Unit 27 · लेखन सिप · 22 min read
व्यावहारिक लेखन, प्रतिवेदन र टिप्पणी लेखन
What the syllabus asks for 10
- आदरार्थी भाषाका नियम
- निवेदन
- कार्यालय पत्र
- व्यावसायिक पत्र
- सूचना
- विज्ञापन
- टिप्पणी लेखन
- प्रतिवेदन लेखन
- अधिकृत पत्र
- अङ्क जाँच सूची
व्यावहारिक लेखन त्यो लेखन हो जसले काम चलाउँछ। निबन्धले पाठकलाई सोच्न लगाउँछ; निवेदनले बिदा दिलाउँछ, सूचनाले आवेदन बोलाउँछ, टिप्पणीले निर्णय गराउँछ। यसैले यसको कसौटी सुन्दरता होइन — शुद्ध ढाँचा, ठिक भाषा र स्पष्ट अनुरोध हो।
परीक्षामा यो पाठले ९ अङ्क बोक्छ: व्यावहारिक लेखन ४ अङ्क र प्रतिवेदन–टिप्पणी ५ अङ्क। यी अङ्क सबैभन्दा सजिलै पूरा पाइने अङ्क हुन्, किनभने ढाँचा निश्चित छ। जसले ढाँचा कण्ठ पार्यो, उसले लगभग पूरा अङ्क पाउँछ; जसले "कतै पढेको जस्तो" गरी लेख्यो, उसले आधा गुमाउँछ।
यो पाठमा निवेदन, कार्यालय पत्र, व्यावसायिक पत्र, सूचना, विज्ञापन, टिप्पणी, प्रतिवेदन र अधिकृत पत्र — आठवटै किसिमका पूरा नमुना राखिएका छन्। कुनै पनि नमुना अंश मात्र छैन; जस्ताको तस्तै हेरेर बनोट उतार्न सकिन्छ।
| प्रश्नको किसिम | उदाहरण | अङ्क |
|---|---|---|
| व्यावहारिक लेखन | निवेदन, कार्यालय पत्र, व्यावसायिक पत्र, सूचना, विज्ञापन | ४ |
| प्रतिवेदन वा टिप्पणी | भ्रमण/कार्यक्रम/अनुसन्धान प्रतिवेदन; मस्यौदा टिप्पणी | ५ |
| जम्मा | ९ |
२७.१ आदरार्थी भाषाका नियम
व्यावहारिक लेखनको आधा अङ्क भाषाको आदरमा अडिन्छ। तल्लो तहबाट माथिल्लो तहमा जाने लेखाइ (निवेदन) र माथिल्लो तहबाट तल्लो तहमा जाने लेखाइ (कार्यालय पत्र) मा प्रयोग हुने क्रिया फरक हुन्छन्।
| प्रयोग | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| नाम थाहा नभएको माथिल्लो पदाधिकारी | श्रीमान् … ज्यू र त्यसपछि महोदय, | श्रीमान् प्रमुख जिल्ला अधिकारीज्यू, |
| कार्यालय वा निकाय | श्री (ज्यू नलगाउने) | श्री शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ |
| आदरार्थी दोस्रो पुरुष | यहाँ / यहाँहरू ("तपाईं" औपचारिक पत्रमा नलेख्ने) | यहाँको निर्देशनानुसार… |
| अनुरोधको क्रिया | गरिदिनुहुन, पठाइदिनुहुन | स्वीकृत गरिदिनुहुन अनुरोध छ । |
| माथिल्लो निकायबाट तल्लो निकायमा | गर्नुहुन / गराउनुहुन + आदेशानुसार अनुरोध | …गर्नुहुन आदेशानुसार अनुरोध छ । |
| कर्ताविहीन (अवैयक्तिक) प्रयोग | गरिन्छ, गराइन्छ, पठाइएको छ, प्रकाशित गरिएको छ | यो सूचना प्रकाशित गरिएको छ । |
सबैभन्दा कम औपचारिक — … गरिदिनुहोला । मध्यम — … गरिदिनुहुन अनुरोध छ । सबैभन्दा औपचारिक — … गरिदिनुहुन सादर अनुरोध गर्दछु । निवेदनमा दोस्रो वा तेस्रो तह प्रयोग गर्नुहोस्। "अनुरोध छ" लेख्ने, "अनुरोध छु" होइन।
सरकारी लेखनमा वाक्यको अन्त्यमा " ।" गरी पूर्णविरामअघि एक खाली ठाउँ राख्ने चलन छ। परीक्षामा यो अनिवार्य होइन, तर नमुनासँग मिल्दो बनाउँदा प्रस्तुति राम्रो देखिन्छ। जे रोज्नुभयो, सिङ्गो उत्तरभरि त्यही चलाउनुहोस्।
२७.२ निवेदन
निवेदन भनेको व्यक्तिले कुनै अधिकारी वा निकायसमक्ष गर्ने औपचारिक अनुरोध हो। नेपाल सरकारका कार्यालयमा प्रयोग हुने निवेदनको क्रम निजामती सेवासम्बन्धी नियमावलीका अनुसूचीहरूमा तोकिएको छ, र त्यही क्रम परीक्षामा अपेक्षित हुन्छ।
नमुना निवेदन (पूरा)
मितिः २०८२।०५।१२
विषयः बिदा स्वीकृत गरिपाउँ ।
श्रीमान् प्रमुख जिल्ला अधिकारीज्यू,
जिल्ला प्रशासन कार्यालय, ललितपुर ।
महोदय,
प्रस्तुत विषयमा यस कार्यालयको दर्ता फाँटमा कार्यरत म निवेदकको घरायसी कामका सिलसिलामा जन्मथलो गुल्मी जानुपर्ने भएकाले मिति २०८२।०५।१८ देखि २०८२।०५।२२ सम्म जम्मा पाँच दिन घर बिदा आवश्यक परेको व्यहोरा अनुरोध गर्दछु ।
उक्त अवधिमा मैले सम्हालेको दर्ता–चलानी फाँटको जिम्मेवारी सोही फाँटका सहायक श्री रीता श्रेष्ठलाई हस्तान्तरण गर्ने गरी मिलाइसकेको छु, त्यसैले नियमित सेवा प्रवाहमा कुनै अवरोध हुने छैन ।
अतः उल्लिखित अवधिको घर बिदा स्वीकृत गरिदिनुहुन सादर अनुरोध गर्दछु ।
यसमा लेखिएको व्यहोरा साँचो हो, झुट्टा ठहरे कानूनबमोजिम सजाय भोग्न तयार छु ।
निवेदक
नाम थरः सुजन पौडेल
पदः नायब सुब्बा
कार्यालयः जिल्ला प्रशासन कार्यालय, ललितपुर
सम्पर्क नं.: ९८४०००००००
- विषयलाई "बिदा सम्बन्धमा" लेख्ने। निवेदनको विषय सधैँ "…गरिपाउँ ।" मा टुङ्गिन्छ; "…सम्बन्धमा ।" कार्यालय पत्रको शैली हो।
- मिति तल राख्ने। निवेदनमा मिति सबैभन्दा माथि दायाँ कुनामा आउँछ।
- "तपाईं" लेख्ने। आदरार्थी लेखनमा यहाँ / यहाँहरू चल्छ।
- निवेदक खण्डमा पद र कार्यालय नलेख्ने। कर्मचारीको निवेदनमा यी अनिवार्य हुन्।
२७.३ कार्यालय पत्र
कार्यालय पत्र एउटा सरकारी निकायबाट अर्को निकाय वा व्यक्तिलाई जाने औपचारिक पत्र हो। यसको ढाँचा निवेदनभन्दा फरक छ, र फरक ठ्याक्कै क्रममा छ।
नमुना कार्यालय पत्र (पूरा)
नेपाल सरकार
शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय
सिंहदरबार, काठमाडौँ
(योजना तथा अनुगमन शाखा)
प.सं.: ०८२/८३
च.नं.: ४१७
मितिः २०८२।०५।२०
विषयः विद्यार्थी विवरण उपलब्ध गराउने सम्बन्धमा ।
श्री शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ,
ललितपुर ।
प्रस्तुत विषयमा यस मन्त्रालयबाट सञ्चालन हुने "छात्रवृत्ति सूचना प्रणाली" अद्यावधिक गर्नुपर्ने भएकाले त्यस इकाइअन्तर्गतका सामुदायिक विद्यालयमा कक्षा ११ र १२ मा अध्ययनरत विद्यार्थीको विवरण आवश्यक परेको छ ।
तसर्थ विद्यालयको नाम, कक्षा, सङ्काय, विद्यार्थी सङ्ख्या (छात्र/छात्रा छुट्याई) र छात्रवृत्ति प्राप्त गरिरहेका विद्यार्थीको सङ्ख्या खुल्ने गरी तयार पारिएको विवरण यसै पत्र प्राप्त भएको मितिले १५ दिनभित्र यस शाखामा विद्युतीय माध्यमबाट समेत पठाइदिनुहुन आदेशानुसार अनुरोध छ ।
....................
(दीपक अधिकारी)
शाखा अधिकृत
बोधार्थः
श्री सूचना प्रविधि शाखा, सोही मन्त्रालय — जानकारीका लागि ।
श्री लेखा शाखा, सोही मन्त्रालय — जानकारीका लागि ।
| आधार | निवेदन | कार्यालय पत्र |
|---|---|---|
| शिरपाना | हुँदैन | नेपाल सरकार + निकायको नाम, बिचमा |
| मिति | सबैभन्दा माथि दायाँ | पत्र संख्याको लहरमा दायाँ |
| विषयको स्थान | सम्बोधनभन्दा माथि, बायाँबाट | सम्बोधनभन्दा माथि, तर बिचमा |
| विषयको अन्त्य | …गरिपाउँ । | …सम्बन्धमा । |
| सम्बोधन | श्रीमान् … ज्यू + महोदय, | श्री … (निकायलाई) |
| अन्तिम वाक्य | …गरिदिनुहुन सादर अनुरोध गर्दछु । | …गर्नुहुन आदेशानुसार अनुरोध छ । |
| तल्लो खण्ड | निवेदक (नाम, पद, कार्यालय) | दस्तखत (नाम, पद) + बोधार्थ |
तलको तस्बिरले स्थानीय तहको वडा कार्यालय देखाउँछ। यही किसिमको कार्यालयमा दिनहुँ निवेदन दर्ता हुन्छन्, चलानी नम्बर चढ्छन् र सूचना टाँसिन्छन् — यो पाठमा पढिने सबै ढाँचा यिनै पर्खालभित्र चल्छन्।
२७.४ व्यावसायिक पत्र
व्यावसायिक पत्र एउटा फर्म, कम्पनी वा व्यवसायीले अर्को व्यवसायी वा ग्राहकसँग गर्ने लिखित व्यवहार हो। सरकारी पत्रजस्तो यसको ढाँचा कुनै नियमावलीले तोकेको हुँदैन; तर व्यापारिक प्रचलनले यसलाई निकै एकरूप बनाएको छ। कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकमै छुट्टै पाठका रूपमा राखिएको हुनाले यो परीक्षामा बारम्बार सोधिन्छ।
| उपप्रकार | कहिले लेखिन्छ | मूल वाक्य |
|---|---|---|
| सोधपुछ पत्र | सामान वा सेवाको विवरण/मूल्य बुझ्न | …को मूल्यसूची उपलब्ध गराइदिनुहुन अनुरोध छ । |
| दरभाउपत्र (कोटेसन) | सोधपुछको जवाफमा मूल्य पठाउन | …को दर तथा सर्त निम्नानुसार रहेको छ । |
| अर्डर पत्र | सामान मगाउन | …निम्न विवरणअनुसार आपूर्ति गरिदिनुहोला । |
| गुनासो पत्र | सामान बिग्रेको/नमिलेको भए | …प्राप्त सामानमा देहायको त्रुटि देखिएको छ । |
| तगादा पत्र | बाँकी रकम माग्न | …बक्यौता रकम तत्काल भुक्तानी गरिदिनुहुन । |
| परिपत्र | धेरैलाई एउटै सूचना पठाउन | …यो जानकारी गराइएको छ । |
हिमाल स्टेसनरी सप्लायर्स प्रा.लि.
न्युरोड, काठमाडौँ | फोन: ०१-४२००००० | इमेल: (इमेल ठेगाना)
दर्ता नं.: १२३४५६ | स्थायी लेखा नं.: ६०१०००००x
सन्दर्भ नं.: हि.स्टे./०८२/०९१
मितिः २०८२।०५।२५
श्री सरस्वती प्रिन्टिङ प्रेस प्रा.लि.
तीनकुने, काठमाडौँ ।
विषयः आपूर्ति भएको सामानमा त्रुटि सम्बन्धमा ।
महोदय,
मिति २०८२।०५।१४ मा हामीले पठाएको अर्डर नं. ०७७ अनुसार त्यस प्रेसबाट मिति २०८२।०५।२२ मा ए-फोर साइजका ५०० रिम कागज हामीकहाँ प्राप्त भएको जानकारी गराउँदछौँ । सोही अवसरमा सहयोगका लागि धन्यवाद ।
तर प्राप्त सामान जाँच्दा देहायबमोजिमको त्रुटि देखिएको छ:
- अर्डरमा ८० जि.एस.एम. उल्लेख भए पनि प्राप्त कागज ७० जि.एस.एम. को रहेछ ।
- ५०० रिममध्ये ३२ रिमको बेस्टन च्यातिएको र कागज ओसिलो अवस्थामा रहेको छ ।
- बिजकमा उल्लिखित दर र दरभाउपत्रमा उल्लिखित दरबिच प्रतिरिम रु. २० फरक परेको छ ।
तसर्थ माथि उल्लिखित ३२ रिम कागज फिर्ता लिई सोबापत ८० जि.एस.एम. कै कागज सात दिनभित्र आपूर्ति गरिदिनुहुन तथा बिजकको दर दरभाउपत्रअनुसार संशोधन गरिदिनुहुन अनुरोध गर्दछौँ । यसो भएमा हाम्रो दीर्घकालीन व्यापारिक सम्बन्ध निरन्तर रहनेछ ।
भवदीय,
....................
(अनिता महर्जन)
व्यवस्थापक
संलग्न: अर्डर नं. ०७७ को प्रतिलिपि, बिजक नं. ३३८ को प्रतिलिपि ।
व्यावसायिक पत्रमा शिरपाना फर्मको हुन्छ (नेपाल सरकार लेखिँदैन), महोदय, र भवदीय, प्रयोग हुन्छ, र अन्त्यमा बोधार्थ होइन संलग्न लेखिन्छ। कार्यालय पत्रमा भवदीय लेख्नु गल्ती हो — त्यहाँ सिधै दस्तखत खण्ड आउँछ।
२७.५ सूचना
सूचना कुनै कार्यालय, संस्था वा व्यक्तिले सर्वसाधारणलाई जानकारी गराउन प्रकाशित गर्ने लेखन हो। यसको सबैभन्दा ठुलो चिनारी हो — यसमा प्रापक हुँदैन। पत्रमा "श्री …" लेखिन्छ; सूचनामा लेखिँदैन, किनभने यो कुनै एक जनालाई होइन, सबैलाई सम्बोधित छ।
सूचनाको क्रम: (१) कार्यालयको नाम र ठेगाना बिचमा → (२) "… सम्बन्धी सूचना" शीर्षक, प्रायः कोरिएको → (३) कोष्ठमा (प्रकाशित मिति …) → (४) एक अनुच्छेदको भूमिका जुन "…जानकारीका लागि यो सूचना प्रकाशित गरिएको छ ।" मा टुङ्गिन्छ → (५) क्रम सङ्ख्या राखिएका सर्त/विवरण → (६) सम्पर्क विवरण।
नेपाल सरकार
शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ
ललितपुर
छात्रवृत्तिका लागि आवेदन आह्वानसम्बन्धी सूचना
(प्रथम पटक प्रकाशित मिति: २०८२।०५।२८)
यस इकाइअन्तर्गतका सामुदायिक विद्यालयमा कक्षा ११ र १२ मा अध्ययनरत जेहेन्दार तथा आर्थिक रूपमा विपन्न विद्यार्थीका लागि आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा उपलब्ध हुने छात्रवृत्तिमा आवेदन आह्वान गरिएकाले इच्छुक विद्यार्थीको जानकारीका लागि यो सूचना प्रकाशित गरिएको छ ।
- आवेदन दिन सकिने: कक्षा ११ वा १२ मा नियमित अध्ययनरत विद्यार्थी ।
- न्यूनतम योग्यता: पछिल्लो वार्षिक परीक्षामा ग्रेड बिन्दु औसत ३.०० वा सोभन्दा माथि ।
- संलग्न गर्नुपर्ने कागजात: लब्धाङ्कपत्रको प्रतिलिपि, नागरिकता वा जन्मदर्ता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि, विद्यालयको सिफारिस र वडा कार्यालयको आर्थिक अवस्थासम्बन्धी सिफारिस ।
- आवेदन दिने अन्तिम मिति: २०८२।०६।१५ गतेसम्म कार्यालय समयभित्र ।
- आवेदन दिने तरिका: यस इकाइको दर्ता फाँटमा वा वेबसाइटमार्फत विद्युतीय रूपमा ।
- छनोट विधि: प्राप्त अङ्क ६० प्रतिशत र आर्थिक अवस्था ४० प्रतिशतका आधारमा ।
- रीत नपुगेको तथा म्याद नाघी प्राप्त आवेदनउपर कुनै कारबाही हुने छैन ।
थप जानकारीका लागि: दर्ता फाँट, शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ, ललितपुर । फोन: ०१-५५०००००
धेरै सरकारी सूचनामा कुनै व्यक्तिको नाम र दस्तखत हुँदैन — कार्यालयको नाम नै प्रमाण मानिन्छ। तर परीक्षामा सूचनाको तल कार्यालयको नाम वा "सूचना अधिकारी" लेख्दा अङ्क कट्दैन। जे नगर्ने भने — सूचनामा "श्री …" प्रापक र "महोदय," अभिवादन राख्ने। त्यसो गर्नु भनेको सूचनालाई पत्र बनाइदिनु हो।
२७.६ विज्ञापन
विज्ञापन सूचनाकै व्यावसायिक रूप हो। फरक यति हो — सूचनाले जानकारी दिन्छ, विज्ञापनले आकर्षित गर्छ। त्यसैले विज्ञापनमा भाषा छोटो, आकर्षक र लाभ देखाउने हुन्छ।
| अङ्ग | सूचनामा | विज्ञापनमा |
|---|---|---|
| शीर्षक | …सम्बन्धी सूचना | आकर्षक नारा वा उत्पादनको नाम |
| भाषा | तटस्थ, औपचारिक | सक्रिय, आह्वानमूलक |
| केन्द्र | सर्त र प्रक्रिया | लाभ, छुट, गुणस्तर |
| अन्त्य | सम्पर्क कार्यालय | सम्पर्क + "आजै सम्पर्क गर्नुहोस् !" |
गण्डकी हस्तकला उद्योग प्रा.लि.
लेकसाइड, पोखरा-६ | फोन: ०६१-४६०००००
रोजगारीको सुनौलो अवसर
नेपाली हस्तकला निर्यात गर्ने हाम्रो प्रतिष्ठानका लागि देहायका पदमा योग्य नेपाली नागरिकबाट दरखास्त आह्वान गरिएको छ ।
| पद | सङ्ख्या | न्यूनतम योग्यता | अनुभव |
|---|---|---|---|
| बिक्री अधिकृत | २ | स्नातक (व्यवस्थापन) | २ वर्ष |
| लेखा सहायक | १ | १० जोड २ (व्यवस्थापन) | १ वर्ष |
| डिजाइनर | १ | ललितकलामा प्रमाणपत्र तह | अनुभवीलाई प्राथमिकता |
सुविधा: प्रतिष्ठानको नियमानुसार, आकर्षक पारिश्रमिक तथा सञ्चय कोषको व्यवस्था ।
आवेदन दिने अन्तिम मिति: २०८२।०६।१० गते ।
आवेदन दिने तरिका: बायोडाटा र प्रमाणपत्रका प्रतिलिपिसहित माथिको ठेगानामा वा (इमेल ठेगाना) मा ।
महिला तथा स्थानीय उम्मेदवारलाई विशेष प्राथमिकता दिइनेछ । आजै आवेदन दिनुहोस् !
२७.७ टिप्पणी लेखन
टिप्पणी सरकारी कार्यालयको भित्री लेखन हो। कुनै विषयमा निर्णय गर्नुपर्दा सम्बन्धित फाँटका कर्मचारीले त्यो विषयको पृष्ठभूमि, कानुनी व्यवस्था र आफ्नो विश्लेषण लेखेर निर्णय गर्ने अधिकारीसमक्ष पेस गर्ने कागज नै टिप्पणी हो।
निवेदन र पत्र कार्यालयबाट बाहिर जान्छन्; टिप्पणी कार्यालयभित्रै रहन्छ। यसैले टिप्पणीमा न "श्री …" प्रापक हुन्छ, न "महोदय," अभिवादन, न "भवदीय," — यी तीनमध्ये कुनै एक राखियो भने त्यो टिप्पणी नभएर पत्र बन्छ। यो नै परीक्षामा सबैभन्दा धेरै गुम्ने अङ्क हो।
टिप्पणीका खण्ड. (१) शिरपाना र शाखाको नाम, प.सं./मिति — (२) बिचमा टिप्पणी — (३) विषय: …सम्बन्धमा । — (४) प्रस्तुत विषय र पृष्ठभूमि — (५) सम्बन्धित ऐन/नियमको व्यवस्था — (६) विश्लेषण/विवेचना — (७) निष्कर्ष — (८) निर्णयार्थ प्रस्तुत — (९) पेस गर्ने र सिफारिस गर्नेको नाम/पद/मिति — (१०) तल छुट्टै ठाउँमा आदेश / निर्णय:।
नेपाल सरकार
शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ, ललितपुर
(योजना तथा प्रशासन शाखा)
प.सं.: ०८२/८३ — ११२ | मितिः २०८२।०६।०२
टिप्पणी
विषय: विद्यालय पुस्तकालय सुदृढीकरण कार्यक्रम सञ्चालन सम्बन्धमा ।
१. प्रस्तुत विषय र पृष्ठभूमि
यस इकाइअन्तर्गत सञ्चालित ४२ सामुदायिक माध्यमिक विद्यालयमध्ये २७ विद्यालयमा छुट्टै पुस्तकालय कक्ष नभएको र भएका पुस्तकालयमा पनि नयाँ पाठ्यसामग्री नथपिएको व्यहोरा मिति २०८२।०५।२० मा सम्पन्न अनुगमनबाट देखिन आएको छ । सोही सन्दर्भमा विद्यालय पुस्तकालय सुदृढीकरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिएकाले यो टिप्पणी पेस गरिएको छ ।
२. सम्बन्धित कानुनी तथा बजेट व्यवस्था
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को स्वीकृत वार्षिक कार्यक्रम तथा बजेटको क्रियाकलाप नं. ३.४ मा "विद्यालय पुस्तकालय सुदृढीकरण" शीर्षकमा रु. २५,००,०००।– (अक्षरेपी पच्चिस लाख रुपैयाँ मात्र) विनियोजित रहेको छ । खर्च गर्दा सार्वजनिक खरिदसम्बन्धी प्रचलित कानुनबमोजिमको प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ ।
३. विश्लेषण
उपलब्ध बजेटलाई सबै २७ विद्यालयमा समान रूपमा बाँड्दा प्रतिविद्यालय रु. ९२,५९२।– मात्र पर्न जान्छ, जुन रकमले न्यूनतम पुस्तक सङ्ग्रह पनि पुग्दैन । त्यसैले आवश्यकताका आधारमा प्राथमिकीकरण गरी पहिलो चरणमा पुस्तकालय कक्ष भएर पनि सामग्री नभएका १५ विद्यालयलाई प्रतिविद्यालय रु. १,२०,०००।– का दरले र कक्ष नै नभएका १२ विद्यालयलाई पूर्वाधार सुधारका लागि प्रतिविद्यालय रु. ५०,०००।– का दरले रकम उपलब्ध गराउँदा उपलब्धिमूलक हुने देखिन्छ । यसरी हिसाब गर्दा जम्मा रु. २४,००,०००।– खर्च भई रु. १,००,०००।– अनुगमन तथा प्रतिवेदन तयारीका लागि बाँकी रहन्छ ।
४. निष्कर्ष
माथि उल्लिखित आधारमा कार्यक्रमलाई दुई समूहमा विभाजन गरी सञ्चालन गर्दा उपलब्ध बजेटको अधिकतम सदुपयोग हुने र सबै २७ विद्यालय लाभान्वित हुने देखिन्छ ।
५. निर्णयार्थ प्रस्तुत
अतः दफा ३ मा उल्लिखित ढाँचामा रकम विनियोजन गरी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न तथा सोका लागि आवश्यक खरिद प्रक्रिया अगाडि बढाउन अनुमति पाउँ भनी यो टिप्पणी निर्णयार्थ पेस गरेको छु ।
....................
पेस गर्ने: सरिता कार्की, नायब सुब्बा — मिति: २०८२।०६।०२
....................
सिफारिस गर्ने: दीपक अधिकारी, शाखा अधिकृत — मिति: २०८२।०६।०२
आदेश / निर्णय:
प्रस्तावबमोजिम स्वीकृत गरियोस् । खरिद प्रक्रिया प्रचलित कानुनबमोजिम पूरा गरी कार्तिक मसान्तभित्र सम्पन्न गर्नू ।
....................
(रमेश भट्टराई)
इकाइ प्रमुख — मिति: २०८२।०६।०३
निवेदनको ढाँचा निजामती सेवासम्बन्धी नियमावलीका अनुसूचीमा तोकिएको छ, तर टिप्पणीको कुनै एक अनुसूचीमा तोकिएको एकमुष्ट ढाँचा भेटिँदैन। माथिको क्रम कार्यालयहरूमा प्रचलनबाट स्थापित भएको हो र पाठ्यपुस्तक तथा तालिम सामग्रीमा यही रूपमा पढाइन्छ। त्यसैले "नियमले यही तोकेको हो" भनी नलेख्नुहोस् — क्रम मिलाए पुग्छ।
२७.८ प्रतिवेदन लेखन
प्रतिवेदन कुनै काम, घटना, भ्रमण वा अध्ययनको तथ्यमा आधारित लिखित विवरण हो जुन निर्णय गर्ने निकायसमक्ष पेस गरिन्छ। निबन्धमा लेखकको विचार प्रमुख हुन्छ; प्रतिवेदनमा तथ्य प्रमुख हुन्छ र विचार सुझाव खण्डमा मात्र आउँछ।
तीन प्रकारका प्रतिवेदन
| प्रकार | कहिले लेखिन्छ | मूल भागमा के हुन्छ |
|---|---|---|
| भ्रमण प्रतिवेदन | कर्मचारी वा विद्यार्थी समूह कतै गएर फर्केपछि | भ्रमण मिति र स्थान, सहभागी, दैनिक कार्यक्रम, अवलोकन, खर्च |
| कार्यक्रम प्रतिवेदन | तालिम, गोष्ठी वा समारोह सम्पन्न भएपछि | उद्देश्य, सहभागी सङ्ख्या, सत्रगत विवरण, उपलब्धि, खर्च |
| अनुसन्धान प्रतिवेदन | कुनै समस्याको अध्ययन गरेपछि | समस्या कथन, विधि र नमुना, तथ्याङ्क, विश्लेषण, निष्कर्ष |
शैक्षिक भ्रमण प्रतिवेदन
विषय: लुम्बिनी सांस्कृतिक भ्रमण, २०८२
प्रस्तुत गरिने: प्राचार्यज्यू, जनता माध्यमिक विद्यालय, ललितपुर
१. पृष्ठभूमि
विद्यालयको वार्षिक कार्ययोजनामा उल्लिखित शैक्षिक भ्रमणअन्तर्गत कक्षा १२ का विद्यार्थीलाई मिति २०८२।०५।२४ देखि २०८२।०५।२६ सम्म तीन दिन लुम्बिनी क्षेत्रको भ्रमणमा लगिएको थियो । सो भ्रमणको विवरण यस प्रतिवेदनमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
२. उद्देश्य
(क) युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत लुम्बिनीको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व प्रत्यक्ष अवलोकन गर्नु ।
(ख) पाठ्यपुस्तकमा पढिएको सम्पदा संरक्षणसम्बन्धी ज्ञानलाई क्षेत्रगत अनुभवसँग जोड्नु ।
(ग) विद्यार्थीमा सामूहिक अनुशासन र अवलोकन–लेखनको सिप विकास गराउनु ।
३. सहभागी र कार्यविधि
भ्रमणमा कक्षा १२ का ४८ जना विद्यार्थी (छात्र २६, छात्रा २२) र ४ जना शिक्षक सहभागी थिए । अवलोकन, स्थलगत जानकारी सङ्कलन र दैनिक समूह छलफल — यी तीन विधि अपनाइएको थियो । प्रत्येक विद्यार्थीले दैनिक अवलोकन डायरी राखेका थिए ।
४. मुख्य विवरण
पहिलो दिन: काठमाडौँबाट प्रस्थान; साँझ भैरहवा आगमन र अभिमुखीकरण सत्र ।
दोस्रो दिन: मायादेवी मन्दिर, अशोक स्तम्भ, पुष्करिणी पोखरी र विभिन्न देशका बौद्ध विहारको अवलोकन; लुम्बिनी विकास कोषका प्रतिनिधिसँग सम्पदा संरक्षणसम्बन्धी अन्तरक्रिया ।
तेस्रो दिन: कपिलवस्तु (तिलौराकोट) को पुरातात्त्विक स्थल अवलोकन; अपराह्न फिर्ता प्रस्थान ।
५. अवलोकनबाट देखिएका कुरा
(क) सम्पदा क्षेत्रको मुख्य भागमा सरसफाइ सन्तोषजनक भए पनि बाहिरी परिसरमा प्लास्टिकजन्य फोहोर देखियो ।
(ख) नेपाली भाषामा तयार पारिएका सूचनापाटीको सङ्ख्या अङ्ग्रेजीको तुलनामा निकै कम रहेको पाइयो ।
(ग) विद्यार्थीले पाठ्यपुस्तकमा पढेको "मौलिक सामग्री जोगाएर जीर्णोद्धार" को व्यावहारिक उदाहरण प्रत्यक्ष देख्न पाए ।
६. निष्कर्ष तथा सुझाव
भ्रमणले तोकिएका तीनै उद्देश्य पूरा गरेको देखिन्छ । आगामी भ्रमणका लागि देहायका सुझाव प्रस्तुत छन्:
(क) भ्रमणअघि विषयगत पूर्वतयारी कक्षा सञ्चालन गर्ने ।
(ख) प्रत्येक १२ विद्यार्थीमा एक शिक्षक पर्ने गरी समूह बनाउने ।
(ग) फर्केपछि विद्यार्थीबाट अवलोकन प्रतिवेदन लेखाई मूल्याङ्कनमा समावेश गर्ने ।
७. अनुसूची
अनुसूची १: सहभागी विद्यार्थीको नामावली । अनुसूची २: खर्चको विवरण । अनुसूची ३: तस्बिर ।
....................
प्रतिवेदक: प्रमोद गुरुङ
पद: भ्रमण संयोजक तथा शिक्षक
मिति: २०८२।०५।२९
पाँच अङ्कको प्रतिवेदनमा माथिका सबै खण्ड लामो बनाउन समय पुग्दैन। शीर्षक, पृष्ठभूमि, उद्देश्य, मुख्य विवरण, निष्कर्ष–सुझाव र प्रतिवेदक — यी छ खण्ड अनिवार्य राख्नुहोस्; कार्यविधि र अनुसूची एक–एक वाक्यमा समेट्नुहोस्। खण्डका शीर्षक मोटो अक्षरमा लेख्दा परीक्षकले संरचना तुरुन्तै देख्छन्।
२७.९ अधिकृत पत्र
अधिकृत पत्र भनेको कुनै व्यक्ति वा निकायलाई तोकिएको काम गर्ने अख्तियारी दिने पत्र हो। यसले "म आफैँ उपस्थित हुन नसक्ने भएकाले मेरो तर्फबाट यो व्यक्तिले यो काम गर्न पाउनेछ" भन्ने कानुनी अनुमति दिन्छ।
- अधिकृत पत्र / अख्तियारी पत्र — प्रायः कार्यालयले आफ्नो कर्मचारीलाई तोकिएको काम गर्ने अधिकार दिएर पठाउने पत्र।
- अधिकारपत्र (वारेसनामा) — व्यक्तिले अर्को व्यक्तिलाई आफ्नो तर्फबाट काम गर्ने अधिकार दिने कागज; यसको ढाँचा र दर्ता प्रक्रिया प्रचलित कानुनबमोजिम हुन्छ।
परीक्षामा दुवैलाई सामान्यतः एउटै शीर्षकमा सोधिन्छ। ढाँचा उही हो — फरक यति हो कि पहिलोमा कार्यालय अधिकार दिन्छ, दोस्रोमा व्यक्ति।
नेपाल सरकार
शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ, ललितपुर
प.सं.: ०८२/८३ — १२६ | च.नं.: ४८९ | मितिः २०८२।०६।०५
विषयः अधिकृत गरिएको सम्बन्धमा ।
श्री जिल्ला कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय,
ललितपुर ।
प्रस्तुत विषयमा यस इकाइका तर्फबाट आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को विद्यालय पुस्तकालय सुदृढीकरण कार्यक्रमसम्बन्धी भुक्तानी प्रक्रिया अगाडि बढाउन, आवश्यक कागजात पेस गर्न तथा सोसँग सम्बन्धित निस्सा बुझ्न देहायका कर्मचारीलाई अधिकृत गरिएको व्यहोरा अनुरोध छ ।
| विवरण | व्यहोरा |
|---|---|
| नाम, थर | सरिता कार्की |
| पद | नायब सुब्बा |
| कर्मचारी सङ्केत नं. | १२३४५ |
| अधिकृत गरिएको काम | भुक्तानी कागजात पेस गर्ने र निस्सा बुझ्ने |
| अधिकारको अवधि | २०८२।०६।०५ देखि २०८२।०८।३० सम्म |
निजले उक्त अवधिभित्र गरेको उपर्युक्त कामको जिम्मेवारी यस इकाइले लिनेछ ।
....................
(रमेश भट्टराई)
इकाइ प्रमुख
तल देखिने सिंहदरबारको ढोकाभित्र नेपाल सरकारका अधिकांश मन्त्रालय छन्। यो पाठमा पढिएका प्रत्येक ढाँचा — प.सं., च.नं., टिप्पणी, निर्णय किताब र बोधार्थ — यिनै भवनबाट दिनहुँ निस्कने कागजका अङ्ग हुन्।
२७.१० अङ्क जाँच सूची
| # | जाँच्ने कुरा | निवेदन | कार्यालय पत्र | सूचना | टिप्पणी | प्रतिवेदन |
|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | शिरपाना (निकायको नाम) छ ? | — | हो | हो | हो | — |
| २ | प.सं./च.नं. राखियो ? | — | हो | — | हो | — |
| ३ | मिति ठिक ठाउँमा छ ? | हो | हो | हो | हो | हो |
| ४ | विषय ठिक शब्दमा टुङ्गियो ? | पाउँ | सम्बन्धमा | सम्बन्धी सूचना | सम्बन्धमा | — |
| ५ | प्रापक (श्री …) छ ? | हो | हो | हुँदैन | हुँदैन | हुँदैन |
| ६ | अभिवादन (महोदय,) छ ? | हो | — | हुँदैन | हुँदैन | हुँदैन |
| ७ | व्यहोरा अनुच्छेदमा बाँडियो ? | हो | हो | क्रम सङ्ख्यामा | क्रम सङ्ख्यामा | खण्डमा |
| ८ | आदरार्थी क्रिया प्रयोग भयो ? | हो | हो | — | — | — |
| ९ | अन्तिम अनुरोध वाक्य छ ? | हो | हो | — | हो | — |
| १० | दस्तखत खण्ड (नाम + पद) छ ? | हो | हो | — | हो | हो |
| ११ | बोधार्थ / संलग्न / अनुसूची छ ? | — | हो | — | — | हो |
| १२ | तथ्य र राय छुट्याइयो ? | — | — | — | हो | हो |
| १३ | "तपाईं" कतै लेखिएन ? | हो | हो | हो | हो | हो |
एकाइको सारांश
- व्यावहारिक लेखनको कसौटी ढाँचा, भाषा र स्पष्ट अनुरोध हो; यसले परीक्षाको ९ अङ्क बोक्छ।
- निवेदन: मिति माथि दायाँ, विषय "…गरिपाउँ ।", सम्बोधन श्रीमान् …ज्यू + महोदय,, अन्त्यमा प्रतिबद्धता वाक्य र निवेदक खण्ड।
- कार्यालय पत्र: शिरपाना बिचमा, प.सं./च.नं. बायाँ र मिति दायाँ, विषय बिचमा र "…सम्बन्धमा ।", प्रापकलाई श्री, अन्त्यमा आदेशानुसार अनुरोध छ । र बोधार्थ।
- व्यावसायिक पत्र: फर्मको शिरपाना, महोदय, र भवदीय,, अन्त्यमा संलग्न। उपप्रकार: सोधपुछ, दरभाउपत्र, अर्डर, गुनासो, तगादा, परिपत्र।
- सूचना: प्रापक र अभिवादन हुँदैन; शीर्षक "…सम्बन्धी सूचना", कोष्ठमा प्रकाशित मिति, क्रम सङ्ख्यामा सर्त।
- विज्ञापन: सूचनाकै आकर्षक व्यावसायिक रूप — लाभ देखाउने भाषा र आह्वानमूलक अन्त्य।
- टिप्पणी: कार्यालयभित्रको लेखन; विषय, पृष्ठभूमि, कानुनी व्यवस्था, विश्लेषण, निष्कर्ष, निर्णयार्थ प्रस्तुत, अनि तल आदेश/निर्णय। निर्णय लेखिएपछि यो टिप्पणी आदेश बन्छ।
- प्रतिवेदन: पूर्व भाग (शीर्षक, पृष्ठभूमि, उद्देश्य), मूल भाग (कार्यविधि, विवरण, विश्लेषण), अन्त्य भाग (निष्कर्ष–सुझाव, अनुसूची, प्रतिवेदक)। तथ्य मूल भागमा, राय सुझावमा।
- अधिकृत पत्र: तोकिएको व्यक्तिलाई तोकिएको काम, तोकिएको अवधिका लागि अधिकार दिने पत्र।
- आदरार्थी भाषा: यहाँ/यहाँहरू चल्छ, तपाईं चल्दैन; अनुरोध छ लेख्ने, अनुरोध छु होइन।
अभ्यास प्रश्न
१. तपाईं कक्षा १२ मा अध्ययनरत विद्यार्थी हुनुहुन्छ। विद्यालयको प्रयोगशालामा रसायन तथा उपकरण अपुग भएकाले थप व्यवस्था गरिदिन अनुरोध गर्दै प्राचार्यसमक्ष निवेदन लेख्नुहोस्। [4]
नमुना उत्तर
मितिः २०८२।०६।१०
विषयः प्रयोगशाला सामग्री व्यवस्था गरिपाउँ ।
श्रीमान् प्राचार्यज्यू,
जनता माध्यमिक विद्यालय, ललितपुर ।
महोदय,
प्रस्तुत विषयमा यस विद्यालयको कक्षा १२ मा अध्ययनरत हामी विद्यार्थीलाई विज्ञान विषयको प्रयोगात्मक अभ्यास सञ्चालन गर्दा आवश्यक पर्ने आधारभूत रसायन तथा उपकरण अपुग भएको व्यहोरा अनुरोध गर्दछौँ ।
हाल प्रयोगशालामा परीक्षण नली, बर्नर र सामान्य रसायनको सङ्ख्या सीमित भएकाले एउटै समूहमा आठ–दस जना विद्यार्थी अटाउनुपर्ने अवस्था छ । यसले प्रयोगात्मक परीक्षाको तयारीमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ ।
अतः आगामी प्रयोगात्मक परीक्षा सुरु हुनुअघि नै आवश्यक सामग्रीको व्यवस्था गरिदिनुहुन सादर अनुरोध गर्दछौँ ।
यसमा लेखिएको व्यहोरा साँचो हो ।
निवेदक
कक्षा १२ (विज्ञान) का विद्यार्थीहरूको तर्फबाट
नाम: अस्मिता तामाङ, कक्षा नायक
२. आफ्नो पालिकाले सञ्चालन गर्न लागेको "निःशुल्क सिपमूलक तालिम" का लागि आवेदन आह्वान गर्दै सूचना तयार पार्नुहोस्। [4]
नमुना उत्तर
महालक्ष्मी नगरपालिका
नगर कार्यपालिकाको कार्यालय, ललितपुर
निःशुल्क सिपमूलक तालिममा सहभागिताका लागि आवेदन आह्वानसम्बन्धी सूचना
(प्रकाशित मिति: २०८२।०६।१२)
यस नगरपालिकाभित्रका बेरोजगार युवा तथा महिलालाई लक्षित गरी सञ्चालन हुने निःशुल्क सिपमूलक तालिममा सहभागी हुन इच्छुक व्यक्तिबाट आवेदन आह्वान गरिएकाले सर्वसाधारणको जानकारीका लागि यो सूचना प्रकाशित गरिएको छ ।
- तालिमका विषय: सिलाइकटाइ, विद्युतीय मर्मत, मोबाइल मर्मत र आधारभूत कम्प्युटर ।
- अवधि: तीन महिना, दैनिक तीन घण्टा ।
- योग्यता: १८ देखि ४० वर्ष उमेरका, यस नगरपालिकामा स्थायी बसोबास भएका नेपाली नागरिक ।
- संलग्न कागजात: नागरिकताको प्रतिलिपि, वडाको बसोबास सिफारिस र पासपोर्ट साइजको फोटो दुई प्रति ।
- आवेदन दिने अन्तिम मिति: २०८२।०६।३० गते कार्यालय समयभित्र ।
- सहभागी सङ्ख्या प्रतिविषय २५ जनामा सीमित रहनेछ; छनोट आवेदनको क्रम र लक्षित वर्गलाई प्राथमिकता दिई हुनेछ ।
थप जानकारीका लागि: सामाजिक विकास शाखा, महालक्ष्मी नगरपालिका ।
३. आफ्नो विद्यालयमा सम्पन्न "सडक सुरक्षा सचेतना कार्यक्रम" को प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस्। [5]
नमुना उत्तर
कार्यक्रम प्रतिवेदन
विषय: सडक सुरक्षा सचेतना कार्यक्रम, २०८२
प्रस्तुत गरिने: प्राचार्यज्यू, जनता माध्यमिक विद्यालय, ललितपुर
१. पृष्ठभूमि र उद्देश्य — विद्यालय आउजाउ गर्ने क्रममा विद्यार्थीलाई हुने सडक दुर्घटनाको जोखिम घटाउने उद्देश्यले मिति २०८२।०६।०८ गते विद्यालय हलमा सडक सुरक्षा सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो ।
२. कार्यविधि — कार्यक्रममा प्रस्तुतीकरण, प्रश्नोत्तर र व्यावहारिक अभ्यास — यी तीन विधि प्रयोग गरिएको थियो ।
३. मुख्य विवरण — कार्यक्रममा कक्षा ९ देखि १२ सम्मका १८६ विद्यार्थी, १४ शिक्षक र ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका दुई प्रतिनिधि सहभागी थिए । पहिलो सत्रमा ट्राफिक सङ्केत र पैदल यात्रुका नियमबारे प्रस्तुतीकरण भयो । दोस्रो सत्रमा विद्यालयअगाडिको सडक प्रयोग गरी जेब्रा क्रसिङ प्रयोगको व्यावहारिक अभ्यास गराइयो । अन्तिम सत्रमा विद्यार्थीबाट प्रश्नोत्तर सञ्चालन भयो ।
४. उपलब्धि — सहभागीमध्ये ९२ प्रतिशतले कार्यक्रमपछि लिइएको सामान्य परीक्षणमा ट्राफिक सङ्केत ठिक चिने । विद्यार्थीबाट विद्यालयअगाडि गति नियन्त्रण सङ्केत राख्नुपर्ने सुझाव आयो ।
५. निष्कर्ष तथा सुझाव — कार्यक्रमले तोकिएको उद्देश्य पूरा गरेको देखिन्छ । (क) यस्तो कार्यक्रम वर्षमा दुईपटक सञ्चालन गर्ने, (ख) विद्यालयअगाडि गति नियन्त्रण सङ्केत राख्न सम्बन्धित निकायलाई पत्राचार गर्ने, (ग) कक्षा ६ देखि ८ सम्मका विद्यार्थीलाई पनि समेट्ने ।
६. अनुसूची — अनुसूची १: सहभागी नामावली । अनुसूची २: खर्च विवरण ।
....................
प्रतिवेदक: सुमन राई, कार्यक्रम संयोजक — मिति: २०८२।०६।१०
४. टिप्पणी र कार्यालय पत्रबिचका कुनै चार फरक लेख्नुहोस्। [4]
नमुना उत्तर
(क) टिप्पणी कार्यालयभित्रै रहन्छ; कार्यालय पत्र बाहिर जान्छ ।
(ख) टिप्पणीमा प्रापक (श्री …) र अभिवादन (महोदय,) हुँदैन; कार्यालय पत्रमा हुन्छ ।
(ग) टिप्पणीको उद्देश्य निर्णय गराउनु हो; कार्यालय पत्रको उद्देश्य जानकारी वा अनुरोध पुर्याउनु हो ।
(घ) टिप्पणीको तल आदेश/निर्णय खण्ड हुन्छ जहाँ अधिकारप्राप्त अधिकारीले निर्णय लेख्छन्; कार्यालय पत्रमा दस्तखत खण्ड र बोधार्थ मात्र हुन्छ ।
५. निम्न प्रत्येकको विषय पङ्क्ति (subject line) लेख्नुहोस्: (क) कर्मचारीले काज सिफारिस माग्ने निवेदन (ख) कार्यालयले विवरण माग्ने पत्र (ग) पदपूर्तिसम्बन्धी सूचना (घ) बजेट स्वीकृतिका लागि टिप्पणी। [4]
नमुना उत्तर
(क) विषयः काज सिफारिस गरिपाउँ ।
(ख) विषयः विवरण उपलब्ध गराउने सम्बन्धमा ।
(ग) पदपूर्तिसम्बन्धी सूचना (शीर्षककै रूपमा, बिचमा)
(घ) विषय: बजेट स्वीकृति सम्बन्धमा ।
याद राख्नुहोस्: निवेदनको विषय पाउँ मा, पत्र र टिप्पणीको विषय सम्बन्धमा मा र सूचनाको शीर्षक सूचना मा टुङ्गिन्छ ।
Practise more: Nepali question bank