स्वतन्त्र रचना (निबन्ध) र प्रतिक्रिया लेखन

परीक्षाको प्रश्नपत्रमा सबैभन्दा बढी अङ्क बोक्ने एउटै प्रश्न कुन हो भनेर सोध्ने हो भने उत्तर हो — स्वतन्त्र रचना। यसको भार ८ अङ्क छ। यसमा जोडिने प्रतिक्रिया लेखनको ४ अङ्क थप्दा यो एउटै पाठले १२ अङ्क ओगट्छ, अर्थात् लिखित परीक्षाको ७५ अङ्कमध्ये करिब छ भागको एक भाग। तर यही प्रश्न सबैभन्दा बढी अङ्क गुमाइने प्रश्न पनि हो। कारण सामान्य छ — धेरै विद्यार्थी विषय जान्दछन्, तर निबन्ध बनाउन जान्दैनन्। जानेको कुरा जत्ति थुपारे पनि त्यो निबन्ध बन्दैन; बनोट नभएको लेखाइ बुँदाको थुप्रो मात्र हो।

यो पाठले निबन्धलाई कला होइन, सिकिने सिप मानेर पढाउँछ। निबन्धका प्रकार, संरचना, अनुच्छेदको बनोट र भाषाशैली क्रमशः हेरिन्छ; त्यसपछि परीक्षाकै लम्बाइका तीन पूरा नमुना निबन्ध र दुई पूरा नमुना प्रतिक्रिया राखिएका छन्। नमुनाहरू पढेर छाड्ने होइन — तिनको बनोट उतार्ने हो। विषय हरेक वर्ष फेरिन्छ, बनोट फेरिँदैन।

२६.१ निबन्ध भनेको के हो

निबन्ध शब्दको धातुगत अर्थ हो — राम्ररी बाँधिएको। यही अर्थमा निबन्धको सबैभन्दा ठुलो गुण बाँधिनु हो। कुनै एक विषयमा लेखकले आफ्नो अध्ययन, अनुभव र दृष्टिकोण मिलाएर क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्ने गद्य रचना नै निबन्ध हो।

परीक्षाको निबन्धलाई साहित्यिक निबन्धसँग नबुझिनु आवश्यक छ। साहित्यिक निबन्धमा लेखकको व्यक्तित्व, शैलीको छुट र लम्बाइको स्वतन्त्रता हुन्छ। परीक्षाको निबन्ध भने नियन्त्रित लेखन हो — दिइएको शीर्षक, तोकिएको समय, तोकिएको अङ्क। यसमा मौलिकता चाहिन्छ, तर मौलिकता भन्नाले अनौठो लेख्नु होइन; आफ्नै विचार आफ्नै भाषामा व्यवस्थित रूपले राख्नु हो।

२६.२ निबन्धका चार प्रकार

शीर्षक हेरेरै निबन्धको प्रकार चिन्न सकिनुपर्छ, किनभने प्रकारले लेखाइको ढाँचा तय गर्छ। "मेरो गाउँ" लेख्ने तरिका र "भ्रष्टाचार नियन्त्रणका उपाय" लेख्ने तरिका एउटै हुन सक्दैन।

प्रकार	के गर्छ	शीर्षकको चिनारी	नमुना शीर्षक
वर्णनात्मक	देखेको, भोगेको वा घटेको कुरा क्रमशः चित्रण गर्छ	वस्तु, स्थान, व्यक्ति वा घटनाको नाम	मेरो गाउँको मेला; एक दिनको बजार
विचारात्मक	समस्या, कारण, प्रभाव र समाधान तर्कसहित राख्छ	समस्या वा अवधारणा जनाउने शब्द	वैदेशिक रोजगारी र नेपाली समाज
भावात्मक	लेखकको अनुभूति, स्मृति र मनोदशा पोख्छ	ममत्व वा संवेगसँग जोडिने शब्द	आमाको सम्झना; बिदाइको साँझ
समालोचनात्मक	कुनै कृति, नीति वा प्रवृत्तिको गुणदोष केलाउँछ	मूल्याङ्कन माग्ने शब्द — औचित्य, प्रभाव, समीक्षा	नयाँ पाठ्यक्रमको औचित्य

परीक्षामा सबैभन्दा बढी विचारात्मक निबन्ध सोधिन्छ। कारण स्पष्ट छ — त्यसमा विद्यार्थीको तर्कशक्ति, तथ्यज्ञान र निष्कर्ष निकाल्ने क्षमता एकैपटक जाँच्न सकिन्छ। यसैले यो पाठका तिनै नमुना निबन्ध विचारात्मक किसिमका छन्।

२६.३ निबन्धको संरचना

आठ अङ्कको निबन्धमा परीक्षकले चार कुरा खोज्छन् — उपयुक्त सुरुवात, विषयको विस्तार, प्रमाण र सफा निष्कर्ष। तिनै चार कुरा निबन्धका चार अङ्ग हुन्।

शीर्षक. दिइएकै शीर्षक पानाको बिचमा लेख्ने। आफूखुसी फेरबदल नगर्ने। शीर्षकपछि पूर्णविराम राख्नु पर्दैन।

प्रस्तावना. एउटै अनुच्छेद, तीन देखि चार वाक्य। यसमा विषयको परिभाषा वा सन्दर्भ दिने र निबन्धले के भन्न लागेको हो सो सङ्केत गर्ने। उखान, प्रश्न वा तथ्याङ्कबाट सुरु गर्दा प्रभावकारी हुन्छ। जुन वाक्यले निबन्धको दिशा देखाउँछ, त्यो प्रस्तावनाको अन्तिम वाक्य हुनुपर्छ।

विषय विस्तार. यो निबन्धको शरीर हो। तीन वा चार अनुच्छेद, हरेकमा एउटा मात्र मूल विचार। विचारात्मक निबन्धमा यी अनुच्छेदको स्वाभाविक क्रम हुन्छ — वर्तमान अवस्था, त्यसका कारण, त्यसका प्रभाव, अनि समाधान। यहीँ तथ्य, तथ्याङ्क र उदाहरण आउँछन्।

निष्कर्ष. एउटै अनुच्छेद। विषय विस्तारमा आइसकेको कुरा दोहोर्‍याउने होइन; त्यसबाट निस्कने सार र सन्देश राख्ने। नयाँ तर्क वा नयाँ तथ्याङ्क निष्कर्षमा हाल्नु हुँदैन।

२६.४ अनुच्छेद निर्माण

निबन्धको अङ्क अनुच्छेदको गुणमा अडिन्छ। राम्रो अनुच्छेदका चार अङ्ग हुन्छन्, र यी चारै अङ्ग एउटै क्रममा आउँछन्।

२६.५ भाषा र शैली

आठ अङ्कमध्ये करिब दुई अङ्क भाषाशुद्धि र प्रस्तुतिका हुन्छन्। यी अङ्क विषय नजानेर होइन, हतारमा गुम्छन्।

गर्नुहोस्	नगर्नुहोस्
छोटा र सोझा वाक्य; एक वाक्यमा एक कुरा	तीन–चार वाक्य जोडेर बनेको लामो वाक्य
एउटै काल र एउटै पुरुष सिङ्गो निबन्धभरि	अनुच्छेद–अनुच्छेदमा काल फेरिने लेखाइ
नेपाली पारिभाषिक शब्द (लगानी, उत्पादकत्व, दिगोपन)	अनावश्यक अङ्ग्रेजी शब्द (इन्भेस्टमेन्ट, प्रोडक्टिभिटी)
जोडशब्दले अनुच्छेद जोड्ने	अनुच्छेदहरू छुट्टाछुट्टै टापुजस्तै रहने
उखान वा उद्धरण — एक वा दुई, ठाउँ हेरेर	हरेक अनुच्छेदमा उखान कोच्ने
तथ्याङ्कसँगै स्रोत (जनगणना २०७८ अनुसार…)	स्रोतबिनाको "अध्ययनले देखाएको छ"

२६.६ चालीस मिनेटको योजना

आठ अङ्कको निबन्धलाई तीन घण्टाको परीक्षामा करिब ४० मिनेट दिन सकिन्छ। सिधै लेख्न थाल्नेभन्दा खाका कोरेर लेख्ने विद्यार्थीले सधैँ बढी अङ्क पाउँछन्।

खाका भनेको पाँच लाइनको सूची हो — प्रस्तावनामा के, तीन वा चार अनुच्छेदमा क्रमशः के, निष्कर्षमा के। उत्तरपुस्तिकाकै कुनामा कोरेर पछि काट्न सकिन्छ; काटिएको खाकामा अङ्क कट्दैन।

२६.७ नमुना निबन्ध १ — नेपालको पर्यटन सम्भावना

नेपालको पर्यटन सम्भावना

संसारका दश अग्ला हिमशिखरमध्ये आठ बोकेको, अनि समुद्री सतहभन्दा ६० मिटर मात्र माथिको तराईदेखि ८,८०० मिटरभन्दा अग्लो सगरमाथासम्म फैलिएको देश नेपाल प्रकृतिको एउटा अनौठो सङ्ग्रहालय हो। यहाँ एकै दिनको यात्रामा हावापानी, भाषा, पहिरन र पर्वसम्म फेरिन्छन्। यही विविधताले पर्यटनलाई नेपालको सबैभन्दा भरपर्दो सम्भावना बनाएको छ — तर सम्भावना आफैँमा उपलब्धि होइन, त्यो लगानी, पूर्वाधार र व्यवस्थापनले मात्र उपलब्धिमा बदलिन्छ।

नेपालसँग भएको पर्यटकीय पुँजी विरलै अन्त पाइन्छ। युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा नेपालका चार सम्पदा सूचीकृत छन् — काठमाडौँ उपत्यका र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९७९), चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९८४) र बुद्धजन्मस्थल लुम्बिनी (सन् १९९७)। यीमध्ये काठमाडौँ उपत्यका आफैँमा सात स्मारक क्षेत्र समेटिएको शृङ्खलाबद्ध सम्पदा हो। प्राकृतिक पक्षमा पनि नेपालले आफ्नो कुल भूभागको करिब २३.६ प्रतिशत क्षेत्र संरक्षित क्षेत्रका रूपमा जोगाएको छ (विश्व बैंक, सन् २०२५)। हिमाल, वन्यजन्तु र धार्मिक सम्पदा — तीनवटै किसिमको पर्यटन एउटै देशभित्र सम्भव हुनु सानो कुरा होइन।

यति हुँदाहुँदै उपलब्धि भने सम्भावनाभन्दा निकै पछाडि छ। संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयको नेपाल पर्यटन तथ्याङ्क, २०२५ अनुसार सन् २०२४ मा नेपाल भित्रिने पर्यटकको सङ्ख्या ११ लाख ४७ हजार ५४८ र सन् २०२५ मा ११ लाख ६२ हजार ३६५ रह्यो। तीन करोडको हाराहारीको जनसङ्ख्या भएको देशका लागि यो सङ्ख्या सम्मानजनक भए पनि छिमेकी मुलुकहरूको तुलनामा सानो हो। अर्थतन्त्रमा पनि यसको हिस्सा सीमित छ — पर्यटनबाट प्राप्त विदेशी मुद्रा आम्दानी कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १.५ प्रतिशत मात्र छ, जब कि आवास तथा खाद्य सेवा क्षेत्रको कुल मूल्य अभिवृद्धिमा योगदान करिब २.४६ प्रतिशत छ (आर्थिक सर्वेक्षण, २०८१/८२)।

यो खाडलका कारण खोतल्दा केही समस्या बारम्बार देखा पर्छन्। पहिलो, पर्यटन अत्यधिक मौसमी छ — शरद र वसन्तमा भिड, वर्षा र जाडोमा सुनसान। दोस्रो, गतिविधि काठमाडौँ, पोखरा, चितवन र सोलुखुम्बुमै केन्द्रित छ, जसले बाँकी देशलाई लाभबाट टाढा राखेको छ। तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय हवाई पहुँच, आन्तरिक सडक र उद्धार प्रणालीको कमजोरीले पर्यटकको बसाइ छोट्याइदिन्छ। चौथो, प्रशिक्षित गाइड, बहुभाषी कर्मचारी र गुणस्तरीय आतिथ्यको अभावले एकपटक आएको पर्यटक फेरि फर्कँदैन।

समाधान पनि त्यत्तिकै व्यावहारिक छन्। गन्तव्य विविधीकरण गरी कर्णाली, सुदूरपश्चिम र मध्यपहाडका नयाँ मार्ग खोल्नु पहिलो काम हो। होमस्टे र ग्रामीण पर्यटनले पर्यटकको पैसा सिधै स्थानीय घरधुरीसम्म पुर्‍याउँछ, जुन ठुला होटेलले गर्न सक्दैनन्। तेस्रो, प्रवर्धन अब छापाबाट होइन, डिजिटल माध्यमबाट हुनुपर्छ — आजको पर्यटकले गन्तव्य रोज्ने ठाउँ सामाजिक सञ्जाल हो। अन्ततः पर्यटन दिगो हुनुपर्छ; कुद्ने भिडले हिमाल फोहोर पार्ने हो भने आजको आम्दानीले भोलिको पुँजी नै नष्ट गर्छ।

निष्कर्षमा, नेपालको पर्यटन सम्भावना कल्पना होइन, मापन गर्न सकिने यथार्थ हो; तर त्यो यथार्थ अहिलेसम्म आधा मात्र प्रयोग भएको छ। हिमाल, संस्कृति र आतिथ्य — यी तीन कुरा नेपालले किन्नु पर्दैन, जोगाए पुग्छ। पूर्वाधार बनाउने, गन्तव्य फैलाउने र प्रकृति जोगाउने काम एकसाथ भयो भने पर्यटनले नेपाललाई श्रम निर्यात गर्ने देशबाट सेवा बेच्ने देशमा बदल्न सक्छ।

शब्द सङ्ख्या: ४२६। यो निबन्धमा प्रयोग भएका सबै तथ्याङ्कका स्रोत कोष्ठकभित्रै छन् — परीक्षामा पनि यही अभ्यास गर्नुहोस्।

२६.८ नमुना निबन्ध २ — वैदेशिक रोजगारी र नेपाली समाज

वैदेशिक रोजगारी र नेपाली समाज

आज नेपालको कुनै पनि गाउँमा गएर सोध्नुहोस् — "यो घरको जेठो छोरा कहाँ छ ?" उत्तर प्रायः एउटै आउँछ: खाडी वा मलेसिया। वैदेशिक रोजगारी अब नेपाली समाजको एउटा अपवाद होइन, मूल प्रवृत्ति बनिसकेको छ। यसले एकातिर लाखौँ परिवारलाई भोकबाट जोगाएको छ भने अर्कातिर गाउँलाई वृद्ध, महिला र बालबालिकाको बस्तीमा बदलिदिएको छ। यही दोहोरो चरित्र नै यो विषयको केन्द्र हो।

पहिले अवस्था हेरौँ। वैदेशिक रोजगार विभागको तथ्याङ्कमा आधारित नेपाल राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ५ लाख ५ हजार ९५७ जनाले नयाँ श्रम स्वीकृति र ३ लाख ३३ हजार ३०९ जनाले नवीकरण स्वीकृति लिए। गन्तव्यका हिसाबले संयुक्त अरब इमिरेट्स (करिब ३९ प्रतिशत), साउदी अरब (करिब १६ प्रतिशत), कतार (करिब ११ प्रतिशत) र कुवेत (करिब ८ प्रतिशत) अगाडि छन्। यसैबिच वर्षौंसम्म पहिलो गन्तव्य रहेको मलेसियाको हिस्सा नाटकीय रूपमा घटेको छ — अर्थात् नेपाली श्रमिकको भविष्य थोरै मुलुकको श्रम नीतिमा अड्किएको छ, जुन आफैँमा जोखिम हो।

अर्थतन्त्रमा यसको योगदान अतुलनीय छ। आर्थिक सर्वेक्षण, २०८१/८२ का अनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा विप्रेषण आप्रवाह कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २५.३२ प्रतिशत बराबर रह्यो, र आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा यो रकम १७ खर्ब २३ अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुग्यो (नेपाल राष्ट्र बैंक)। यही रकमले विदेशी मुद्रा सञ्चिति थामेको छ, आयात धानेको छ र गाउँघरका घर, विद्यालय र स्वास्थ्य खर्च चलाएको छ। तर यो आम्दानी उत्पादनबाट होइन, श्रमको निर्यातबाट आएको हो — र निर्यात गरिएको श्रम फर्किएर देशको उत्पादकत्व बढाउने गरी लगानी भएको छैन।

सामाजिक मूल्य भने तथ्याङ्कमा कमै देखिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार २१ लाख ९० हजार ५९२ नेपाली विदेशमा अनुपस्थित छन् र १५ लाख ५५ हजारभन्दा बढी घरपरिवार, अर्थात् देशका करिब २३.४ प्रतिशत घरपरिवार, यसबाट प्रत्यक्ष प्रभावित छन्। यसको परिणाम हो — श्रीमान्बिनाका घर सम्हाल्ने महिलामाथिको दोहोरो भार, बाबुआमाबिना हुर्कने बालबालिकाको मनोसामाजिक असर, बूढाबूढीको एक्लोपन र बाँझिँदै गएको खेतबारी। धेरै परिवारमा रेमिट्यान्स उत्पादनमूलक लगानीमा नभई उपभोग र घडेरीमा खर्चिएको छ, जसले आम्दानी सकिनासाथ पुरानै अवस्था फर्काउँछ।

अब के गर्ने ? पहिलो, विदेश जानुअघि सिप तालिम अनिवार्य र निःशुल्क बनाउनुपर्छ; अदक्ष श्रमिकले जोखिम बढी उठाउँछ, ज्याला कम पाउँछ। दोस्रो, इजाजतप्राप्त व्यवसायीको कडा नियमन र पारदर्शी शुल्कले ऋण बोकेर जाने बाध्यता घटाउँछ। तेस्रो, फर्किएका श्रमिकको सिप र पुँजीलाई कृषि, पर्यटन र साना उद्यममा जोड्ने पुनःएकीकरण कार्यक्रम चाहिन्छ। चौथो, गन्तव्य मुलुकसँगको द्विपक्षीय श्रम सम्झौताले ज्याला, बिमा र शवको ढुवानीसम्मको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

निष्कर्षमा, वैदेशिक रोजगारी नेपालको बाध्यता हो, रणनीति होइन। यसलाई रातारात रोक्न सकिँदैन र रोक्नु व्यावहारिक पनि होइन; तर यसलाई सुरक्षित, मर्यादित र अस्थायी बनाउन भने सकिन्छ। जुन दिन नेपाली युवाले "जान पाए" भन्ने होइन, "जानु परेन" भन्ने अवस्था आउँछ, त्यही दिन यो निबन्धको विषय इतिहास बन्नेछ।

शब्द सङ्ख्या: ४०८।

२६.९ नमुना निबन्ध ३ — सूचना प्रविधि र नयाँ पुस्ता

सूचना प्रविधि र नयाँ पुस्ता

बीस वर्षअघि गाउँमा चिठी पुग्न हप्ता लाग्थ्यो; आज त्यही गाउँको किशोरले सेकेन्डमै संसारको अर्को कुनासँग कुरा गर्छ। सूचना प्रविधिले नेपाली समाजमा ल्याएको यो परिवर्तन कुनै एक पुस्ताले भोगेको सबैभन्दा छिटो परिवर्तन हो। नयाँ पुस्ता — जसले हातमा किताबभन्दा पहिले स्मार्टफोन समात्यो — यसै परिवर्तनको केन्द्रमा छ। तर यो साधनले उसलाई बनाउने कि बिगार्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर प्रविधिसँग होइन, प्रयोगकर्तासँग छ।

नेपालमा प्रविधिको पहुँच अनुमान गरिएभन्दा छिटो फैलिएको छ। नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणको भदौ २०८३ को प्रतिवेदनअनुसार मोबाइल ब्रोडब्यान्ड जडानको घनत्व जनसङ्ख्याको ९४.९४ प्रतिशत र मोबाइल भ्वाइस सेवाको घनत्व १०२.६३ प्रतिशत पुगेको छ। यी अङ्क जडानका हुन्, प्रयोगकर्ताका होइनन् — एउटै व्यक्तिसँग दुई सिम हुन सक्छ; तैपनि यसले इन्टरनेट अब सहरको सुविधा नभई देशव्यापी पूर्वाधार बनिसकेको सङ्केत गर्छ।

यो पहुँचले नयाँ पुस्तालाई साँच्चिकै अवसर दिएको छ। महामारीका बेला बन्द विद्यालयको ठाउँ अनलाइन कक्षाले लियो। आज जिल्लाको विद्यार्थीले विश्वविद्यालयका निःशुल्क पाठ्यसामग्री पढ्न सक्छ। डिजिटल भुक्तानीले सानो पसलेलाई पनि बैंकिङ प्रणालीमा जोडेको छ। सबभन्दा ठुलो कुरा, फ्रिल्यान्स र दूरस्थ काममार्फत युवाले विदेश नगई विदेशी आम्दानी आर्जन गर्न थालेका छन् — वैदेशिक रोजगारीको विकल्प खोज्ने देशका लागि यो सानो सम्भावना होइन।

तर अवसरसँगै जोखिम पनि उत्तिकै तीव्र छ। पहिलो, गलत सूचना र अफवाह सत्यभन्दा छिटो फैलिन्छन्; स्रोत नजाँची सेयर गर्ने बानीले समाजमा अविश्वास बढाउँछ। दोस्रो, अनलाइन ठगी, खाता हैकिङ र साइबर बुलिङका घटना बढ्दै गएका छन्। तेस्रो, अत्यधिक स्क्रिन समयले निद्रा, एकाग्रता र आमनेसामने सम्बन्धलाई असर गर्छ। चौथो, डिजिटल खाडल कायमै छ — राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ ले साक्षरता दर ७६.२ प्रतिशत (पुरुष ८३.६ र महिला ६९.४ प्रतिशत) देखाएको छ, र पढ्न नजान्ने नागरिकका लागि इन्टरनेट भएर पनि नभएबराबर हो।

समाधान प्रविधि त्याग्नु होइन, त्यसलाई साक्षरतासहित प्रयोग गर्नु हो। विद्यालय तहमै डिजिटल र मिडिया साक्षरता पढाइनुपर्छ, ताकि विद्यार्थीले स्रोत जाँच्न, तथ्य र विचार छुट्याउन र आफ्नो व्यक्तिगत विवरण जोगाउन सिकोस्। अभिभावकले निषेध होइन, संवाद रोज्नुपर्छ। राज्यले सस्तो र भरपर्दो इन्टरनेट गाउँसम्म पुर्‍याउने र साइबर अपराधमा छिटो कारबाही गर्ने दुवै काम सँगै गर्नुपर्छ। साथै नेपाली भाषाका गुणस्तरीय डिजिटल सामग्री नबढाई डिजिटल खाडल पुरिँदैन।

निष्कर्षमा, सूचना प्रविधि नयाँ पुस्ताका लागि हतियार पनि हो, जोखिम पनि। यसलाई बहिष्कार गर्ने कुरा अब असम्भव छ; गर्न सकिने कुरा भनेको प्रयोगकर्तालाई सचेत, सिपालु र जिम्मेवार बनाउनु हो। जुन पुस्ताले प्रविधिलाई मनोरञ्जनको साधनबाट सिकाइ र उत्पादनको साधनमा बदल्न सक्छ, त्यही पुस्ताले नेपालको भविष्य फेर्नेछ।

शब्द सङ्ख्या: ३६१।

२६.१० प्रतिक्रिया लेखन

प्रतिक्रिया लेखन भनेको कुनै रचना, समाचार, घटना, भाषण, चलचित्र वा निर्णय पढेर/सुनेर/देखेर त्यसले आफूमा जगाएको विचार र अनुभूति क्रमबद्ध रूपमा लेख्नु हो। परीक्षामा यसको भार ४ अङ्क हुन्छ र अपेक्षित लम्बाइ १५० देखि २०० शब्द।

धेरै विद्यार्थी यहाँ अङ्क गुमाउँछन् किनभने तिनले प्रतिक्रिया लेख्नुको सट्टा सारांश लेख्छन्। दिइएको सामग्रीमा के छ भनेर दोहोर्‍याइदिनु प्रतिक्रिया होइन — त्यो सारांश हो, र सारांशको अङ्क अर्कै प्रश्नमा छ।

प्रतिक्रिया र समीक्षा बिचको फरक

आधार	प्रतिक्रिया	समीक्षा
केन्द्र	मको अनुभूति र विचार	कृतिको गुणदोष
पुरुष	प्रथम पुरुष (मलाई लाग्यो, मैले अनुभव गरेँ)	अन्य पुरुष (लेखकले देखाएका छन्)
आधार	निजी अनुभव, सम्बद्ध सन्दर्भ	कसौटी — विषयवस्तु, भाषा, शैली, उद्देश्य
सन्तुलन	पक्ष वा विपक्ष जुनसुकै हुन सक्छ	पक्ष र विपक्ष दुवै अनिवार्य
निष्कर्ष	मेरो धारणा वा सुझाव	कृतिको समग्र मूल्याङ्कन
लम्बाइ	छोटो, १५० देखि २०० शब्द	लामो, तर्कसहित

छोटोमा — प्रतिक्रिया आत्मपरक हो, समीक्षा वस्तुपरक। प्रश्नमा "तपाईंलाई कस्तो लाग्यो", "आफ्नो धारणा लेख्नुहोस्" भन्ने शब्द छन् भने प्रतिक्रिया; "मूल्याङ्कन गर्नुहोस्", "समीक्षा गर्नुहोस्" भन्ने छन् भने समीक्षा।

भाषाका केही तयार वाक्यबन्ध

काम	प्रयोग गर्ने वाक्यबन्ध
सन्दर्भ दिन	…मा प्रकाशित … शीर्षकको रचना पढ्ने अवसर मिल्यो।
मूल भाव भन्न	यस रचनाले मूलतः …लाई …का रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
सहमति जनाउन	लेखकको यो भनाइसँग म पूर्ण रूपमा सहमत छु, किनभने…
असहमति जनाउन	तर यस भनाइको एउटा पक्ष भने मलाई अपूर्ण लाग्यो — …
अनुभवसँग जोड्न	यो पढ्दा मलाई आफ्नै गाउँको … घटना सम्झना आयो।
टुङ्ग्याउन	समग्रमा, यो रचनाले मलाई … सोच्न बाध्य बनायो।

२६.११ नमुना प्रतिक्रिया १

प्रश्न. तलको समाचारांश पढी आफ्नो प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्। [4]

"जिल्लाका तीन माध्यमिक विद्यालयले यस वर्षदेखि कक्षा ११ र १२ का विद्यार्थीलाई विद्यालय परिसरभित्र मोबाइल फोन लैजान पूर्ण रूपमा रोक लगाएका छन्। विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अनुसार कक्षामा ध्यान नपुग्नु र परीक्षामा अनुचित कार्य बढ्नु यो निर्णयको कारण हो। केही अभिभावकले भने आकस्मिक अवस्थामा सम्पर्क गर्न नसकिने भन्दै असन्तुष्टि जनाएका छन्।"

नमुना उत्तर.

जिल्लाका तीन माध्यमिक विद्यालयले कक्षा ११ र १२ मा मोबाइल फोन पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध गरेको समाचार पढ्ने अवसर मिल्यो। समाचारले एकातिर पढाइमा एकाग्रता जोगाउने विद्यालयको चिन्ता र अर्कातिर सम्पर्कविहीन हुने अभिभावकको डर — दुवै पक्ष देखाएको छ।

ध्यान भङ्ग हुने समस्या साँचो हो भन्नेमा म सहमत छु। हाम्रो कक्षामा पनि सूचना खोज्ने बहानामा खोलिएको फोन अन्ततः सामाजिक सञ्जालमै पुग्ने गरेको मैले धेरैपटक देखेको छु। त्यसैले कक्षा चलिरहेका बेला फोन बन्द हुनैपर्छ भन्नेमा विवाद छैन।

तर पूर्ण प्रतिबन्ध भने मलाई अति र अव्यावहारिक लाग्यो। पहिलो, टाढाबाट आउने विद्यार्थीका लागि फोन सुरक्षाको साधन हो। दोस्रो, आजको पढाइ आफैँमा डिजिटल भइसकेको छ; शब्दकोश, नक्सा र अनलाइन सामग्री उपकरणबिना पुग्दैन। तेस्रो, निषेधले प्रयोग रोक्दैन, लुकाउन मात्र सिकाउँछ — समस्या देखिने ठाउँबाट नदेखिने ठाउँमा सर्छ।

मलाई लाग्छ, समाधान प्रतिबन्ध होइन, नियमन हो। विद्यालयले कक्षाकोठाभित्र फोन बन्द राख्ने, कक्षाबाहेकको समयमा तोकिएको ठाउँमा प्रयोग गर्न दिने र विद्यार्थीलाई जिम्मेवार डिजिटल व्यवहार सिकाउने नीति अपनाए विद्यालय र अभिभावक दुवैको चिन्ता सम्बोधन हुन्थ्यो।

शब्द सङ्ख्या: १७३। यसमा चारै खण्ड छन् — सन्दर्भ, मूल भाव, आफ्नो तर्कसहितको प्रतिक्रिया (सहमति र असहमति दुवै) र सुझावसहितको निष्कर्ष।

२६.१२ नमुना प्रतिक्रिया २

प्रश्न. तलको अनुच्छेद पढी आफ्नो प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्। [4]

"गाउँको एउटा पुरानो पाटीलाई भत्काएर त्यहाँ प्रतीक्षालय बनाउने निर्णय स्थानीय तहले गरेको छ। पाटी दुई सय वर्ष पुरानो मानिन्छ र त्यसका काठका टुँडाल स्थानीय कालिगडको सिपको नमुना हुन्। वडा कार्यालयको भनाइमा पाटी जीर्ण भइसकेकाले यात्रुका लागि सुरक्षित संरचना चाहिएको हो।"

नमुना उत्तर.

दुई सय वर्ष पुरानो पाटी भत्काएर प्रतीक्षालय बनाउने स्थानीय तहको निर्णयसम्बन्धी अनुच्छेद पढेँ। यसमा यात्रुको सुरक्षा र सम्पदाको संरक्षण — दुई वैध आवश्यकता आमनेसामने उभिएका छन्।

जीर्ण संरचनामा मानिस बस्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ भन्ने वडा कार्यालयको चिन्तालाई म बेवास्ता गर्दिनँ। भूकम्पपछि हाम्रो गाउँमै एउटा पुरानो घर भत्किँदा भएको दुर्घटना मैले देखेको छु, त्यसैले सुरक्षा पहिलो सर्त हो भन्नेमा म सहमत छु।

तथापि जीर्ण हुनु र मूल्यहीन हुनु एउटै कुरा होइन। पाटीका काठका टुँडाल स्थानीय कालिगडको सिपका जीवित प्रमाण हुन्; ती एकपटक नष्ट भएपछि पैसाले फर्काउन सकिँदैन। भत्काउने र जोगाउनेबिच तेस्रो बाटो पनि छ — जीर्णोद्धार। मौलिक काठ र इँटा जोगाएर संरचना बलियो बनाउने प्रविधि आज उपलब्ध छ, र त्यसको खर्च नयाँ भवनभन्दा धेरै बढी हुँदैन।

त्यसैले मेरो सुझाव छ — निर्णय कार्यान्वयन गर्नुअघि पुरातत्त्वसम्बन्धी विज्ञ र स्थानीय समुदायसँग परामर्श गरियोस्, र सम्भव भएसम्म पाटीलाई मूल स्वरूपमै बलियो बनाएर प्रतीक्षालयका रूपमा प्रयोग गरियोस्। विकास र सम्पदा एकअर्काका शत्रु होइनन्, हुनु पनि हुँदैन।

शब्द सङ्ख्या: १७०।

२६.१३ अङ्क जाँच सूची

आफ्नो लेखाइ आफैँ जाँच्नुहोस्। हरेक "हो" ले तपाईंको अङ्क जोगाउँछ।

#	जाँच्ने कुरा	निबन्ध (८)	प्रतिक्रिया (४)
१	दिइएकै शीर्षक बिचमा लेखियो ?	हो	—
२	प्रस्तावना एक अनुच्छेदमै सकियो ?	हो	—
३	सन्दर्भ दुई वाक्यभन्दा लामो भएन ?	—	हो
४	विषय विस्तारमा कम्तीमा तीन अनुच्छेद छन् ?	हो	—
५	हरेक अनुच्छेदमा एउटै मूल विचार छ ?	हो	हो
६	हरेक अनुच्छेद विषयवाक्यबाट सुरु भयो ?	हो	हो
७	कम्तीमा दुई ठाउँमा तथ्य वा उदाहरण छ ?	हो	हो
८	राखिएका तथ्याङ्कको स्रोत उल्लेख छ ?	हो	—
९	सहमति/असहमति कारणसहित छ ?	—	हो
१०	अनुच्छेदहरू जोडशब्दले जोडिएका छन् ?	हो	हो
११	निष्कर्षमा नयाँ तर्क थपिएन ?	हो	हो
१२	सिङ्गो लेखाइमा काल र पुरुष एउटै रह्यो ?	हो	हो
१३	लम्बाइ तोकिएकै हाराहारीमा छ ?	हो	हो
१४	हिज्जे र लेख्य चिह्न एकपटक जाँचियो ?	हो	हो

एकाइको सारांश

• निबन्ध र प्रतिक्रिया मिलेर परीक्षाको १२ अङ्क ओगट्छन् — निबन्ध ८, प्रतिक्रिया ४।
• निबन्धका चार प्रकार: वर्णनात्मक, विचारात्मक, भावात्मक, समालोचनात्मक। परीक्षामा प्रायः विचारात्मक आउँछ।
• निबन्धको संरचना: शीर्षक, प्रस्तावना (१ अनुच्छेद), विषय विस्तार (३–४ अनुच्छेद), निष्कर्ष (१ अनुच्छेद); जम्मा ३५० देखि ४५० शब्द।
• विचारात्मक निबन्धको भरपर्दो क्रम: अवस्था — तथ्याङ्क/प्रभाव — समस्या — समाधान — निष्कर्ष।
• अनुच्छेदका चार अङ्ग: विषयवाक्य, विस्तार, प्रमाण, जोडवाक्य। एक अनुच्छेद, एक विचार।
• तथ्याङ्क राख्दा स्रोतसहित राख्ने; थाहा नभएको सङ्ख्या कहिल्यै नबनाउने।
• प्रतिक्रिया आत्मपरक (प्रथम पुरुष, मेरो अनुभूति), समीक्षा वस्तुपरक (अन्य पुरुष, कृतिको गुणदोष)।
• प्रतिक्रियाको चार खण्ड: सन्दर्भ, मूल भाव, कारणसहितको सहमति/असहमति, सुझावसहितको निष्कर्ष।
• सबैभन्दा सामान्य गल्ती: प्रतिक्रियाको ठाउँमा सारांश लेखिदिनु।
• ४० मिनेटको योजना: ५ सोच्ने + ५ खाका + २५ लेखाइ + ५ जाँच।

अभ्यास प्रश्न

१. तलमध्ये कुनै एक शीर्षकमा निबन्ध लेख्नुहोस्। [8]

(क) जलवायु परिवर्तन र नेपालको कृषि (ख) सङ्घीयता कार्यान्वयनमा स्थानीय तहको भूमिका (ग) पुस्तकालय: हराउँदै गएको बानी

२. "सूचना प्रविधि र नयाँ पुस्ता" शीर्षकको निबन्धमा प्रयोग हुने विषय विस्तारका चार अनुच्छेदका विषयवाक्य मात्र लेख्नुहोस्। [4]

नमुना उत्तर

(क) नेपालमा प्रविधिको पहुँच अनुमान गरिएभन्दा छिटो फैलिएको छ। (ख) यो पहुँचले नयाँ पुस्तालाई शिक्षा, भुक्तानी र रोजगारीमा नयाँ अवसर दिएको छ। (ग) तर अवसरसँगै गलत सूचना, साइबर अपराध र अत्यधिक स्क्रिन समयको जोखिम उत्तिकै तीव्र छ। (घ) समाधान प्रविधि त्याग्नु होइन, त्यसलाई डिजिटल साक्षरतासहित प्रयोग गर्नु हो।

३. तलको घटना पढी आफ्नो प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्। [4]

"एउटा नगरपालिकाले सार्वजनिक स्थलमा प्लास्टिकको झोला प्रयोग गरेमा जरिवाना गर्ने निर्णय गरेको छ। व्यापारीहरूले विकल्प सस्तोमा उपलब्ध नभएसम्म यो निर्णय कार्यान्वयन नहुने बताएका छन्।"

नमुना उत्तर

एउटा नगरपालिकाले सार्वजनिक स्थलमा प्लास्टिकको झोला प्रयोगमा जरिवानासहितको रोक लगाएको समाचार पढेँ। यसमा वातावरण जोगाउने नगरको उद्देश्य र विकल्पको अभाव देखाउने व्यापारीको तर्क — दुवै आएका छन्।

नगरको उद्देश्यसँग म सहमत छु। पातलो प्लास्टिक ढल थुनिनुको मुख्य कारण हो र वर्षामा सडक डुब्नुमा यसैको ठुलो भूमिका हुन्छ भन्ने मैले आफ्नै टोलमा देखेको छु। त्यसैले प्लास्टिक घटाउने प्रयासलाई स्वागत गर्नुपर्छ।

तर जरिवानालाई पहिलो हतियार बनाउनु भने मलाई अपूर्ण उपाय लाग्यो। विकल्प सुलभ नभएसम्म नियम कागजमै सीमित हुन्छ र कार्यान्वयन असमान बन्छ — साना पसले मात्र समातिन्छन्।

मलाई लाग्छ, नगरले पहिले कपडा र कागजका झोला उत्पादन गर्ने स्थानीय समूहलाई सहयोग गरेर विकल्प सस्तो बनाउनुपर्छ, केही महिनाको सचेतना अवधि दिनुपर्छ, अनि मात्र जरिवाना लागु गर्नुपर्छ। नियम र विकल्प सँगै आए मात्र परिवर्तन टिक्छ।

४. प्रतिक्रिया र समीक्षाबिचका कुनै चार फरक बुँदामा लेख्नुहोस्। [4]

नमुना उत्तर

(क) प्रतिक्रिया आत्मपरक हुन्छ, समीक्षा वस्तुपरक। (ख) प्रतिक्रिया प्रथम पुरुषमा लेखिन्छ, समीक्षा अन्य पुरुषमा। (ग) प्रतिक्रियाको आधार निजी अनुभव हो, समीक्षाको आधार विषयवस्तु, भाषा र शैलीजस्ता कसौटी। (घ) प्रतिक्रियामा पक्ष वा विपक्ष जुनसुकै हुन सक्छ; समीक्षामा गुण र दोष दुवै देखाउनैपर्छ।

५. निबन्धको प्रस्तावना लेख्दा पालना गर्नुपर्ने कुनै चार कुरा लेख्नुहोस्। [4]

नमुना उत्तर

(क) प्रस्तावना एउटै अनुच्छेदमा, तीन वा चार वाक्यमा सीमित राख्ने। (ख) विषयको परिभाषा, सन्दर्भ वा पृष्ठभूमिबाट सुरु गर्ने। (ग) अन्तिम वाक्यले निबन्धले लिने दिशाको सङ्केत दिने। (घ) निष्कर्षमा भन्नुपर्ने कुरा प्रस्तावनामै नखोल्ने र तथ्याङ्कको थुप्रो नलगाउने।