Unit 16 · व्याकरण · 12 min read
वाक्यको पहिचान र प्रयोग
What the syllabus asks for 6
- वाक्य भनेको के हो
- संरचनाका आधारमा वाक्यभेद
- उपवाक्य
- अर्थका आधारमा वाक्यभेद
- वाक्य रूपान्तरण — एउटै अर्थ, तीन संरचना
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
शब्द जोडिएर पद बन्छ, पद जोडिएर वाक्य। तर जुनसुकै पदको थुप्रो वाक्य होइन — केटा राम्रो किताब शब्दको समूह मात्र हो, वाक्य होइन, किनभने त्यसले पूरा कुरा भन्दैन। वाक्य त्यो हो जसले एउटा पूरा अर्थ बोकोस्। परीक्षामा वाक्यान्तरणबाट ४ अङ्क आउँछ, र त्यसको जग यही अध्याय हो — वाक्य कुन किसिमको हो भनी नचिनी त्यसलाई अर्को किसिममा फेर्न सकिँदैन। यस अध्यायमा वाक्यलाई संरचना र अर्थ दुवै आधारबाट चिन्ने अनि एउटै कुरालाई तीन फरक संरचनामा लेख्ने सिप बनाइन्छ।
(१) वाक्यको संरचनागत भेद — सरल, संयुक्त कि मिश्र ? समापिका क्रिया गनेर तय हुन्छ। (२) वाक्यको अर्थगत भेद — आठमध्ये कुन ? (३) उपवाक्य छुट्याउन सक्नु — कुन मुख्य, कुन आश्रित। (४) एउटै अर्थ राखेर संरचना फेर्न सक्नु।
16.1 वाक्य भनेको के हो
पूर्ण अर्थ बुझाउने गरी सार्थक पदहरूको क्रमबद्ध समूहलाई वाक्य भनिन्छ। हरेक वाक्यमा उद्देश्य (कसको बारेमा भनिँदै छ) र विधेय (के भनिँदै छ) हुन्छन्।
| भाग | के जनाउँछ | उदाहरण — मेहनती विद्यार्थीले परीक्षामा राम्रो अङ्क ल्यायो। |
|---|---|---|
| उद्देश्य | कर्ता र त्यसका विस्तारक | मेहनती विद्यार्थीले |
| विधेय | क्रिया र त्यसका विस्तारक | परीक्षामा राम्रो अङ्क ल्यायो |
वाक्य हुनका लागि चाहिने पाँच सर्त
| सर्त | अर्थ | भङ्ग हुँदा |
|---|---|---|
| सार्थकता | प्रयुक्त शब्दको अर्थ हुनुपर्छ | × घर ढुक्रो पिलिम खायो। |
| आकाङ्क्षा | एउटा पदले अर्को पद खोज्छ | × रामले खायो। — के खायो ? |
| योग्यता | अर्थ सम्भव हुनुपर्छ | × ढुङ्गाले भात खायो। |
| आसत्ति | सम्बन्धित पद नजिकै राख्नुपर्छ | × रामले भन्यो हिजो कुरा त्यो। |
| पदक्रम | नेपाली क्रम — कर्ता, कर्म, क्रिया | × खायो भात रामले। |
आकाङ्क्षा भङ्ग हुँदा वाक्य अधुरो हुन्छ (रामले दियो। — कसलाई ? के ?)। योग्यता भङ्ग हुँदा वाक्य पूरा भए पनि असम्भव हुन्छ (ढुङ्गाले भात खायो। — व्याकरण ठिकै छ, अर्थ मिल्दैन)। परीक्षामा यी दुई साटिनु सामान्य गल्ती हो।
16.2 संरचनाका आधारमा वाक्यभेद
सरल वाक्य — एउटै समापिका (मुख्य) क्रिया भएको, एउटै उपवाक्य भएको वाक्य। संयुक्त वाक्य — दुई वा बढी स्वतन्त्र उपवाक्य र, तर, अनि, वा, तैपनि जस्ता समुच्चयबोधकले जोडिएको वाक्य। मिश्र वाक्य — एउटा मुख्य उपवाक्य र एक वा बढी आश्रित उपवाक्य कि, जो, जब, यदि, किनभने ले जोडिएको वाक्य।
| भेद | पहिचानको चिनो | उदाहरण |
|---|---|---|
| सरल | एउटै समापिका क्रिया | रामले किताब पढ्यो। |
| सरल | असमापिका क्रिया भए पनि सरल नै | किताब पढेर रामले परीक्षा दियो। |
| संयुक्त | र, तर, अनि, वा, तैपनि, नत्र | रामले किताब पढ्यो र परीक्षा दियो। |
| मिश्र | कि, जो, जुन, जब, यदि, किनभने, भने | रामले भन्यो कि ऊ आउँछ। |
र ले दुई क्रिया जोडेमा मात्र संयुक्त हुन्छ। र ले दुई नाम मात्र जोडेमा वाक्य सरल नै रहन्छ। ✓ सरल — राम र श्याम बजार गए। (क्रिया एउटै — गए) ✓ संयुक्त — राम बजार गयो र श्याम घर बस्यो। (दुई छुट्टै क्रिया)
16.3 उपवाक्य
आफ्नै उद्देश्य र विधेय भएको तर वाक्यको एउटा अङ्गका रूपमा रहेको पद-समूहलाई उपवाक्य भनिन्छ। एक्लै पूरा अर्थ दिने मुख्य उपवाक्य, अर्कोमा भर पर्ने आश्रित उपवाक्य हुन्छ।
आश्रित उपवाक्यका तीन भेद:
| भेद | के काम गर्छ | जोड्ने शब्द | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| सञ्ज्ञा उपवाक्य | नामको ठाउँ लिन्छ | कि, भनेर | उसले भन्यो कि ऊ आउँछ। |
| विशेषण उपवाक्य | नामलाई विशेषित गर्छ | जो, जुन, जसले | जुन केटा आयो, त्यो मेरो भाइ हो। |
| क्रियाविशेषण उपवाक्य | क्रियाको समय/कारण/सर्त बताउँछ | जब, किनभने, यदि, भने | जब घाम लाग्यो, हामी हिँड्यौँ। |
पदावली र उपवाक्य — नछुट्याए भेद बिग्रन्छ
| कसोटी | पदावली | उपवाक्य |
|---|---|---|
| क्रिया | समापिका क्रिया हुँदैन | आफ्नै क्रिया हुन्छ |
| उद्देश्य–विधेय | हुँदैन | दुवै हुन्छन् |
| नमुना | घाम लागेपछि | जब घाम लाग्यो |
| वाक्यको भेद | सरल नै रहन्छ | मिश्र/संयुक्त बनाउँछ |
घाम लागेपछि हामी हिँड्यौँ। — सरल, किनभने लागेपछि असमापिका हो। जब घाम लाग्यो, हामी हिँड्यौँ। — मिश्र, किनभने लाग्यो समापिका क्रिया भएको छुट्टै उपवाक्य बन्यो।
कुनै क्रियापछि पूर्णविराम राख्दा वाक्य पूरा हुन्छ भने त्यो समापिका हो। ऊ गयो। — पूरा। ऊ गएर — अपूरा, त्यसैले गएर असमापिका। वाक्यमा जति समापिका क्रिया, त्यति उपवाक्य — यही एउटा नियमले संरचनागत भेदको आधा काम सक्छ।
16.4 अर्थका आधारमा वाक्यभेद
| भेद | के बुझाउँछ | चिनो | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| करणवाचक (विध्यर्थक) | सामान्य कथन | सोझो कथन | राम विद्यालय जान्छ। |
| निषेधवाचक | नकार | न-, -दैन, छैन | राम विद्यालय जाँदैन। |
| प्रश्नवाचक | प्रश्न | के, को, कहाँ, किन, ? | राम विद्यालय जान्छ ? |
| आज्ञार्थक | आदेश, अनुरोध | -ऊ, -होस्, -नुहोस् | विद्यालय जाऊ। |
| इच्छार्थक | शुभकामना, चाहना | -ऊन्, -ओस् | तिमी सफल होऊ। |
| विस्मयार्थक | अचम्म, हर्ष, शोक | ओहो, वाह, ! | वाह ! कति राम्रो ! |
| सन्देहार्थक | शङ्का | होला, कि क्या हो | राम आउला। |
| सङ्केतार्थक | सर्त | यदि … भने, -ए भने | पढेको भए पास हुन्थ्यो। |
राम आउँछ ? प्रश्नवाचक हो — उत्तर खोजिएको छ, अन्त्यमा प्रश्नचिह्न छ। राम आउला। सन्देहार्थक हो — उत्तर खोजिएको छैन, बोल्नेलाई आफैँलाई पक्का छैन, अन्त्यमा पूर्णविराम। क्रियाको -ला/-ली/-लान् रूप सन्देहको चिनो हो।
16.5 वाक्य रूपान्तरण — एउटै अर्थ, तीन संरचना
| दिशा | के गर्ने | नमुना |
|---|---|---|
| संयुक्त → सरल | र हटाई पहिलो क्रियालाई -एर बनाउने | उसले पढ्यो र पास भयो। → पढेर ऊ पास भयो। |
| सरल → संयुक्त | असमापिकालाई समापिका बनाई र जोड्ने | नुहाएर ऊ गयो। → ऊ नुहायो र गयो। |
| मिश्र → सरल | आश्रित उपवाक्यलाई पदावलीमा खुम्च्याउने | जब घाम लाग्यो, हामी हिँड्यौँ। → घाम लागेपछि हामी हिँड्यौँ। |
| सरल → मिश्र | पदावलीलाई उपवाक्य बनाउने | उसको आउने कुरा साँचो हो। → कि ऊ आउँछ, त्यो साँचो हो। |
| संयुक्त → मिश्र | र लाई जब-तब / किनभने ले साट्ने | पानी पर्यो र खेल रोकियो। → किनभने पानी पर्यो, खेल रोकियो। |
प्रश्न. "जुन विद्यार्थीले मिहिनेत गर्छ, उसले सफलता पाउँछ र सबैको मन जित्छ।" — यसका उपवाक्य छुट्याई भेद लेख्नुहोस्।
समाधान. १. समापिका क्रिया तीन — गर्छ, पाउँछ, जित्छ → तीन उपवाक्य। २. जुन विद्यार्थीले मिहिनेत गर्छ — जुन ले जोडिएको विशेषण उपवाक्य (आश्रित)। ३. उसले सफलता पाउँछ — मुख्य उपवाक्य। ४. सबैको मन जित्छ — र ले जोडिएको स्वतन्त्र उपवाक्य। ५. आश्रित र स्वतन्त्र दुवै किसिम भएकाले यो मिश्र-संयुक्त वाक्य हो; परीक्षामा आश्रित उपवाक्य हुनुलाई प्राथमिकता दिई मिश्र भनिन्छ।
उत्तर. तीन उपवाक्य; आश्रित उपवाक्य हुनाले मिश्र वाक्य।
16.6 शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
| × अशुद्ध | ✓ शुद्ध | किन |
|---|---|---|
| खायो भात रामले | रामले भात खायो | पदक्रम भङ्ग |
| ढुङ्गाले भात खायो | बालकले भात खायो | योग्यता भङ्ग |
| रामले दियो | रामले मलाई किताब दियो | आकाङ्क्षा अपूर्ण |
| राम र श्याम गए — संयुक्त | राम र श्याम गए — सरल | क्रिया एउटै, संयुक्त होइन |
| ऊ आयो र गयो — मिश्र | ऊ आयो र गयो — संयुक्त | र संयुक्तको चिनो |
| जब ऊ आयो — संयुक्त | जब ऊ आयो — मिश्र | जब आश्रितको चिनो |
| राम आउला ? — प्रश्नवाचक | राम आउला। — सन्देहार्थक | -ला सन्देहको चिनो |
| तिमी जाऊ ? | तिमी जाऊ। | आज्ञार्थकमा प्रश्नचिह्न लाग्दैन |
| वाह कति राम्रो। | वाह ! कति राम्रो ! | विस्मयार्थकमा विस्मयादिबोधक चिह्न |
| यदि पढ्यो पास हुन्छ | यदि पढ्यो भने पास हुन्छ | यदि सँग भने चाहिन्छ |
| किनभने ऊ आएन, त्यसैले | ऊ आएन, किनभने बिरामी थियो | किनभने र त्यसैले सँगै नआउने |
| ऊ नआएको हुनाले र म गएँ | ऊ नआएकाले म गएँ | दुई जोड्ने शब्द सँगै |
| उसले भन्यो ऊ आउँछ | उसले भन्यो कि ऊ आउँछ | सञ्ज्ञा उपवाक्यमा कि |
| जुन केटा आयो त्यो हो | जुन केटा आयो, त्यो मेरो भाइ हो | विधेय अपूर्ण |
| पढेर र ऊ गयो | पढेर ऊ गयो | -एर पछि र नलाग्ने |
| ऊ आउँछ कि आउँदैन ? — निषेध | ऊ आउँछ कि आउँदैन ? — प्रश्नवाचक | विकल्प सोधिएको |
| तिमी सफल हुनुहोस् | तिमी सफल होऊ | आदरको तह मिलेन |
| नजानुहोस् है ? | नजानुहोस् है। | आज्ञार्थक, प्रश्न होइन |
| घर राम्रो र ठुलो छ र | घर राम्रो र ठुलो छ | अन्त्यमा र झुन्डिएन |
| ओहो कति गर्मी | ओहो ! कति गर्मी ! | चिह्न छुट्यो |
| उसले भन्यो कि र ऊ आउँछ | उसले भन्यो कि ऊ आउँछ | दुई जोड्ने शब्द |
| पानी पर्यो त्यसैले किनभने रोकियो | पानी परेकाले खेल रोकियो | दोहोरो कारणबोधक |
| मैले सोचेँ कि के ऊ आउँछ ? | मैले सोचेँ कि ऊ आउँछ | अप्रत्यक्ष उक्तिमा प्रश्नचिह्न हट्छ |
| ऊ बिरामी छ र जान्छ | ऊ बिरामी छ तैपनि जान्छ | विरोधी अर्थमा तैपनि |
| यदि ऊ आएको भए म जान्थेँ थियो | यदि ऊ आएको भए म जान्थेँ | क्रिया दोहोरियो |
प्रश्न. निम्न वाक्यको संरचनागत भेद कारणसहित लेख्नुहोस् — "किताब पढेर र चिया पिएर उसले बिहान बितायो।"
समाधान. १. समापिका क्रिया गन्नुहोस् — बितायो एउटै। पढेर, पिएर असमापिका हुन्। २. असमापिका क्रियाले छुट्टै उपवाक्य बनाउँदैन। ३. त्यसैले उपवाक्य एउटै — वाक्य सरल हो। ४. बिचको र ले दुई क्रिया होइन, दुई असमापिका पदावली जोडेको छ।
उत्तर. सरल वाक्य — समापिका क्रिया एउटै (बितायो)।
प्रश्न. "पानी परेकाले खेल रोकियो।" लाई संयुक्त र मिश्र वाक्यमा फेर्नुहोस्।
समाधान. संयुक्त — दुवै क्रियालाई समापिका बनाई र ले जोड्ने: पानी पर्यो र खेल रोकियो। मिश्र — कारणबोधक आश्रित उपवाक्य बनाउने: किनभने पानी पर्यो, खेल रोकियो। वा जब पानी पर्यो, तब खेल रोकियो।
प्रश्न. "तपाईंको यात्रा सुखद होस् !" — अर्थका आधारमा यो कुन भेदको वाक्य हो ?
समाधान. १. यसले आदेश दिएको छैन, त्यसैले आज्ञार्थक होइन। २. प्रश्न सोधेको छैन, अचम्म व्यक्त गरेको छैन। ३. क्रिया होस् ले कामना बुझाएको छ।
उत्तर. इच्छार्थक वाक्य — शुभकामना व्यक्त भएको छ।
पाठको सार
- वाक्य = पूर्ण अर्थ बुझाउने सार्थक पदसमूह; यसमा उद्देश्य र विधेय हुन्छन्।
- पाँच सर्त: सार्थकता, आकाङ्क्षा, योग्यता, आसत्ति, पदक्रम।
- संरचनाका आधारमा तीन भेद — सरल (एउटै समापिका क्रिया), संयुक्त (र, तर, अनि, वा ले जोडिएका स्वतन्त्र उपवाक्य), मिश्र (कि, जो, जब, यदि, किनभने ले जोडिएका मुख्य + आश्रित उपवाक्य)।
- वाक्यमा जति समापिका क्रिया, त्यति उपवाक्य। असमापिका क्रिया (-एर, -दै, -एपछि) ले उपवाक्य बनाउँदैन — त्यस्तो वाक्य सरल नै रहन्छ।
- पदावलीमा समापिका क्रिया हुँदैन, उपवाक्यमा हुन्छ; यही भिन्नताले वाक्यभेद तय गर्छ।
- आश्रित उपवाक्य तीन किसिमका — सञ्ज्ञा, विशेषण, क्रियाविशेषण।
- अर्थका आधारमा आठ भेद — करणवाचक, निषेधवाचक, प्रश्नवाचक, आज्ञार्थक, इच्छार्थक, विस्मयार्थक, सन्देहार्थक, सङ्केतार्थक।
- रूपान्तरणमा अर्थ नफेरी संरचना मात्र फेर्नुपर्छ; जोड्ने शब्द साट्नु नै मुख्य काम हो।
अभ्यास
संरचनागत भेद लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- रामले किताब पढ्यो र परीक्षा दियो। [1]
- जब घाम लाग्यो, हामी हिँड्यौँ। [1]
- मिहिनेत गरेर उसले सफलता पायो। [1]
- राम र श्याम बजार गए। [1]
- उसले भन्यो कि ऊ भोलि आउँछ। [1]
उत्तर
१. संयुक्त — दुई स्वतन्त्र उपवाक्य र ले जोडिएका।
२. मिश्र — जब ले जोडिएको आश्रित उपवाक्य छ।
३. सरल — गरेर असमापिका हो; समापिका क्रिया पायो एउटै।
४. सरल — र ले दुई नाम मात्र जोड्यो, क्रिया एउटै (गए)।
५. मिश्र — कि ले जोडिएको सञ्ज्ञा उपवाक्य छ।
अर्थगत भेद लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- तिमी छिटो घर जाऊ। [1]
- ऊ आज आउला। [1]
- ओहो ! कति राम्रो दृश्य ! [1]
- यदि पानी परेन भने हामी जान्छौँ। [1]
- तिमीलाई दीर्घायु प्राप्त होस्। [1]
उत्तर
६. आज्ञार्थक — आदेश/अनुरोध छ।
७. सन्देहार्थक — -ला ले अनिश्चय जनायो।
८. विस्मयार्थक — अचम्म र हर्ष व्यक्त भयो।
९. सङ्केतार्थक — यदि … भने ले सर्त जनायो।
१०. इच्छार्थक — शुभकामना व्यक्त भयो।
निर्देशनअनुसार रूपान्तरण गर्नुहोस् (१ अङ्क)
- ऊ पढ्यो र पास भयो। (सरलमा) [1]
- नुहाएर ऊ विद्यालय गयो। (संयुक्तमा) [1]
- जब घण्टी बज्यो, विद्यार्थी निस्के। (सरलमा) [1]
- पानी पर्यो र खेल रोकियो। (मिश्रमा) [1]
- उसको आउने कुरा साँचो हो। (मिश्रमा) [1]
उत्तर
११. पढेर ऊ पास भयो। — पहिलो क्रिया असमापिका बन्यो।
१२. ऊ नुहायो र विद्यालय गयो। — असमापिका समापिका बन्यो।
१३. घण्टी बजेपछि विद्यार्थी निस्के। — उपवाक्य पदावलीमा खुम्चियो।
१४. किनभने पानी पर्यो, खेल रोकियो। (वा जब पानी पर्यो, तब खेल रोकियो।)
१५. कि ऊ आउँछ, त्यो कुरा साँचो हो।
शुद्ध पार्नुहोस् (१ अङ्क)
- यदि ऊ आयो म जान्छु। [1]
- ऊ बिरामी छ र विद्यालय जान्छ। [1]
- वाह कति मिठो गीत। [1]
- पढेर र ऊ सुत्यो। [1]
- उसले भन्यो ऊ आउँछ। [1]
उत्तर
१६. यदि ऊ आयो भने म जान्छु। — यदि सँग भने अनिवार्य।
१७. ऊ बिरामी छ तैपनि विद्यालय जान्छ। — विरोधी अर्थ भएकाले र होइन, तैपनि।
१८. वाह ! कति मिठो गीत ! — विस्मयादिबोधक चिह्न चाहिन्छ।
१९. पढेर ऊ सुत्यो। — -एर पछि र लाग्दैन।
२०. उसले भन्यो कि ऊ आउँछ। — सञ्ज्ञा उपवाक्यमा कि चाहिन्छ।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- वाक्य हुनका लागि चाहिने पाँच सर्त उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्यबिचको भिन्नता उदाहरणसहित छुट्याउनुहोस्। [3]
- आश्रित उपवाक्यका तीन भेद उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- "ऊ आउँछ ?" र "ऊ आउला।" — यी दुई वाक्यको अर्थगत भेद छुट्याई कारण लेख्नुहोस्। [3]
- अर्थका आधारमा वाक्यका आठ भेद एक-एक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
उत्तर
२१. (क) सार्थकता — शब्दको अर्थ हुनुपर्छ। (ख) आकाङ्क्षा — एउटा पदले अर्को पद खोज्छ; रामले दियो अपूर्ण छ। (ग) योग्यता — अर्थ सम्भव हुनुपर्छ; ढुङ्गाले भात खायो असम्भव। (घ) आसत्ति — सम्बन्धित पद नजिकै राख्नुपर्छ। (ङ) पदक्रम — नेपालीमा कर्ता, कर्म, क्रियाको क्रम।
२२. सरल — एउटै समापिका क्रिया, एउटै उपवाक्य: रामले किताब पढ्यो। संयुक्त — दुई वा बढी स्वतन्त्र उपवाक्य र/तर/वा ले जोडिएका: रामले किताब पढ्यो र परीक्षा दियो। मिश्र — मुख्य उपवाक्यसँग आश्रित उपवाक्य कि/जब/यदि/किनभने ले जोडिएको: जब रामले पढ्यो, तब ऊ पास भयो।
२३. (क) सञ्ज्ञा उपवाक्य — नामको ठाउँ लिन्छ: उसले भन्यो कि ऊ आउँछ। (ख) विशेषण उपवाक्य — नामलाई विशेषित गर्छ: जुन केटा आयो, त्यो मेरो भाइ हो। (ग) क्रियाविशेषण उपवाक्य — समय, कारण वा सर्त बताउँछ: जब घाम लाग्यो, हामी हिँड्यौँ।
२४. ऊ आउँछ ? प्रश्नवाचक हो — उत्तर खोजिएको छ, अन्त्यमा प्रश्नचिह्न छ। ऊ आउला। सन्देहार्थक हो — कुनै उत्तर खोजिएको छैन, बोल्नेलाई आफैँलाई निश्चय छैन; क्रियाको -ला रूप नै सन्देहको चिनो हो र अन्त्यमा पूर्णविराम लाग्छ।
२५. करणवाचक — राम विद्यालय जान्छ। निषेधवाचक — राम विद्यालय जाँदैन। प्रश्नवाचक — राम विद्यालय जान्छ ? आज्ञार्थक — विद्यालय जाऊ। इच्छार्थक — तिमी सफल होऊ। विस्मयार्थक — वाह ! कति राम्रो ! सन्देहार्थक — राम आउला। सङ्केतार्थक — यदि पढ्यो भने पास हुन्छ।
Practise more: Nepali question bank