक गजलकार	मोतीराम भट्ट गजलका प्रवर्तक	उन्नाइसौँ शताब्दी
अछुत मा अछ- उपसर्ग	अछुत मा अ- उपसर्ग	अ + छुत
गैरकानुनी मा उपसर्ग मात्र	गैर- उपसर्ग र -ई प्रत्यय दुवै	दुवै लागेको
बनावट मा तद्धित	बनावट मा कृत् (-आवट)	जग बन्- धातु
ठुलोपना मा कृत्	ठुलोपना मा तद्धित (-पना)	जग ठुलो विशेषण
मिसरा-ए-सानी माथिल्लो हरफ	मिसरा-ए-सानी तल्लो हरफ	माथिल्लो उला हो

पाठको सार

• उपसर्ग शब्दको अगाडि, प्रत्यय पछाडि जोडिन्छ; दुवै एक्लै प्रयोग हुँदैनन्।
• तत्सम उपसर्ग — प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्/निर्, दुस्/दुर्, वि, आ, नि, अधि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप।
• नेपाली/आगन्तुक उपसर्ग — अ-, अन-, ना-, कु-, अध-, भर-, बे-, गैर-, हर-, बद-, सर-।
• कृत् प्रत्यय धातुमा लाग्छ (लेखाइ, लेखक, लेखन, बनावट); तद्धित प्रत्यय नाम/विशेषणमा लाग्छ (मानवता, नेपाली, दयालु, सामाजिक)। कसोटी — जग धातु हो कि शब्द ?
• गजल: दुई मिसरा = शेर; पहिलो शेर = मत्ला; अन्तिम शेर = मक्ता; तुक = काफिया (अनिवार्य); दोहोरिने शब्द = रदीफ (ऐच्छिक); लय/वजन = बहर; कविको उपनाम = तखल्लुस (ऐच्छिक)।
• मोतीराम भट्ट नेपाली गजलका प्रवर्तक; वि.सं. २०३६ मा मधुपर्क मा छापिएको ज्ञानुवाकर पौडेलको रचनालाई आधुनिक गजल संरचनाको प्रवेशबिन्दु मानिन्छ।

अभ्यास

उपसर्ग छुट्याउनुहोस् (१ अङ्क)

1. प्रतिकार [1]
2. निर्दोष [1]
3. गैरकानुनी [1]
4. अध्यक्ष [1]
5. बेइमान [1]

उत्तर

१. प्रति + कार — "विरुद्ध" अर्थ।

२. निर् + दोष — "बिना" अर्थ।

३. गैर + कानुन + ई — अरबी उपसर्ग गैर- र तद्धित प्रत्यय -ई दुवै।

४. अधि + अक्ष — "मुख्य" अर्थ; सन्धि भएर अध्यक्ष।

५. बे + इमान — फारसी उपसर्ग, "बिना" अर्थ।

प्रत्यय छुट्याई किसिम लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

6. पढाइ [1]
7. मानवता [1]
8. दयालु [1]
9. गायक [1]
10. सामाजिक [1]

उत्तर

६. पढ् + आइ — जग धातु, कृत् प्रत्यय।

७. मानव + ता — जग नाम, तद्धित प्रत्यय।

८. दया + आलु — जग नाम, तद्धित प्रत्यय।

९. गा + अक — जग धातु, कृत् प्रत्यय।

१०. समाज + इक — जग नाम, तद्धित प्रत्यय।

दिइएको उपसर्ग/प्रत्ययबाट दुई-दुई शब्द बनाउनुहोस् (१ अङ्क)

11. उप- [1]
12. कु- [1]
13. -इलो [1]
14. -त्व [1]
15. -ने [1]

उत्तर

११. उपाध्यक्ष, उपहार (वा उपचार, उपनाम)।

१२. कुकर्म, कुबाटो (वा कुपात्र, कुसंस्कार)।

१३. रसिलो, माटिलो (वा फुर्तिलो, बाठिलो)।

१४. मातृत्व, गुरुत्व (वा महत्त्व, व्यक्तित्व)।

१५. गर्ने, पढ्ने (वा हिँड्ने, खाने)।

गजलसम्बन्धी छोटो उत्तर (१ अङ्क)

16. गजलको पहिलो शेरलाई के भनिन्छ ? [1]
17. काफिया र रदीफमध्ये कुन अनिवार्य हो ? [1]
18. तखल्लुस भनेको के हो ? [1]
19. रदीफ नभएको गजललाई के भनिन्छ ? [1]
20. नेपाली गजलका प्रवर्तक को हुन् ? [1]

उत्तर

१६. मत्ला — यसका दुवै मिसरामा काफिया र रदीफ हुन्छन्।

१७. काफिया अनिवार्य हो; रदीफ ऐच्छिक हो।

१८. मक्तामा प्रयोग हुने कविको उपनाम; यो पनि ऐच्छिक हो।

१९. गैरमुरद्दफ गजल; रदीफ भएकोलाई मुरद्दफ भनिन्छ।

२०. मोतीराम भट्ट (सन् १८६६–१८९६)।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

21. उपसर्ग र प्रत्ययबिचको भिन्नता तीन-तीन उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
22. कृत् र तद्धित प्रत्यय कसरी छुट्याउने ? कसोटी र तीन-तीन उदाहरण लेख्नुहोस्। [3]
23. गजलका छ पारिभाषिक शब्द परिभाषासहित लेख्नुहोस्। [3]
24. "इ सानै उमेर्देखि मन हर्न लागे / यिनै सुन्दरीले जुलुम् गर्न लागे।" — यसमा मत्ला, काफिया र रदीफ देखाउनुहोस्। [3]
25. उपसर्ग र प्रत्यय दुवै लागेका पाँच शब्द लेखी टुक्र्याउनुहोस्। [3]

उत्तर

२१. उपसर्ग शब्दको अगाडि जोडिन्छ — प्र + हार = प्रहार, सु + गन्ध = सुगन्ध, कु + कर्म = कुकर्म। प्रत्यय शब्दको पछाडि जोडिन्छ — मानव + ता = मानवता, लेख् + अक = लेखक, दया + आलु = दयालु। दुवै एक्लै प्रयोग हुँदैनन्; उपसर्गले प्रायः अर्थ फेर्छ भने प्रत्ययले पदवर्गसमेत फेर्न सक्छ।

२२. कसोटी — जग धातु हो कि शब्द ? जग धातु भए कृत्: लेख् + आइ = लेखाइ, गा + अक = गायक, बन् + आवट = बनावट। जग नाम वा विशेषण भए तद्धित: मानव + ता = मानवता, नेपाल + ई = नेपाली, ठुलो + पना = ठुलोपना। जगमा -नु लगाउँदा क्रिया बन्छ भने त्यो धातु हो।

२३. मिसरा — गजलको एउटा हरफ। शेर — दुई मिसरा मिलेको स्वतन्त्र एकाइ। मत्ला — गजलको पहिलो शेर, जसले रदीफ, काफिया र बहर तय गर्छ। मक्ता — अन्तिम शेर। काफिया — तुक मिल्ने अनुप्रासिक शब्द, अनिवार्य। रदीफ — काफियापछि जस्ताको तस्तै दोहोरिने शब्द, ऐच्छिक। (थप — बहर: शेरको लय/वजन; तखल्लुस: मक्तामा आउने कविको उपनाम।)

२४. यी दुई मिसरा मिलेर एउटा शेर बनेको छ र यो गजलको पहिलो शेर भएकाले मत्ला हो। काफिया = हर्न र गर्न — तुक मिल्ने शब्द। रदीफ = लागे — काफियापछि जस्ताको तस्तै दोहोरिएको शब्द। रदीफ भएकाले यो मुरद्दफ गजल हो।

२५. अपमानित = अप + मान + इत। निर्दोषी = निर् + दोष + ई। सुशीलता = सु + शील + ता। गैरकानुनी = गैर + कानुन + ई। प्रगतिशील = प्र + गति + शील।