Nepali
नेपाली · Class 12 · Code 0021
0 / 28
chapters done
- पाठ
-
The syllabus asks for
- कवि परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि र सन्दर्भ
- विषयवस्तु — कवितासार
- खण्डगत व्याख्या
- प्रतीक र पात्र
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — गद्य कविता
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
Key points
- 'आमाको सपना' गोपालप्रसाद रिमालको गद्य कविता हो; यही नामको सङ्ग्रहले मदन पुरस्कार (वि.सं. २०१९) पाएको छ।
- रिमाल नेपाली गद्य कविताका आरम्भकर्ता हुन्; जन्म वि.सं. १९७५ जेठ १८ (लगनटोल, काठमाडौँ), निधन २०३०।
- कविता आमा र छोराका बिचको संवादमा अघि बढ्छ; छोराले सोध्छ 'त्यो आउँछ र ?' र आमा भन्छिन् 'हो, त्यो आउँछ'।
- 'त्यो' = क्रान्ति/परिवर्तन; 'तिमी'/छोरा = आजको पुस्ता/जनता; आमा = मातृभूमि र जनचेतना।
- प्रमुख प्रतीक: बिहानको सूर्य (नयाँ युग), शीत जस्तै हतियार (शुद्ध शक्ति), बाँसुरी (क्रान्तिको वाहक), हुरी (परिवर्तनको वेग), पात (जनता)।
-
The syllabus asks for
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — कथा
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — पदवर्ग
Key points
- 'विरहिणी दमयन्ती' मदनमणि दीक्षितको पौराणिक कथा हो; उनको जन्म वि.सं. १९७९ फागुन ६, गैरीधारा काठमाडौँ; निधन २०७६; माधवीका लागि मदन पुरस्कार (२०३९)।
- कथा महाभारतको नलोपाख्यान सँग जोडिएको छ; नलले छाडेपछि दमयन्तीको यात्रा यसको विषय हो।
- घटनाक्रम: नलको खोजी → कर्कोटकको बन्धन र आगो लगाएर पलायन → तीन दिनको यात्रा → शुचिभद्रको सार्थ → पद्मसौगन्धिक तलाउमा हात्तीको आक्रमण → चेदी पुगी सुनन्दाकहाँ सैरन्ध्री।
- तीन सर्त: कसैको जुठो नखाने, पाउ नदाब्ने, परपुरुषसित नबोल्ने।
- प्रमुख पात्र: दमयन्ती, नल, कर्कोटक, शुचिभद्र, सुनन्दा, पुष्कर, इन्द्रसेना र इन्द्रसेन।
-
The syllabus asks for
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — नियात्रा
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — पदसङ्गति
Key points
- 'घनघस्याको उकालो काट्ता' तारानाथ शर्माको नियात्रा हो; यात्रा वि.सं. २०२४ पुस को अन्तिम हप्तामा बैतडीबाट डँडेलधुराको दिशामा।
- तारानाथ शर्मा (जन्म १९९१, इलाम; निधन २०७८) नियात्रा विधाका स्थापक र झर्रोवादी अभियानका अगुवा; 'बेलाइततिर बरालिँदा' मा मदन पुरस्कार (२०२६)।
- 'नियात्रा' नाम बालकृष्ण पोखरेलले दिएका हुन्।
- यात्राको क्रम: बैतडीको शाहीलेक → सतबाँझको लेक (हिउँ) → पाटन → अघोरी गाड → घनघस्याको उकालो → धुरा → पोखरा।
- सहयोगी पात्र: सहायक अञ्चलाधीश यमुनाराज पौड्याल, साथी प्रेमबहादुर प्रधान, भरिया रामसिंह र भतिजो।
-
The syllabus asks for
- व्यावसायिक पत्रको परिचय र प्रकार
- पाठको नमुना पत्रको विश्लेषण
- व्यावसायिक पत्र लेख्ने विधि
- खाम लेखन
- अन्य व्यावहारिक लेखनका नमुना
- विधागत विशेषता — व्यावहारिक लेखन
- भाषाशैली र शब्दावली
- नमुना पत्रको समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
Key points
- 'व्यावसायिक पत्र' व्यावहारिक लेखन सिकाउने पाठ हो; नमुना पत्र कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्रले ज्वालामाई कम्पनीलाई लेखेको आपूर्ति सम्झौतासम्बन्धी पत्र हो।
- पत्रको क्रम: पत्रशीर्ष → मिति, प. स. र च. नं. → प्रापक → विषय → व्यहोरा → दस्तखत, नाम, पद।
- विषयको अन्त्य 'सम्बन्धमा' ले हुन्छ; पहिले सम्बोधन, पछि विषय लेखिन्छ।
- खाममा: पठाउने (बायाँ माथि), टिकट (दायाँ माथि), पाउने (तल दायाँ)।
- व्यावहारिक लेखनका नमुना: भरपाई, तमसुक, करारनामा, मन्जुरीनामा, विज्ञापन/सूचना, बोलपत्र, टिप्पणी-आदेश, सम्पादकलाई चिठी।
-
The syllabus asks for
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- परिच्छेदगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- परिवेश
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — उपन्यास
- भाषाशैली र अलङ्कार
- शीर्षकको सार्थकता
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
Key points
- 'एक चिहान' हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (वि.सं. १९७२–२०१६) को सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो; प्रकाशन वि.सं. २०१७, पाठ्यपुस्तकमा सङ्क्षिप्तीकृत रूप २०६७।
- प्रधान स्वअध्ययनबाट लेखक बने; जन्म १९७२ माघ १२, ढोकाटोल मरुहिटी, काठमाडौँ; निधन क्षयरोगले २०१६ माघ १०; अर्को उपन्यास स्वास्नीमान्छे (२०११)।
- कथा काठमाडौँको ज्यापू किसान परिवार मा केन्द्रित; वि.सं. २०११ को लगातार ठुलो वर्षा र बाढीबाट प्रभावित।
- मुख्य पात्र: अष्टनारान, लतमाया, शिवनारान, पुननारान, हर्षनारान, नानीथकुँ; खल पात्र: डाक्टर गोदत्तप्रसाद, सुरमान सुब्बा, रामबहादुर; सहायक: रञ्जनादेवी, रामखेलावन राउत, पुतली तामाङ।
- किसान सिद्धान्त: किसान अन्नदाता हुन्; श्रम नै पूजा हो; बुबा मरे पनि असार बिगार्नु हुँदैन।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- हकिङको जीवन — मुख्य तथ्य
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- हकिङका व्यक्तित्वका गुण
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — जीवनी
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — क्रियाका भाव
Key points
- 'स्टिफन विलियम हकिङ' जीवनी हो; पाठ्यपुस्तकमा लेखकको नाम दिइएको छैन।
- हकिङको जन्म सन् १९४२ जनवरी ८, अक्सफोर्ड; बुबा फ्र्याङ्क (जीवविज्ञान), आमा इसाबेल (अर्थशास्त्र)।
- शिक्षा: सेन्ट अल्बान्स विद्यालय → अक्सफोर्ड (१९६२ मा प्राकृतिक विज्ञानमा प्रथम श्रेणी) → क्याम्ब्रिजबाट विद्यावारिधि (१९६६)।
- रोग: अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस (सन् १९६३ तिर पत्ता लाग्यो); चिकित्सकले आयु दुई वर्ष भनेका थिए; १९६९ मा ह्विलचेयर; १९८५ मा श्वासनलीको शल्यक्रियाले आवाज गुम्यो।
- पद: १९६८ खगोल अध्ययन संस्थान; १९७४ रोयल सोसाइटी; १९७९ ल्युकेसियन प्रोफेसर।
-
The syllabus asks for
- कवि परिचय
- कविताको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — गीति कविता
- लय, गति र यति
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- गजलको संरचना
- भाषातत्त्व — उपसर्ग, प्रत्यय र सन्धि
- शब्दार्थ
Key points
- कवि माधवप्रसाद घिमिरे (वि.सं. १९७६ – २०७७), लमजुङमा जन्म, राष्ट्रकवि (सन् २००३), छन्दोवादी र शास्त्रीय परम्पराका कवि।
- रचना गीति कविता; टेक 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' ले सुरुवात; प्रत्येक हरफ ४-४-४-२ अक्षर (१४ अक्षर) को गति-यतिमा।
- यात्राक्रम — उकाली, देउराली, डोरेटो, पातल, लेक, नागियुँ, ओडार, खगर, छङ्गाछुर, हिमचुली।
- हिमाली परिवेश — कस्तूरी, भेडा, चौँरी (चम्री), बुकी फूल, धुपी, निगालो, नौरङ्गे डाँफे, गोठालिनी।
- नेपालीको मानसिकता — हिमालजस्तै अटल, नझुक्ने, मृत्युदेखि नडराउने, नदेखेको हेर्ने रहर भएको।
-
The syllabus asks for
- लेखक परिचय
- कथाको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — कथा
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- ममताको निर्णय — पक्ष र विपक्ष
- भाषातत्त्व — समस्त र द्विरुक्त शब्द
- शब्दार्थ
Key points
- लेखक भागीरथी श्रेष्ठ (वि.सं. २००५, गुल्मी); कथा प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुमा; समाख्याता 'म' पात्र ममता।
- आदि — शनिबार झ्यालमा सुबोधको प्रतीक्षा; छोराको 'सुबोध अङ्कल मन पर्दैन'; हवाईजहाज दुर्घटनामा पति गुमाएको अतीत।
- मध्य — सुबोधको सान्त्वनाबाट प्रेम; चुरोट छाड्ने, साडीको रङ फेर्ने; तर छोराछोरीलाई हपार्ने; हलुवा प्रसङ्ग; चन्द्रमाको दुर्घटना र सुबोधको बेवास्ता।
- अन्त्य — मातृत्वबोध; 'मेरा छोराछोरी चन्द्र र सूर्य'; सुबोधलाई परित्याग; धम्कीमा पनि शान्त; हलुङ्गो मन।
- ममताको मानसिक द्वन्द्वका कारण — पति गुमाएको असुरक्षा, सुबोधको मायाको आकर्षण, सामाजिक-धार्मिक परम्पराको डर, छोराछोरीप्रतिको ममता, सुबोधको बदलिएको स्वभाव।
-
The syllabus asks for
- लेखक परिचय
- कथाको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — कथा (आख्यानात्मक रचना)
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- पेशल कि सतपाल — मुख्य भूमिका कसको ?
- भाषातत्त्व — कारक, विभक्ति र वर्णविन्यास
- शब्दार्थ
Key points
- लेखक बखतबहादुर थापा — पेसाले कम्प्युटर प्रविधिज्ञ; प्राविधिक विषयमा ज्ञानवर्धक कथा लेख्ने कथाकार; उपन्यास परदेश, कालचक्र, जुङ्गे र कथासङ्ग्रह कम्प्युटर आतङ्क।
- कथा तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दुमा, रैखिक शैलीमा; प्रमुख अलङ्कार मानवीकरण।
- पात्र — पेशल (नायक, प्रविधिज्ञ), सतपाल (साथी), सोनम, एन्टिभाइरस गोर्खे र पाँच भाइरस।
- पेशलले गोर्खे नामक एन्टिभाइरस बनाउँछ; सतपालको भाइरसग्रस्त कम्प्युटर मर्मत गर्न जान्छ; इन्स्टल हुन पाँच मिनेट।
- स्क्यानमा करिब एक लाख फाइल जाँचिन्छन्; पाँच थरी भाइरसले चार सय फाइलमा सङ्क्रमण गरेको भेटिन्छ।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — संवादात्मक रचना
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- छलफलको निष्कर्ष र संश्लेषण
- समाचार लेखन — पाठसँगै आएको अभ्यास
- भाषातत्त्व — वाक्य संश्लेषण, विश्लेषण र वाच्य
- शब्दार्थ
Key points
- रचना संवादात्मक रचना; लेखकको नाम पाठ्यपुस्तकमा दिइएको छैन। पात्र — सङ्गीता, सलिम, घनश्याम, बेखामान, सिम्मा (कक्षा १२ का सहपाठी)।
- उठान — घनश्याम: 'अनेक जाति-भाषा-संस्कृतिले विकासमा कस्तो असर ?'
- बेखामान — पहिचान भनेको चिनारी; बहुजातीय समाजको पहिचान पनि बहुजातीय; विविधता सम्पत्ति।
- सिम्मा — सभ्यता = जाति + भाषा + संस्कृतिको समष्टि; विविध सभ्यताको सङ्गम।
- सलिम — विविधताबिच सहिष्णुता र एकता नै नेपाली समाजको सौन्दर्य।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- सहकारीका सिद्धान्त र मुख्य तथ्य
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — प्रबन्धात्मक रचना
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- पाठसँगै आएका पठनसामग्री
- प्रशासनिक लेखन — मुचुल्का, बैठक निर्णय, विज्ञप्ति र व्यक्तिगत विवरण
- भाषातत्त्व — पदक्रम र लेख्य चिह्न
- शब्दार्थ
Key points
- पाठको विधा प्रबन्ध (वस्तुपरक); लेखकको नाम दिइएको छैन। विषय — सहकारी।
- सहकारी = आर्थिक समृद्धि र विकासका लागि मिलीजुली स्थापना गरिएको साझा संस्था।
- आधुनिक सहकारी — बेलायत, सन् १८४४; रोबर्ट ओवेन (१७७१–१८५८) आधुनिक सहकारीका पिता।
- पूर्वरूप — वेदको 'सहनाववतु…', बौद्ध 'सङ्घं शरणं गच्छामि'; अनौपचारिक रूप — गुठी, मङ्का खल, नेवा दबू, भारोपर्म, धर्मभकारी, ऐँचोपैँचो, सरसापट।
- अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घ — सन् १८९५, १४ देश; सात निर्देशक सिद्धान्त।
-
The syllabus asks for
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- छिरिङका व्यावसायिक सिद्धान्त
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — रिपोर्ताज
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- पाठसँगै आएका पठनसामग्री
- भाषातत्त्व — उक्ति परिवर्तन र उद्देश्य-विधेय
- शब्दार्थ
Key points
- रचना रिपोर्ताजमूलक रचना; लेखकको नाम दिइएको छैन; समाख्याता 'म' (पत्रकार-लेखक); प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दु।
- विषय — चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान (सल्लेरी, सोलुखुम्बु) र त्यसका निर्देशक छिरिङ; चोमोलुङ्मा = सगरमाथाको अर्को नाम।
- प्रतिष्ठानको पहिचान — नेपालको मौलिकतामा आधारित, स्थानीय कच्चा पदार्थको प्रयोग; काइँयो, डालो, गलैँचा, चौँरीको घिउ, गुराँसको जुस, किनामा आदिको उत्पादन; पाँच वर्षदेखि सञ्चालित।
- छिरिङको जीवन — जेठो सन्तान, बुबा भरिया, आठ कक्षामा बुबाको मृत्यु, विदेशी पर्यटकको छात्रवृत्ति, विद्यालयमा सरसफाइ, एसएलसी, शिक्षक, स्नातक, सरकारी जागिर, ट्रेकिङ, जापान (दुई वर्ष), जग्गा प्लटिङ, चोमोलुङ्मा।
- जग्गा प्लटिङ किन छाडे — खेतीयोग्य जमिन मासेर कङ्क्रिटको जङ्गल; नेपाली कमाइ बर्बाद।
- व्याकरण
-
The syllabus asks for
- वर्ण र अक्षर — फरक के हो
- अक्षरको संरचना — आरम्भ, शिखर र अन्त्य
- खुला र बन्द अक्षर
- अक्षर सङ्ख्याका आधारमा शब्दभेद
- अक्षरीकरणका पाँच नियम
- लघु र गुरु अक्षर
- बलाघात र उच्चारणका त्रुटि
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- वर्ण ध्वनिको सबैभन्दा सानो एकाइ; अक्षर एक प्रयत्नमा उच्चारण हुने ध्वनिसमूह। अक्षरमा एउटै स्वर अनिवार्य।
- अक्षरका तीन अङ्ग: आरम्भ (व्यञ्जन, वैकल्पिक), शिखर (स्वर, अनिवार्य), अन्त्य (व्यञ्जन, वैकल्पिक)।
- खुला अक्षर स्वरमा टुङ्गिन्छ (का, नी, घ); बन्द अक्षर व्यञ्जनमा टुङ्गिन्छ (पुस्, कार्, लम्)।
- संरचना सूत्र प्रत्येक अक्षरको छुट्टै लेखिन्छ: स्व, स्व+व्, व्+स्व, व्+स्व+व्, व्+व्+स्व, व्+व्+स्व+व्, व्+व्+व्+स्व।
- अक्षरीकरणका नियम: स्वर गन्नु; एक बिचको व्यञ्जन पछिल्लोमा; दुई बिचका व्यञ्जन बाँड्नु; सुरुको संयुक्त व्यञ्जन नटुक्र्याउनु; अन्त्य अकार नगन्नु।
-
The syllabus asks for
- पदवर्ग तय गर्ने आधार — शब्द होइन, काम
- नाम — भेद र व्याकरणिक कोटि
- सर्वनाम — सात भेद
- विशेषण — पाँच भेद र तुलनाका तीन अवस्था
- अव्यय — रूप नफेर्ने पाँच वर्ग
- एउटै शब्द, फरक पदवर्ग — कक्षा १२ को मुख्य कुरा
- पदवर्ग पहिचानको निर्णय-बाटो
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- पद = वाक्यमा प्रयुक्त शब्द। पदवर्ग शब्दको होइन, पदले वाक्यमा गरेको कामको वर्गीकरण हो।
- नौ पदवर्ग: विकारी चार (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया) र अविकारी/अव्यय पाँच (क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात)।
- नामका ५ भेद; सर्वनामका ७ भेद; विशेषणका ५ भेद र तुलनाका ३ अवस्था (सामान्य, उत्तर, उत्तम)।
- अव्ययले कहिल्यै रूप फेर्दैन; विकारी पदले लिङ्ग, वचन, आदर, कारक र कालअनुसार फेर्छन्।
- निर्णय सूत्र: नामको विशेषता → विशेषण; क्रियाको विशेषता → क्रियायोगी; नामकै ठाउँमा → सर्वनाम; नामपछि टाँसिएर → नामयोगी।
-
The syllabus asks for
- पदसङ्गति भनेको के हो
- लिङ्ग सङ्गति
- वचन सङ्गति
- पुरुष सङ्गति
- आदरका चार तह
- कर्ता–क्रिया सङ्गतिको पूरा तालिका
- विशेषण–विशेष्य सङ्गति
- शब्द रूपायन
- सङ्गतिका कठिन अवस्था
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- पदसङ्गति = कर्ता–क्रिया र विशेषण–विशेष्यबिच लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरको मिलान।
- नेपालीमा दुई लिङ्ग (पुँ, स्त्री); स्त्रीलिङ्ग सङ्गति प्रायः प्राणिवाचक नाममा मात्र लाग्छ।
- दुई वचन; सङ्ख्या वा परिमाणवाचक शब्दपछि -हरू थप्नु हुँदैन।
- तीन पुरुष: प्रथम (म, हामी), मध्यम (तँ, तिमी, तपाईं, हजुर), अन्य (ऊ, उनी, वहाँ)।
- आदरका चार तह: अति निम्न (तँ/ऊ), सामान्य (तिमी/उनी), आदरार्थ (तपाईं/वहाँ), उच्च आदर (हजुर/मौसुफ)। एउटै वाक्यमा तह फुट्नु हुँदैन।
-
The syllabus asks for
- वाक्य भनेको के हो
- संरचनाका आधारमा वाक्यभेद
- उपवाक्य
- अर्थका आधारमा वाक्यभेद
- वाक्य रूपान्तरण — एउटै अर्थ, तीन संरचना
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- वाक्य = पूर्ण अर्थ बुझाउने सार्थक पदसमूह; यसमा उद्देश्य र विधेय हुन्छन्।
- पाँच सर्त: सार्थकता, आकाङ्क्षा, योग्यता, आसत्ति, पदक्रम।
- संरचनाका आधारमा तीन भेद — सरल (एउटै समापिका क्रिया), संयुक्त (र, तर, अनि, वा ले जोडिएका स्वतन्त्र उपवाक्य), मिश्र (कि, जो, जब, यदि, किनभने ले जोडिएका मुख्य + आश्रित उपवाक्य)।
- वाक्यमा जति समापिका क्रिया, त्यति उपवाक्य। असमापिका क्रिया (-एर, -दै, -एपछि) ले उपवाक्य बनाउँदैन — त्यस्तो वाक्य सरल नै रहन्छ।
- पदावलीमा समापिका क्रिया हुँदैन, उपवाक्यमा हुन्छ; यही भिन्नताले वाक्यभेद तय गर्छ।
-
The syllabus asks for
- काल
- पक्ष
- काल-पक्ष ग्रिड — बाह्र खाना
- वर्णविन्यास — पाँच नियम
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- काल = कामको समय (वर्तमान, भूत, भविष्यत्); पक्ष = कामको अवस्था (सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण, अभ्यस्त)।
- तीन काल × चार पक्ष = बाह्र रूप। उत्तरमा दुवै लेख्नुपर्छ।
- दै + हुनु = अपूर्ण; -एको + हुनु = पूर्ण; -थ्यो / -ने गर्नु = अभ्यस्त।
- गर्थ्यो (अभ्यस्त भूत — बानी) र गरेको थियो (पूर्ण भूत — सकिएको) फरक हुन्।
- शिरबिन्दु (ं) पछि व्यञ्जन आउँछ; चन्द्रबिन्दु (ँ) ले स्वर आफैँ अनुनासिक भएको जनाउँछ — संसार बनाम गाउँ।
-
The syllabus asks for
- भाव भनेको के हो
- सामान्य भाव
- आज्ञार्थ भाव
- इच्छार्थ भाव
- सम्भावनार्थ भाव
- सङ्केतार्थ भाव
- भाव, काल र पक्ष — तीनै सँगै
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- भाव = क्रियाले जनाउने बोल्नेको मनोभाव। नेपालीमा पाँच भाव छन्।
- सामान्य भाव — सोझो कथन; चिनो -छ, -यो, -नेछ।
- आज्ञार्थ भाव — आदेश/अनुरोध; चिनो गर्, गर, गर्नुहोस्, गरोस्, गरून्; प्रायः मध्यम पुरुष; निषेधमा न-।
- इच्छार्थ भाव — कामना/आशीर्वाद; चिनो -ओस् (एकवचन), -ऊन् (बहुवचन)। आज्ञार्थसँग छुट्याउने कसोटी — काम श्रोताको वशमा छ कि छैन।
- सम्भावनार्थ भाव — अनुमान/शङ्का; चिनो -ला, -ली, -लास्, -लान्, -ौँला। -ला भविष्यत् काल होइन।
-
The syllabus asks for
- शब्दनिर्माणका बाटा
- उपसर्ग
- प्रत्यय
- गजलको संरचना
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- उपसर्ग शब्दको अगाडि, प्रत्यय पछाडि जोडिन्छ; दुवै एक्लै प्रयोग हुँदैनन्।
- तत्सम उपसर्ग — प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्/निर्, दुस्/दुर्, वि, आ, नि, अधि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप।
- नेपाली/आगन्तुक उपसर्ग — अ-, अन-, ना-, कु-, अध-, भर-, बे-, गैर-, हर-, बद-, सर-।
- कृत् प्रत्यय धातुमा लाग्छ (लेखाइ, लेखक, लेखन, बनावट); तद्धित प्रत्यय नाम/विशेषणमा लाग्छ (मानवता, नेपाली, दयालु, सामाजिक)। कसोटी — जग धातु हो कि शब्द ?
- गजल: दुई मिसरा = शेर; पहिलो शेर = मत्ला; अन्तिम शेर = मक्ता; तुक = काफिया (अनिवार्य); दोहोरिने शब्द = रदीफ (ऐच्छिक); लय/वजन = बहर; कविको उपनाम = तखल्लुस (ऐच्छिक)।
-
The syllabus asks for
- द्वित्व
- समास
- तत्पुरुष समास
- कर्मधारय समास
- द्विगु समास
- द्वन्द्व समास
- बहुव्रीहि समास
- अव्ययीभाव समास
- समास पहिचानको चार-चरण विधि
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- द्वित्व = उही वा मिल्दोजुल्दो शब्द दोहोर्याउनु। चार किसिम — पूर्ण (घरघर), आंशिक (उल्टोपुल्टो), अनुकरणात्मक (झमझम), प्रतिध्वन्यात्मक (किताब-सिताब)।
- समास = दुई फरक पद जोडिएर एउटै पद बन्नु। जोडिएको रूप समस्त पद, फुकाएको विग्रह।
- भेद तय गर्ने एउटै कसोटी — विग्रह गरेपछि कुन पद प्रधान ?
- उत्तरपद प्रधान — तत्पुरुष (विभक्ति लाग्छ: राजकुमार), कर्मधारय (पूर्वपद विशेषण: नीलकमल), द्विगु (पूर्वपद सङ्ख्या: चौबाटो)।
- दुवै पद प्रधान — द्वन्द्व (विग्रहमा र: आमाबुबा)।
-
The syllabus asks for
- कारक र विभक्ति
- आठ कारक — पूरा नक्सा
- एउटै विभक्ति, फरक कारक
- कारक पहिचानको तीन-चरण विधि
- नामयोगीले बोक्ने कारक
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- कारक = क्रियासँग नामको सम्बन्ध; विभक्ति = त्यो देखाउने चिनो। दुई फरक कुरा हुन्।
- नेपालीमा आठ कारक — कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, सम्बोधन।
- विभक्ति नलागी पनि कारक हुन्छ — त्यो शून्य विभक्ति हो (राम घर गयो)।
- मुख्य विभक्ति चिह्न — ले (कर्ता/करण), लाई (कर्म/सम्प्रदान), बाट, देखि, द्वारा (करण/अपादान), को/का/की (सम्बन्ध), मा/भित्र/माथि (अधिकरण), हे/ए/ओ (सम्बोधन)।
- विभक्ति हेरेर कारक भन्नु हुँदैन — क्रियालाई को ? के ? केले ? कसका लागि ? कहाँबाट ? कहाँ ? प्रश्न सोध्नुहोस्।
-
The syllabus asks for
- वाक्य विश्लेषण
- वाक्य संश्लेषण
- वाच्य
- वाच्य र काल-पक्ष सँगै
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- विश्लेषण = वाक्यलाई उपवाक्य, उद्देश्य र विधेयमा छुट्याउनु; संश्लेषण = धेरै वाक्यलाई एउटै बनाउनु।
- संश्लेषणका पाँच उपाय — विशेषण बनाउने, असमापिका क्रिया (-एर, -एपछि), समुच्चयबोधक (र, तर, तैपनि), आश्रित उपवाक्य (जो, जब, किनभने), पदावलीमा खुम्च्याउने।
- संश्लेषणमा अर्थ नघट्ने, नथपिने।
- वाच्य तीन — कर्तृवाच्य (कर्ता प्रधान, सोझो क्रिया), कर्मवाच्य (कर्म प्रधान, क्रियामा -इ-, कर्तामा द्वारा), भाववाच्य (क्रियाभाव प्रधान, कर्म गायब, प्रायः निषेधार्थ)।
- कर्तृ → कर्म चार चरण: ले → द्वारा; कर्मको लाई हट्ने; क्रियामा -इ-; क्रिया कर्मसँग सङ्गति।
-
The syllabus asks for
- पदक्रम
- लेख्य चिह्न
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- पदक्रम = वाक्यभित्र पद राखिने निश्चित क्रम। नेपाली कर्ता – कर्म – क्रिया भएको भाषा; क्रिया सधैँ अन्त्यमा।
- विशेषण विशेष्यभन्दा अघि, क्रियाविशेषण क्रियाभन्दा अघि; विभक्ति र नामयोगी नामको पछाडि; सम्बोधन सुरुमा; निषेध क्रियामै।
- पदक्रम सर्दा बल फेरिन्छ; निपात (पनि, मात्र, नै, त) सर्दा अर्थनै फेरिन्छ।
- लेख्य चिह्न चौध — पूर्णविराम, अल्पविराम, अर्धविराम, उपविराम, प्रश्नवाचक, विस्मयादिबोधक, दोहोरो र एकहरो उद्धरण, योजक, निर्देशक, कोष्ठक, त्रिबिन्दु, विवरण, लाघव।
- नेपालीमा वाक्यान्तमा । आउँछ, . होइन; . लाघव चिह्न मात्र हो।
-
The syllabus asks for
- उक्ति र उक्ति परिवर्तन
- परिवर्तनका पाँच चरण
- वाक्यभेदअनुसार उक्ति परिवर्तन
- उद्देश्य-विधेय विस्तार
- शब्दकोशीय प्रयोग
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
Key points
- प्रत्यक्ष उक्ति = वक्ताको कुरा उद्धरण चिह्नभित्र जस्ताको तस्तै; अप्रत्यक्ष उक्ति = आफ्नै शब्दमा, उद्धरण चिह्नबिना।
- परिवर्तनका पाँच चरण — उद्धरण चिह्न हटाउने, कि/भनेर जोड्ने, सर्वनाम फेर्ने, काल पछाडि सार्ने, समय-स्थानवाचक पद फेर्ने।
- कर्ता र वक्ता एउटै भए आफू/आफ्नो प्रयोग गर्ने।
- वाक्यभेदअनुसार मुख्य क्रिया फेरिन्छ — कथनमा भन्यो, प्रश्नमा सोध्यो, आज्ञामा भन्यो/लगायो, इच्छामा कामना गर्यो, विस्मयमा आश्चर्य व्यक्त गर्यो।
- उद्देश्य = कर्ता पक्ष (विशेषण, सम्बन्धवाचक पद, विशेषण उपवाक्यले फैलिने); विधेय = क्रिया पक्ष (कर्म, कारक, क्रियाविशेषण, उपवाक्यले फैलिने)।
- लेखन सिप
-
The syllabus asks for
- पठनबोध भनेको के हो
- पठनबोधको छ चरण
- प्रश्नका प्रकार र प्रत्येकको उत्तर ढाँचा
- आफ्नै शब्दमा लेख्ने कला
- बुँदाटिपोट लेखन
- सारांश लेखन
- अभ्यास गद्यांश १ — सांस्कृतिक सम्पदा
- अभ्यास गद्यांश २ — सूचनाको भेल
- अङ्क जाँच सूची
Key points
- यो पाठले परीक्षामा १३ अङ्क बोक्छ — पठनबोध ८, बुँदाटिपोट २ र सारांश ३। सबै अपठित सामग्रीमा आधारित हुन्छन्।
- पठनबोधका छ चरण: प्रश्न पहिले → सरसर्ती पढाइ → दोस्रो पढाइमा चिनो → अनुच्छेद नक्सा → आफ्नै शब्दमा लेखाइ → फर्केर जाँच।
- उत्तर सधैँ गद्यांशबाटै आउनुपर्छ; बाहिरी ज्ञान थप्दा अङ्क आउँदैन। ठीक/बेठीकमा निर्णयसँगै कारण अनिवार्य।
- आफ्नै शब्दमा लेख्ने तीन उपाय: क्रम उल्टाउने, वाक्य जोड्ने वा टुक्र्याउने, सामान्यीकरण गर्ने। पारिभाषिक शब्द भने नफेर्ने।
- बुँदाटिपोट: शीर्षक → मुख्य बुँदा (१, २, ३) → उपबुँदा ((क), (ख), (ग)); पूरा वाक्य नलेख्ने, एक बुँदामा एउटै कुरा, क्रम मूलकै।
-
The syllabus asks for
- निबन्ध भनेको के हो
- निबन्धका चार प्रकार
- निबन्धको संरचना
- अनुच्छेद निर्माण
- भाषा र शैली
- चालीस मिनेटको योजना
- नमुना निबन्ध १ — नेपालको पर्यटन सम्भावना
- नमुना निबन्ध २ — वैदेशिक रोजगारी र नेपाली समाज
- नमुना निबन्ध ३ — सूचना प्रविधि र नयाँ पुस्ता
- प्रतिक्रिया लेखन
- नमुना प्रतिक्रिया १
- नमुना प्रतिक्रिया २
- अङ्क जाँच सूची
Key points
- निबन्ध र प्रतिक्रिया मिलेर परीक्षाको १२ अङ्क ओगट्छन् — निबन्ध ८, प्रतिक्रिया ४।
- निबन्धका चार प्रकार: वर्णनात्मक, विचारात्मक, भावात्मक, समालोचनात्मक। परीक्षामा प्रायः विचारात्मक आउँछ।
- निबन्धको संरचना: शीर्षक, प्रस्तावना (१ अनुच्छेद), विषय विस्तार (३–४ अनुच्छेद), निष्कर्ष (१ अनुच्छेद); जम्मा ३५० देखि ४५० शब्द।
- विचारात्मक निबन्धको भरपर्दो क्रम: अवस्था — तथ्याङ्क/प्रभाव — समस्या — समाधान — निष्कर्ष।
- अनुच्छेदका चार अङ्ग: विषयवाक्य, विस्तार, प्रमाण, जोडवाक्य। एक अनुच्छेद, एक विचार।
-
The syllabus asks for
- आदरार्थी भाषाका नियम
- निवेदन
- कार्यालय पत्र
- व्यावसायिक पत्र
- सूचना
- विज्ञापन
- टिप्पणी लेखन
- प्रतिवेदन लेखन
- अधिकृत पत्र
- अङ्क जाँच सूची
Key points
- व्यावहारिक लेखनको कसौटी ढाँचा, भाषा र स्पष्ट अनुरोध हो; यसले परीक्षाको ९ अङ्क बोक्छ।
- निवेदन: मिति माथि दायाँ, विषय "…गरिपाउँ ।", सम्बोधन श्रीमान् …ज्यू + महोदय,, अन्त्यमा प्रतिबद्धता वाक्य र निवेदक खण्ड।
- कार्यालय पत्र: शिरपाना बिचमा, प.सं./च.नं. बायाँ र मिति दायाँ, विषय बिचमा र "…सम्बन्धमा ।", प्रापकलाई श्री, अन्त्यमा आदेशानुसार अनुरोध छ । र बोधार्थ।
- व्यावसायिक पत्र: फर्मको शिरपाना, महोदय, र भवदीय,, अन्त्यमा संलग्न। उपप्रकार: सोधपुछ, दरभाउपत्र, अर्डर, गुनासो, तगादा, परिपत्र।
- सूचना: प्रापक र अभिवादन हुँदैन; शीर्षक "…सम्बन्धी सूचना", कोष्ठमा प्रकाशित मिति, क्रम सङ्ख्यामा सर्त।
-
The syllabus asks for
- शब्दभण्डार र यसका प्रकार
- पर्यायवाची शब्द
- विपरीतार्थी शब्द
- अनेकार्थी शब्द
- श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द
- समूहवाचक र लघुतावाचक शब्द
- प्रतीकात्मक शब्द
- अनुकरणात्मक शब्द
- उखान
- टुक्का
- पारिभाषिक शब्द
Key points
- शब्दभण्डार = भाषाको सम्पूर्ण शब्दसङ्ग्रह; स्रोतअनुसार तत्सम, तद्भव, आगन्तुक, अनुकरणात्मक।
- पर्यायवाची — उस्तै अर्थ (वायु = पवन, हावा; आमा = माता, जननी; धरती = पृथ्वी, भूमि)। कम्तीमा दुईओटा लेख्ने।
- विपरीतार्थी — उल्टो अर्थ (आय — व्यय; दिन — रात; वियोग — संयोग); सधैँ उपसर्गले बनाउन मिल्दैन।
- अनेकार्थी — एउटै शब्दका फरक अर्थ (हार = पराजय, माला; साँचो = सत्य, ताला खोल्ने औजार); दुई अलग अर्थका दुई वाक्य।
- श्रुतिसमभिन्नार्थक — सुन्दा उस्तै, अर्थ फरक (दिन–दीन, दिशा–दशा, कृति–कीर्ति); दुवैको अर्थ लेख्ने।
No chapter matches. Try another word.
The paper
३ घण्टा, पूर्णाङ्क ७५ (लिखित) र २५ (आन्तरिक मूल्याङ्कन)
| Section | Questions | Marks each | Total |
|---|---|---|---|
| पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार १८ प्रश्न | — | — | — |
Where the hours go
Teaching hours are the board's guide to how much of the paper each part carries.
- Unit 5 · एक चिहान - हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (उपन्यास अंश, सामाजिक)14 h
- Unit 4 · व्यावसायिक पत्र (व्यावहारिक लेखन)8 h
- Unit 9 · गोर्खे - बखतबहादुर थापा (आख्यानात्मक रचना)8 h
- Unit 10 · नेपाली पहिचान (संवादात्मक रचना, समाज-संस्कृति-शिक्षा)8 h
- Unit 11 · सहकारी (प्रबन्धात्मक रचना, कानुन-प्रशासन-व्यवस्थापन)8 h
- Unit 12 · जीवन मार्ग (रिपोर्ताजमूलक रचना, अर्थ-उद्योग-वाणिज्य)8 h
- Unit 1 · आमाको सपना - गोपालप्रसाद रिमाल (कविता, सामाजिक)7 h
- Unit 2 · विरहिणी दमयन्ती - मदनमणि दीक्षित (कथा, पौराणिक)7 h
- Unit 3 · घनघस्याको उकालो काट्ता - तारानाथ शर्मा (नियात्रा)7 h
- Unit 6 · स्टिफन विलियम हकिङ (जीवनी, अन्तर्राष्ट्रिय)7 h
- Unit 7 · हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली - माधवप्रसाद घिमिरे (गीति कविता)7 h
- Unit 8 · मातृत्व - भागीरथी श्रेष्ठ (कथा, समाज मनोवैज्ञानिक)7 h