Unit 2 · पाठ · 7 teaching hours · 21 min read
विरहिणी दमयन्ती - मदनमणि दीक्षित (कथा, पौराणिक)
What the syllabus asks for 11
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — कथा
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — पदवर्ग
'विरहिणी दमयन्ती' मदनमणि दीक्षितद्वारा लिखित पौराणिक कथा हो। पति नलले जङ्गलमा एक्ली छाडेपछि दमयन्तीले भोगेको वियोग, भय र सङ्घर्ष, तर त्यसबाट पनि नहारेको दृढ सङ्कल्प यस कथाको मुख्य विषय हो। कक्षा १२ को परीक्षामा यस्ता पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क सम्म सोधिन सक्छ। पाठ्यपुस्तकले यही पाठसँग पदवर्ग (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात) को भाषातत्त्व जोडेको छ, त्यसैले त्यो पनि यहाँ समेटिएको छ।
(१) कथाका घटनालाई क्रमबद्ध लेख्न लगाउने प्रश्न — कर्कोटकबाट उम्किनुदेखि सैरन्ध्री बन्नुसम्म। (२) दमयन्तीको चरित्र चित्रण वा 'दृढ सङ्कल्प र सङ्घर्ष' को समीक्षात्मक प्रश्न। (३) कथांशबाट सोधिने बोधका प्रश्न — जस्तै 'मानिसको परिचय शरीरले भन्दा मस्तिष्क र हृदयले दिन्छ' को तात्पर्य। तेस्रो प्रकारमा अनुच्छेदको वाक्य सोझै उतार्नुभन्दा आफ्नै भाषामा उत्तर लेख्नुहोस्।
2.1 लेखक परिचय
मदनमणि दीक्षित नेपाली आख्यान साहित्यका वरिष्ठ स्रष्टा र पत्रकार हुन्। वैदिक तथा पौराणिक साहित्यका पात्र र कथावस्तुलाई टिपेर लेख्नु उनको विशेषता हो।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९७९ फागुन ६ (सन् १९२३ फेब्रुअरी १७) |
| जन्मस्थान | गैरीधारा, काठमाडौँ |
| पिता / माता | लक्ष्मणमणि आचार्य दीक्षित / विष्णुकुमारी |
| निधन | वि.सं. २०७६ श्रावण ३० (जनैपूर्णिमा), काठमाडौँ |
| पेसा | साहित्यकार र पत्रकार; 'समीक्षा' साप्ताहिकका सम्पादक |
| प्रमुख सम्मान | माधवी उपन्यासका लागि मदन पुरस्कार (वि.सं. २०३९) र साझा पुरस्कार; पद्मश्री साधना सम्मान (वि.सं. २०६८) |
प्रमुख कृति:
- माधवी — उपन्यास (वि.सं. २०३९); नेपाली आख्यानको गहन र बृहत् कृति मानिन्छ
- कसले जित्यो कसले हार्यो ? — कथा सङ्ग्रह
- चरैवेति, त्यो युग, हाम्रा ती दिन — निबन्ध सङ्ग्रह
- म रुँदै बिर्सन्छु — संस्मरण
- बर्लिन डायरीका पाना — यात्रावर्णन
- ऋग्वेद : केही प्रमुख सूक्त — वैदिक सूक्तको प्रस्तुति
साहित्यिक योगदान. चार वेद, अठार महापुराण र महाभारत जस्ता पूर्वीय ग्रन्थको सारलाई आधुनिक पाठकसामु सरल र मानवीय भाषामा ल्याउनु दीक्षितको योगदान हो। उनले पौराणिक पात्रलाई देवता वा चमत्कारका रूपमा मात्र होइन, दुःख, प्रेम, क्रोध र आशा भएका मानिसका रूपमा हेरे। 'विरहिणी दमयन्ती' मा पनि दमयन्ती अलौकिक शक्तिकी होइन, बुद्धि र धैर्यको बलमा सङ्कटसँग जुध्ने नारीका रूपमा आएकी छन्।
दीक्षितको जन्म वि.सं. १९७९ र मदन पुरस्कार माधवीका लागि २०३९ मा पाएको तथ्य मदन पुरस्कार गुठीको अभिलेखसँग मिल्छ। सम्झेको कृति वा वर्षमा शङ्का भए त्यो नलेखी 'माधवी उपन्यासका लागि मदन पुरस्कार' लेख्नु सुरक्षित हुन्छ।
2.2 पाठको पृष्ठभूमि
नल र दमयन्तीको कथा महाभारतको वनपर्वअन्तर्गत नलोपाख्यानमा आउने पौराणिक आख्यान हो। निषध देशका राजा नल र विदर्भकी राजकुमारी दमयन्तीको प्रेम, वियोग र पुनर्मिलनको कथा भारतीय र नेपाली परम्परामा निकै चर्चित छ। नलले जुवामा राज्य गुमाएपछि जङ्गलमा दमयन्तीलाई एक्ली छाडेर हिँडेका थिए — कथाको हाम्रो पाठ त्यही परित्यागपछि सुरु हुन्छ।
पाठमा दमयन्तीको यात्रा कर्कोटक नागको छाप्रो, तीन दिनको जङ्गल यात्रा, शुचिभद्र सार्थवाहको साथ, हात्तीको आक्रमण र चेदी जनपदमा सैरन्ध्रीका रूपमा प्रवेशसम्म पुगेको छ। पाठ्यपुस्तकमा आएको प्रसङ्ग स्वयम् पूर्ण कथा होइन, लेखकले पुनःसिर्जना गरेको अंश हो; त्यसैले पौराणिक मूल कथासँग सबै घटना नमिल्न सक्छन् र परीक्षामा पाठमा भएकै घटना लेख्नुपर्छ।
2.3 विषयवस्तु — सार
मध्यरातमा कर्कोटक नागहरूको वनका बिच एउटा छाप्रामा दमयन्तीलाई केही नभनी छाडेर निषधराज नल हिँडे। विदीर्ण हृदयले दमयन्ती उनलाई खोज्दै जङ्गलको गोरेटामा हिँडिरहिन्। तिनले नलसँग आनन्दित जीवन बिताएकी थिइन्; अहिले वनका फूल, पात, चराचुरुङ्गी र पशुमा समेत नलकै रूप देख्न थालिन्। भोकी, अर्धनग्न र शिथिल भएकी दमयन्ती एउटा पिपलको फेदमा सुतिन् र सपनामा नलको भाइ जुवाडी पुष्करलाई देखिन्।
ब्युँझँदा एक कर्कोटक नागयुवकले उनलाई कामुक दृष्टिले हेर्दै कपाल सुम्सुम्याइरहेको थियो। उनी दौडिन् तर उसले समात्यो र काँधमा बोकेर आफ्नो छाप्रोमा पुर्यायो। असुरक्षित भए पनि दमयन्ती शान्त रहिन्, मुसुक्क हाँसेर नमस्कार गरिन् र भोक लागेको बताइन्। दुष्ट नियत बुझेकी उनले पति हराएको कुरा मात्र सुनाइन्। नागले खाना पकाउन थाल्यो र जौको जाँड खायो; दमयन्तीले उसलाई मायालु हातले धेरै जाँड खुवाइन्। ऊ उङ्न थाल्दा उनले अगुल्टो लिएर बाहिर निस्किइन्, ढोका र पिँढीमा जाँड पोखेर आगो लगाइदिइन् र पूर्वतिर भागिन्। एक कोस पर शिंशपाको रुखमा बसी रात कटाइन्।
तीन दिनसम्म कन्दमूल खाँदै जङ्गलमा एक्ली हिँडिरहँदा उनले लट्ठी बोकिन्, कपाल धुलोले जगल्टा बनाइन् र अनुहारमा हिलो दलिन् ताकि कसैले आक्रमण नगरोस्। 'मानिसको परिचय शरीरले भन्दा मस्तिष्क र हृदयले दिन्छ' भन्ने बुझेकी उनको हृदय नलप्रति झन् कोमल र दृढ भयो। तेस्रो रात खेतको ढुङ्गामा सुत्दा ध्रुवतारा, सप्तर्षि र आकाशगङ्गाको सौन्दर्यले उनलाई मोहित तुल्यायो र उनले वियोगको गीत गाइन्। त्यसपछि उनले ऋषिका आश्रमको सुखद सपना देखिन्, जहाँ 'अझै उत्तरतिर हिँड, तिम्रो नल भेटिनेछन्' भन्ने आवाज सुनिन्।
बिहान स्नान गरी केरा खाएर उनी उत्तरतिर हिँडिन् र घन्टी बजाउँदै आएको सार्थ भेटिन्। सार्थवाह शुचिभद्रले उनको परिचय सोध्यो, चेदीतिर नल भेटिन सक्ने कुरा बतायो र भोजन तथा नयाँ वस्त्र दियो। दमयन्ती सार्थसँगै पद्मसौगन्धिक तलाउको किनारमा पुगिन्। त्यही रात जङ्गली हात्तीको बथान पानी खान आउँदा सार्थ कुल्चिएर विनष्ट भयो। दमयन्तीले आफूलाई पहिल्यै अग्लो रुखमा जोगाएकी थिइन् र अर्की नारीलाई पनि बचाइन्। दशबाह्र जना मात्र बाँचे। दमयन्ती र त्यो नारी चेदीतिर हिँडे।
चेदी नजिक पुग्दा दमयन्तीले आमाबाट सुनेको कुरा सम्झिन् — उनकी ठुलीआमा सुनन्दा चेदीराज सुबाहुकी पत्नी छिन्। पहिचान खुल्ने डर भए पनि नल भेटिने आशाले उनी चेदी पसिन्। बौलाही जस्ती देखिएकी उनलाई केटाकेटीले गिज्याए; बार्दलीबाट रानी सुनन्दाले हेरिन् र बोलाएर परिचय सोधिन्। दमयन्तीले आफूलाई सेठकी पत्नीको सिँगारपटारको काम गर्ने सुसारे भनिन् र तीन सर्त राखिन् — कसैको जुठो नखाने, कसैको पाउ नदाब्ने र परपुरुषसित नबोल्ने। सुनन्दाले स्वीकारिन्, र दमयन्ती छोरीको सैरन्ध्री बनेर नललाई भेट्ने उपायबारे सन्तोषका साथ सोच्न थालिन्।
आदि — नलले छाडेपछि दमयन्ती जङ्गलमा नल खोज्दै हिँड्छिन्। मध्य — कर्कोटकबाट उम्किनु, तीन दिनको यात्रा, शुचिभद्रको सार्थ र हात्तीको आक्रमण। अन्त्य — चेदी पुगेर पहिचान लुकाई सुनन्दाकहाँ सैरन्ध्रीको काम स्वीकार्नु।
2.4 खण्डगत व्याख्या
| खण्ड | घटना | मुख्य विषय | सोधिने प्रश्न |
|---|---|---|---|
| १ | नलको भ्रम र पीपलको फेद | वियोगको उत्कट अनुभूति; सपनामा पुष्कर | दमयन्ती जङ्गलमा किन एक्लै हिँडिन् |
| २ | कर्कोटकको छाप्रो | बुद्धि र धैर्यले सङ्कट टार्नु | कर्कोटकबाट कसरी उम्किइन् |
| ३ | तीन दिनको एकान्त यात्रा | रूप बिगार्नु, आत्मनियन्त्रण, प्रकृतिसँग एकात्मता | 'मानिसको परिचय…' को तात्पर्य |
| ४ | तारामण्डल र सपना | विरहिणी नारीको सौन्दर्यबोध र आशा | आकाश र हृदयको समानता |
| ५ | शुचिभद्रको सार्थ | मानवीय सहयोग र नयाँ आशा | यात्रामा भेटिएका मुख्य ठाउँ |
| ६ | हात्तीको आक्रमण | जीवन र मृत्युको क्षणभङ्गुरता; प्रत्युत्पन्नमति | हात्तीबाट कसरी बचिन् |
| ७ | चेदी र सैरन्ध्री | पहिचान लुकाउने र तीन सर्तको दृढता | सैरन्ध्री किन बनिन् |
खण्ड २ — कर्कोटकबाट उम्किने बुद्धि. दमयन्तीले तीनओटा काम क्रमैसँग गरिन् — पहिले शान्त रहिन् (छटपटाएपछि रक्षाका उपायबारे सोचिन्), दोस्रो नागलाई विश्वासमा लिइन् (मुसुक्क हाँसेर नमस्कार गरिन्, रक्षक पाएको भनिन्), तेस्रो उसकै कमजोरीको प्रयोग गरिन् (भोजन पर्खिँदा मदिरा खुवाएर उसलाई अचेत बनाइन् र आगो लगाइन्)। यहाँ बल होइन, बुद्धि र संयमले खतरा जितिएको छ।
खण्ड ३ — रूप बिगार्नुको अर्थ. दमयन्ती अत्यन्त सुन्दरी हुन्; त्यही रूप उनका लागि खतरा बनिसकेको थियो। त्यसैले उनले केश धुलाले जगल्टा बनाइन् र मुहारमा हिलो दलिन्। यो आत्महीनता होइन, आत्मरक्षाको रणनीति हो। उनले बुझेकी छन् — 'मानिसको परिचय उसको शरीरले भन्दा पनि उसको मस्तिष्क र हृदयले दिन्छ।' बाहिरी रूप बिग्रे पनि भित्री प्रेम र बुद्धि झन् उज्यालो हुन्छ।
खण्ड ४ — आकाश र हृदयको समानता. ध्रुवतारा, सप्तर्षि र आकाशगङ्गाको सुन्दरताले उनलाई क्षणभर मोहित पार्छ, तर पातला बादलले त्यो आकाशलाई बिस्तारै धमिलो पार्छ। त्यसैगरी उनको हृदयको उज्यालो आशालाई पनि वियोगको पीडाले बेला-बेला धमिलो पारिरहेको छ। बाहिरी प्रकृति र भित्री मनको यो मेल कथाको काव्यात्मक क्षण हो।
खण्ड ७ — तीन सर्तको अर्थ. 'कसैको जुठो नखाने, पाउ नदाब्ने, परपुरुषसित नबोल्ने' सर्तले दमयन्तीको स्वाभिमान, मर्यादा र पतिव्रता धर्मको दृढता देखाउँछ। सेवक भए पनि उनले आफ्नो आत्मसम्मान बेचिनन्।
प्रश्न. 'मानिसको परिचय उसको शरीरले भन्दा पनि उसको मस्तिष्क र हृदयले दिन्छ' भन्नुको तात्पर्य के हो ? [२]
चरण १ — सन्दर्भ. दमयन्तीले कर्कोटक जस्ता आक्रमणकारीबाट जोगिन आफ्नो रूप बिगारेको प्रसङ्गमा यो कुरा आएको हो।
चरण २ — अर्थ. मानिस सुन्दर देखिनु वा नदेखिनुले उसको वास्तविक परिचय दिँदैन। उसको सोच, विवेक, चरित्र र भावना नै उसको साँचो परिचय हुन्।
निचोड. त्यसैले शरीर जतिसुकै क्षतविक्षत भए पनि दमयन्तीको हृदय र बुद्धि नलप्रति झन् मुग्ध र दृढ भइरहे।
2.5 पात्र परिचय
| नाम | भूमिका | चारित्रिक विशेषता |
|---|---|---|
| दमयन्ती | नायिका; विदर्भकी कन्या, निषधराज नलकी पत्नी | प्रेमिका, बुद्धिमती, धैर्यवती, स्वाभिमानी, साहसी, आत्मनियन्त्रित |
| नल | निषधका राजा, दमयन्तीका पति (पाठमा प्रत्यक्ष उपस्थित छैनन्) | कथाको केन्द्रीय अनुपस्थित पात्र; दमयन्तीको खोजीको लक्ष्य |
| कर्कोटक नागयुवक | जङ्गलको नाग जातिको पुरुष | कामुक, बलजफ्ती गर्ने, मूर्ख र मदिराप्रेमी |
| शुचिभद्र | सार्थवाह (व्यापारी लस्करको मुखिया); कुबेरका मित्र मणिभद्रको कुलमा जन्मेका | दयालु, सहयोगी, व्यवहारकुशल |
| सुनन्दा | चेदीराज सुबाहुकी रानी; दमयन्तीकी ठुलीआमा | वृद्ध, दयालु, हेर्नेबित्तिकै मानिसको ओज ठम्याउने |
| पुष्कर | नलको भाइ, जुवाडी | सपनामा मात्र आउने पात्र; कथामा पूर्व-सङ्कटको सङ्केत |
| इन्द्रसेना र इन्द्रसेन | दमयन्ती-नलका छोरी र छोरा | दमयन्तीको मातृत्वको सम्झना |
दमयन्तीको चरित्र यी पाँच बुँदामा लेख्न सकिन्छ — (१) अटुट प्रेम (जताततै नलको रूप देख्ने), (२) बुद्धि र धैर्य (कर्कोटकलाई जित्ने), (३) आत्मनियन्त्रण (भोक, डर र निद्रामा पनि संयम), (४) स्वाभिमान (तीन सर्त), (५) आशा र सङ्कल्प (जसरी भए पनि नल भेटिने विश्वास)।
2.6 मूल भाव
कथाको केन्द्रीय सन्देश यो हो — नारी प्रेम र सङ्घर्षकी प्रतिमूर्ति हुन्; दृढ सङ्कल्प, बुद्धि र धैर्य भएको मानिस जतिसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि हार मान्दैन। यसका तीन आयाम छन्:
- वियोगको पीडा र प्रेमको गहिराइ — दमयन्ती जताततै नल देख्छिन्।
- नारी सङ्घर्ष — असुरक्षित जङ्गलमा एक्ली नारीले शरीरभन्दा बुद्धि र सङ्कल्पबाट आफूलाई जोगाउँछिन्।
- मानवीयता — शुचिभद्र र सुनन्दा जस्ता पात्रले कठिन बेलामा सहारा दिन्छन्।
2.7 विधागत विशेषता — कथा
कुनै एउटा घटना वा जीवनको एउटा पक्षलाई सङ्क्षेपमा, रोचक ढङ्गले, पात्र, परिवेश र संवादसहित प्रस्तुत गर्ने गद्य रचनालाई कथा भनिन्छ।
| कथाका तत्त्व | यस पाठमा कसरी देखिन्छ |
|---|---|
| कथावस्तु | नलले छाडेपछि दमयन्तीले नल खोज्दै चेदी पुगेर सैरन्ध्री बन्नुसम्मको घटनाक्रम |
| पात्र | दमयन्ती (मुख्य), कर्कोटक, शुचिभद्र, सुनन्दा (सहायक), नल र पुष्कर (सङ्केतित) |
| परिवेश | जङ्गल, कर्कोटकको छाप्रो, खेतको ढुङ्गा, पद्मसौगन्धिक तलाउ, चेदी नगर; मध्यरात, साँझ र बिहानको समय |
| संवाद | कर्कोटक र दमयन्तीबिच, शुचिभद्र र दमयन्तीबिच, सुनन्दा र दमयन्तीबिच |
| द्वन्द्व | बाह्य (कर्कोटक, हात्ती, जङ्गली भय) र आन्तरिक (वियोग, आशा र निराशाबिचको उतारचढाव) |
| उद्देश्य | दृढ सङ्कल्प र नारी सङ्घर्षको महिमा देखाउनु |
| शैली | वर्णनात्मक र चित्रात्मक; बिचबिचमा काव्यात्मक |
| चरम बिन्दु | हात्तीको आक्रमणमा सार्थको विनाश र दमयन्तीको बाँच्नु |
'विरहिणी दमयन्ती' पौराणिक कथा हो किनभने यसका पात्र (नल, दमयन्ती, कर्कोटक, कुबेर) र घटना पुराण/महाभारतबाट आएका छन्। ऐतिहासिक कथामा वास्तविक इतिहासका व्यक्ति र घटना हुन्छन्। पौराणिक कथा भए पनि यसको भाव र सन्देश आजको समाजसँग जोडिन्छ।
2.8 भाषाशैली र अलङ्कार
- शैली: वर्णनात्मक, चित्रात्मक र मनोवैज्ञानिक शैली। दमयन्तीको भित्री मनको उतारचढाव पनि देखाइएको छ।
- शब्दस्रोत: तत्सम (विदीर्ण, भस्मीभूत, विक्षिप्त, शिथिल, किंकर्तव्यविमूढ, धूमिल, संयत), तद्भव (आगो, आँखा, हात्ती, रुख) र आगन्तुक शब्दको मेल छ; तत्सम शब्द प्रधान छन्।
- उपमा: "बौलाही झैँ प्रियतम नल !" — दमयन्तीको वियोगको चरम अवस्था देखाउन प्रयोग भएको छ।
- मानवीकरण र बिम्ब: "आकाशगङ्गा दमयन्तीका दृष्टिमा सङ्गीतमय हुन थाल्यो" — निर्जीव आकाशगङ्गामा सङ्गीतको गुण आरोप गरिएको छ।
- रूपक: "वियोगको उत्कट ज्वाला" — वियोगलाई आगोसँग तुलना।
- अनुप्रास: "विदीर्ण हृदय", "क्षतविक्षत", "किंकर्तव्यविमूढ" जस्ता शब्दमा ध्वनिको दोहोरोपन।
- विरोधाभास: भोकी र अर्धनग्न भए पनि 'सधैँ अपराजिता'; आफूलाई पराजित अनुभव गर्दा पनि विजयी भावना।
2.9 समीक्षात्मक टिप्पणी
बलियो पक्ष. कथाको सबैभन्दा बलियो पक्ष दमयन्तीको मानवीय र यथार्थ चित्रण हो। लेखकले पौराणिक नायिकालाई देवी नबनाएर भोक, डर र निद्रा भएकी एक्ली नारीका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, त्यसैले पाठक उनीसँग जोडिन्छ। प्रकृतिको वर्णन (ध्रुवतारा, आकाशगङ्गा, जङ्गल) र भित्री भावको समानान्तर चित्रण सुन्दर छ। कर्कोटकसँगको प्रसङ्गमा बलको सट्टा बुद्धिले जित्ने देखाइएकाले नारी सशक्तिकरणको सन्देश बलियो छ।
कमजोर पक्ष. कथाको भाषा तत्सम शब्दले भारी छ; सामान्य पाठकलाई अर्थ बुझ्न कठिन हुन सक्छ। कथा पूर्ण नभई प्रसङ्गको बिचबाट सुरु र अन्त्य भएकाले पाठकलाई अपूर्ण लाग्न सक्छ। नल र पुष्करको पृष्ठभूमि कथाभित्र नखुलेकाले मूल पौराणिक कथा नजान्नेका लागि सन्दर्भ धमिलो हुन्छ। कर्कोटकलाई पूर्ण खलनायकका रूपमा सरल ढङ्गले देखाइएको पनि छ।
समग्र मूल्याङ्कन. यी सीमा हुँदाहुँदै 'विरहिणी दमयन्ती' दृढ सङ्कल्प, नारी साहस र वियोगी प्रेमको सुन्दर कथा हो। यसले पाठकलाई सङ्कटमा हार नमान्न र बुद्धि तथा धैर्य नछाड्न प्रेरणा दिन्छ।
2.10 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| संयत | मर्यादा वा सीमाभित्र रहेको |
| धूमिल | स्पष्ट नदेखिने |
| कर्कोटक | पुराणप्रसिद्ध आठ नागमध्ये एक |
| कन्दमूल | माटामुनि जराका रूपमा फल्ने डल्लो वा लाम्चो फल |
| किंकर्तव्यविमूढ | बिलखबन्द, यसो गरूँ कि उसो गरूँ भई जिल्ल परेको |
| निषाद | एक प्राचीन जाति |
| वल्कल | रुखको बोक्राद्वारा बनेको पोसाक |
| सैरन्ध्री | रूपसज्जाको काममा खटिएकी सेविका |
| शिंशपा | एक जातको रुख, सिसौ |
| देहयष्टि | लौरो झैँ दुब्लो शरीर |
| दुकूल | रेसमी पछ्यौरा |
| सार्थवाह | व्यापारी लस्करको मुखिया |
| विदीर्ण | च्यातिएको, टुक्रिएको (दुःखले फाटेको) |
| भस्मीभूत | जलेर खरानी भएको |
| विक्षिप्त | बौलाहा जस्तो, चित्त ठेगानमा नभएको |
| शिथिल | थकित, कमजोर |
| विरहिणी | वियोग भोगिरहेकी नारी |
| अगुल्टो | बल्दै गरेको दाउराको टुक्रा |
| सुइँकुच्चा ठोक्नु | हतारिँदै भाग्नु |
| जगल्टा | धुलो र मैलाले जटा परेको कपाल |
| विह्वल | अत्यन्त व्याकुल |
| अपराजिता | कहिल्यै नहारेकी |
| सन्ध्योपासना | साँझको समयमा गरिने पूजा |
| जनपद | राज्यको एउटा प्रशासनिक क्षेत्र, बस्ती भएको प्रदेश |
2.11 पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — पदवर्ग
वाक्यमा प्रयोग भएपछि शब्द पद बन्छ। पदलाई काम र स्वभावका आधारमा नौ वर्गमा बाँडिन्छ।
| पदवर्ग | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| नाम | कुनै व्यक्ति, वस्तु, स्थान वा भावको नाम जनाउने | दमयन्ती, जङ्गल, चेदी, प्रेम |
| सर्वनाम | नामको सट्टामा आउने | उनी, तिनी, त्यो, म, तपाईँ |
| विशेषण | नाम वा सर्वनामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण आदि बताउने | सुन्दर, तीन, अग्लो, त्यस्तो |
| क्रिया | काम वा अवस्था जनाउने | हिँडिन्, खाइन्, बसिन् |
| क्रियायोगी | क्रियाको विशेषता बताउने | बिस्तारै, तुरुन्तै, एक्लै |
| नामयोगी | नामपछि आएर अर्को पदसँग सम्बन्ध जोड्ने | मुनि, माथि, सँग, बिच |
| संयोजक | शब्द, वाक्यांश वा वाक्यलाई जोड्ने | र, तर, अनि, वा, किनभने |
| विस्मयादिबोधक | हर्ष, शोक, आश्चर्य आदि भाव जनाउने | आहा !, छ्या !, आबुइ ! |
| निपात | वाक्यमा भाव, जोड वा अनुरोध थप्ने | नि, त, पनि, है, हो |
नामका प्रकार: व्यक्तिवाचक (आर्या, नगरकोट), जातिवाचक (विद्यालय, साथी), समूहवाचक (जमात, हुल, बथान), द्रव्यवाचक (चामल, दुध, दही), भाववाचक (सहयोग, इच्छा, माया)।
पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (हल):
अभ्यास २ — पाठको पहिलो अनुच्छेदका चारओटा व्यक्तिवाचक नाम: नल, दमयन्ती, इन्द्रसेना, इन्द्रसेन।
अभ्यास १ — 'आर्या, रतिया…' अनुच्छेदका नाम शब्द (केही): आर्या, रतिया, निकेश, पेम्बा (व्यक्तिवाचक); विद्यालय, साथी, गुच्छा, बगैँचा (जातिवाचक); जमात, हुल, बथान (समूहवाचक); चामल, दाल, दुध, दही, मासु, चिया (द्रव्यवाचक); उद्देश्य, इच्छा, सिकाइ, घुमाइ (भाववाचक)।
अभ्यास ८ — विस्मयादिबोधक र निपात: विस्मयादिबोधक — आहा !, छ्या !, आबुइ !, आच्छु !, क्याबात ! (आश्चर्य, घृणा, चिसो लाग्दाको भाव र प्रशंसा जनाउँछन्)। निपात — हो, त, नि, पनि, खै खै (वाक्यमा स्वीकृति, जोड वा जिज्ञासाको भाव थप्छन्)।
अभ्यास १० — शुद्ध गरी पुनर्लेखन: "नेपाल बहुभाषिक देश हो। यहाँ विभिन्न भाषा बोलिन्छन्। नेपालको संविधानले नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ। नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई आफ्नो मातृभाषामा पढ्न पाउने, यसको संरक्षण र प्रचारप्रसार गर्न पाउने हक प्रदान गरी सबै भाषालाई समान रूपमा सम्मान गरेको छ। सबै मातृभाषाको संरक्षण र संवर्द्धनका लागि भाषा आयोगको गठनको व्यवस्था पनि गरेको छ र सोहीबमोजिम भाषा आयोगको गठन पनि भइसकेको छ।"
एकाइको सारांश
- 'विरहिणी दमयन्ती' मदनमणि दीक्षितको पौराणिक कथा हो; उनको जन्म वि.सं. १९७९ फागुन ६, गैरीधारा काठमाडौँ; निधन २०७६; माधवीका लागि मदन पुरस्कार (२०३९)।
- कथा महाभारतको नलोपाख्यान सँग जोडिएको छ; नलले छाडेपछि दमयन्तीको यात्रा यसको विषय हो।
- घटनाक्रम: नलको खोजी → कर्कोटकको बन्धन र आगो लगाएर पलायन → तीन दिनको यात्रा → शुचिभद्रको सार्थ → पद्मसौगन्धिक तलाउमा हात्तीको आक्रमण → चेदी पुगी सुनन्दाकहाँ सैरन्ध्री।
- तीन सर्त: कसैको जुठो नखाने, पाउ नदाब्ने, परपुरुषसित नबोल्ने।
- प्रमुख पात्र: दमयन्ती, नल, कर्कोटक, शुचिभद्र, सुनन्दा, पुष्कर, इन्द्रसेना र इन्द्रसेन।
- दमयन्तीका गुण: अटुट प्रेम, बुद्धि, धैर्य, आत्मनियन्त्रण, स्वाभिमान, आशा र सङ्कल्प।
- मूल भाव: नारी प्रेम र सङ्घर्षकी प्रतिमूर्ति हुन्; दृढ सङ्कल्पले असम्भव लाग्ने सङ्कट पनि जितिन्छ।
- विधा: पौराणिक कथा — कथावस्तु, पात्र, परिवेश, संवाद, द्वन्द्व र उद्देश्य।
- भाषातत्त्व: पदवर्ग — नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया, क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात।
अभ्यास प्रश्न
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- 'विरहिणी दमयन्ती' कथाका लेखक को हुन् ? [१]
- दमयन्ती कुन देशकी कन्या हुन् ? [१]
- दमयन्तीलाई जबर्जस्ती काँधमा बोकेर लैजाने पात्र को हो ? [१]
- शुचिभद्र को हुन् ? [१]
- दमयन्तीले सुनन्दासामु राखेका तीन सर्त लेख्नुहोस्। [१]
उत्तर
१. मदनमणि दीक्षित।
२. विदर्भ (उनलाई वैदर्भी भनिएको छ)।
३. कर्कोटक नागयुवक।
४. व्यापारी लस्कर (सार्थ) का मुखिया, अर्थात् सार्थवाह।
५. कसैको जुठो नखाने, कसैको पाउ नदाब्ने र परपुरुषसित नबोल्ने।
शब्दभण्डार (३ अङ्क)
- निम्नलिखित शब्दको जोडा मिलाउनुहोस् : संयत, धूमिल, कन्दमूल, निषाद, सैरन्ध्री, सार्थवाह। [३]
- दिइएका शब्दको विपरीतार्थक शब्द लेख्नुहोस् : दिन, दुःखी, पराजय, अपमान, सूर्यास्त, वियोग। [३]
- दिइएका टुक्कालाई अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : सुइँकुच्चा ठोक्नु, लम्पसार पर्नु, आँखा लाग्नु। [३]
उत्तर
६. संयत – मर्यादा वा सीमाभित्र रहेको; धूमिल – स्पष्ट नदेखिने; कन्दमूल – माटामुनि जराका रूपमा फल्ने डल्लो वा लाम्चो फल; निषाद – एक प्राचीन जाति; सैरन्ध्री – रूपसज्जाको काममा खटिएकी सेविका; सार्थवाह – व्यापारी लस्करको मुखिया।
७. दिन × रात; दुःखी × सुखी; पराजय × विजय; अपमान × सम्मान; सूर्यास्त × सूर्योदय; वियोग × संयोग।
८. सुइँकुच्चा ठोक्नु — पुलिस देखेपछि चोर सुइँकुच्चा ठोक्यो। लम्पसार पर्नु — थाकेको यात्री रुखमुनि लम्पसार पर्यो। आँखा लाग्नु — दिनभरि काम गरेपछि राती छिटै आँखा लाग्यो।
छोटो उत्तर (३ अङ्क)
- दमयन्ती जङ्गलमा किन एक्लै हिँडिरहेकी हुन् ? [३]
- जङ्गली हात्तीको आक्रमणबाट बच्न दमयन्ती कसरी सफल भइन् ? [३]
- 'मानिसको परिचय शरीरले भन्दा पनि उसको मस्तिष्क र हृदयले दिन्छ' भन्नुको तात्पर्य के हो ? [३]
- दमयन्तीले आफ्नो रूप किन बदलिन् ? [३]
- आकाश र दमयन्तीको हृदयबिच के समानता छ ? [३]
- कथामा प्रयुक्त कुनै चारओटा पौराणिक पात्रका नाम र भूमिका लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
९. मध्यरातमा नलले केही नभनी उनलाई कर्कोटक नागहरूको वनको एकान्त छाप्रामा छाडेर हिँडेका थिए। त्यही पतिलाई खोज्दै, जङ्गलका बोटबिरुवा र चराचुरुङ्गीमा समेत नलको रूप देख्दै उनी एक्लै जङ्गलको गोरेटामा हिँडिरहेकी थिइन्।
१०. मध्यरातमा हात्तीको बथान पानी खान आउँदा दमयन्ती निद्रामा पर्नुअघि नै सतर्क भएर एउटा अग्लो रुखमा चढेर आफूलाई जोगाइन्। उनले अर्की नारीलाई पनि रुखको अर्को हाँगामा चढ्न सहयोग गरिन्। दुवैले रुखबाट हात्तीको आक्रमणलाई नियालिरहे; त्यही कारण उनी दशबाह्र जना बाँच्नेमध्ये परिन्।
११. मानिसको साँचो परिचय उसको बाहिरी रूपले होइन, उसको सोचाइ, विवेक र भावनाले दिन्छ भन्ने यसको तात्पर्य हो। दमयन्तीले आफ्नो शरीरलाई हिलो दलेर बिगारे पनि उनको बुद्धि र हृदय झन् दृढ र कोमल भए, त्यसैले उनको परिचय भित्री गुणले नै बनेको थियो।
१२. एक्ली सुन्दरी नारीका रूपमा जङ्गलमा अजिङ्गर, कर्कोटक र निषादयुवकले बलजफ्ती गर्न सक्छन् भन्ने उनलाई डर थियो। कुरूप र बौलाही ठानेर कसैले आक्रमण नगरुन् भनेर उनले केश धुलाले जगल्टा बनाइन् र मुहारमा हिलो दलिन्।
१३. आकाशमा तारामण्डल र आकाशगङ्गा सुन्दर देखिएका बेला पातला बादलले बिस्तारै त्यसलाई धमिलो पारे। त्यसैगरी दमयन्तीको आशाले भरिएको हृदयलाई वियोग र पीडाको बादलले बेला-बेला धमिलो बनाइरहेको छ। दुवैमा उज्यालो र धमिलोपनको आवत-जावत समान छ।
१४. नल — निषधराज र दमयन्तीका पति; दमयन्ती — कथाकी नायिका, नलकी पत्नी; कर्कोटक — पौराणिक नागजातिको पुरुष, दमयन्तीलाई बलजफ्ती गर्न खोज्ने; सुनन्दा — चेदीराज सुबाहुकी रानी, दमयन्तीकी ठुलीआमा।
पाठगत बोध (८ अङ्क)
- 'विरहिणी दमयन्ती' कथाका आधारमा दमयन्तीको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
भूमिका. मदनमणि दीक्षितको 'विरहिणी दमयन्ती' कथाकी नायिका दमयन्ती हुन्। उनी नलकी पत्नी, विदर्भकी कन्या र कथाको सम्पूर्ण घटनालाई अघि बढाउने केन्द्रीय पात्र हुन्। उनको चरित्रलाई निम्नलिखित बुँदामा हेर्न सकिन्छ।
१. अटुट प्रेमिका. पतिले जङ्गलमा छाडेपछि पनि उनले नललाई घृणा गरिनन्। वनका फूल, पात, पशु र चराचुरुङ्गीमा समेत उनी नलको रूप देख्थिन्। 'जसरी भए पनि नललाई फेला पार्छु' भन्ने विश्वास उनको हृदयमा झन् दृढ हुँदै गयो।
२. बुद्धिमती र प्रत्युत्पन्नमति. कर्कोटकले बलजफ्ती गर्दा उनले छटपटाएर होइन, शान्त भएर उपाय सोचिन्। नागलाई विश्वासमा लिई भोजनपछि मदिरा खुवाएर उसलाई अचेत बनाइन् र छाप्रोमा आगो लगाई भागिन्। हात्तीको आक्रमणमा पनि उनले समयमै अग्लो रुख चढेर आफूसँगै अर्की नारीलाई बचाइन्।
३. साहसी र आत्मनियन्त्रित. भोक, डर र थकान हुँदाहुँदै पनि उनले तीन दिन एक्लै जङ्गल पार गरिन्। खेतका मुना र जौका झारले भोक मेटाउँदै उनले प्रबल आत्मनियन्त्रण देखाइन्।
४. स्वाभिमानी. सैरन्ध्रीको काम स्वीकार्दा पनि उनले तीन सर्त राखिन् — जुठो नखाने, पाउ नदाब्ने र परपुरुषसित नबोल्ने। यसले उनको आत्मसम्मान र मर्यादाको रक्षालाई देखाउँछ।
५. संवेदनशील र काव्यात्मक हृदयकी. आकाशका तारा र आकाशगङ्गाले उनलाई मोहित तुल्याउँछन्, उनी वियोगको गीत गाउँछिन्। यसले उनको भित्री कोमलता देखाउँछ।
निष्कर्ष. यसरी दमयन्ती प्रेम, बुद्धि, साहस र स्वाभिमानको सुन्दर संयोग भएकी नारी हुन्। उनको चरित्रले जतिसुकै विषम परिस्थिति आए पनि विवेक र सङ्कल्प नछाड्ने सन्देश दिन्छ।
- कथाका घटनालाई क्रमबद्ध लेख्नुहोस् : (क) जङ्गली हात्तीको कुल्चाइबाट सार्थका धेरै व्यक्तिको ज्यान जानु (ख) शुचिभद्रसित भेट हुनु (ग) पति नलको खोजीमा एक्लै हिँड्नु (घ) पद्मसौगन्धिक तलाउमा वास बस्नु (ङ) कर्कोटकले जबर्जस्ती बोकेर लैजानु (च) कर्कोटकलाई मदिरा खुवाई छाप्रामा आगो लगाई भाग्नु (छ) चेदी पुग्नु (ज) सैरन्ध्रीका रूपमा रहनु (झ) रुख चढ्न सफल दशबाह्र जना मात्र बाँच्नु। [४]
उत्तर
क्रम: (ग) → (ङ) → (च) → (ख) → (घ) → (क) → (झ) → (छ) → (ज)। अर्थात् नलको खोजीमा एक्लै हिँडिन्, कर्कोटकले जबर्जस्ती बोक्यो, उसलाई मदिरा खुवाई आगो लगाई भागिन्, शुचिभद्रसित भेट भयो, तलाउको किनारमा वास बसे, हात्तीको कुल्चाइबाट धेरैको ज्यान गयो, दशबाह्र जना मात्र रुख चढेर बाँचे, चेदी पुगिन् र त्यहाँ सैरन्ध्रीका रूपमा बसिन्।
उद्धरण र कथांश (४ अङ्क)
- "कुनै अजगर, कर्कोटक वा निषादयुवकले फेरि बलजफ्ती गर्न नपाओस्, त्यस्ता कुनैले देखिहाल्यो भने पनि कुरूप र बौलाही ठानेर त्यस्ताले आक्रमण नगरुन्" भन्ने विचार गर्दै दमयन्तीले आफ्नो केशलाई धुलाले मुसारेर जगल्टा बनाइन्। — यस अंशका आधारमा दमयन्तीले आफ्नो रूप किन बदलिन्, लेख्नुहोस्। [४]
- 'ध्रुवतारा… आकाशगङ्गा' को अनुच्छेदमा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ ? [४]
उत्तर
१७. दमयन्ती अत्यन्त सुन्दरी थिइन् र त्यही रूप जङ्गलमा उनका लागि खतरा बन्न सक्थ्यो। कर्कोटक, अजगर वा निषादयुवकले फेरि बलजफ्ती नगरून् भनेर उनले जानाजानी आफूलाई कुरूप र बौलाही जस्तो बनाइन्। यसले उनको सुरक्षा-चेतना र आत्मरक्षाको बुद्धि देखाउँछ। बाह्य रूप बिगारे पनि उनको हृदय र बुद्धि नलप्रति झन् दृढ र कोमल हुँदै गएको हुनाले यो आत्महीनता होइन, सङ्कल्पको कदम हो।
१८. त्यहाँ मध्यरातको शान्त, एकान्त र सुन्दर प्राकृतिक परिवेश चित्रण छ — कालोनिलो आकाश, ध्रुवतारा, सप्तर्षि, पाँचतारे मण्डल र सङ्गीतमय आकाशगङ्गा। यही सुन्दरताको बिचमा दमयन्ती एक्ली विरहिणी अवस्थामा छिन्, र पातला बादलले आकाशलाई धमिलो पारेझैँ उनको हृदय पनि वियोगले धमिलो हुँदै छ।
समीक्षात्मक (८ अङ्क)
- आफ्नो दृढ सङ्कल्प पूरा गर्न मानिस जतिसुकै सङ्घर्ष गर्न पनि तयार हुन्छ भन्ने कुरा 'विरहिणी दमयन्ती' कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
भूमिका. दृढ सङ्कल्प भनेको जतिसुकै बाधा आए पनि लक्ष्य नछाड्ने अठोट हो। मदनमणि दीक्षितको 'विरहिणी दमयन्ती' कथामा दमयन्तीको जीवन यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। नलले जङ्गलमा छाडेर हिँडेपछि पनि उनको एउटै लक्ष्य थियो — जसरी भए पनि नललाई फेला पार्नु।
पहिलो — भयसँग जुध्ने साहस. एक्ली नारीका लागि जङ्गल खतरा भरिएको थियो। कर्कोटकले काँधमा बोकेर लैजाँदा उनी छटपटाएपछि शान्त भइन् र बुद्धिले उपाय सोचिन्। उसलाई मदिरा खुवाएर आगो लगाई भागेकी उनले प्राण जोगाउनुका साथै लक्ष्य पनि जोगाइन्।
दोस्रो — शारीरिक कष्ट सहने शक्ति. तीन दिनसम्म कन्दमूल र खेतका झारले भोक मेट्दै, थकानका बाबजुद उनी हिँडिरहिन्। रात रुखमा र ढुङ्गामाथि बिताइन्, लट्ठी बोकेर आफ्नो रक्षा गरिन्।
तेस्रो — पहिचान र मर्यादाको त्याग तर स्वाभिमानको रक्षा. नललाई भेट्ने आशामा उनले रूप बिगारिन्, वल्कल र सामान्य वस्त्र लगाइन्, चेदीमा सैरन्ध्रीको काम स्वीकारिन्। तर तीन सर्त राखेर आत्मसम्मान जोगाइन्। लक्ष्यका लागि उनले सबै कुरा सहिन्, तर मर्यादा छाडिनन्।
चौथो — आशाको निरन्तरता. हात्तीको आक्रमणमा सार्थको विनाश देखेर पनि उनी थाकिनन्। सपनामा मिलेको 'नल भेटिनेछन्' भन्ने सन्देशलाई आशाको रूपमा लिइन् र उत्तरतिर हिँडिरहिन्।
निष्कर्ष. यसरी दमयन्तीले भोक, भय, अपमान, वियोग र मृत्युको सामना गर्दै पनि सङ्कल्प नछाडेकाले मानिस आफ्नो अठोट पूरा गर्न जतिसुकै सङ्घर्षमा उत्रन सक्छ भन्ने कुरा यस कथाबाट पुष्टि हुन्छ।
- 'नारी प्रेम र सङ्घर्षका प्रतिमूर्ति हुन्' — यस भनाइलाई कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [८]
प्रश्न १९ का चार आधार (साहस, कष्ट सहने शक्ति, मर्यादाको रक्षा, आशा) यहाँ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। प्रेम पक्षमा — जताततै नलको रूप देख्नु, वियोगको गीत गाउनु; सङ्घर्ष पक्षमा — कर्कोटकबाट उम्किनु, हात्तीबाट बच्नु, सैरन्ध्री बन्नु। निष्कर्षमा 'प्रेम भावना हो, सङ्घर्ष कर्म हो; दमयन्तीमा दुवै छन्' भनेर टुङ्ग्याउनुहोस्।
भाषातत्त्व र टिप्पणी लेखन (३–५ अङ्क)
- पदवर्गका नौ प्रकार उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [३]
- 'बेरोजगारी समाधानका उपाय' शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको टिप्पणी लेख्नुहोस्। [५]
उत्तर
२१. नाम (दमयन्ती), सर्वनाम (उनी), विशेषण (सुन्दर), क्रिया (हिँडिन्), क्रियायोगी (बिस्तारै), नामयोगी (मुनि), संयोजक (र), विस्मयादिबोधक (आहा !), निपात (नि)।
२२. बेरोजगारी समाधानका उपाय. बेरोजगारी हाम्रो देशको गम्भीर समस्या हो। शिक्षित युवा रोजगारी नपाएर विदेसिनुपरेको छ। यसको समाधानका लागि पहिलो, कृषिलाई आधुनिक र व्यावसायिक बनाई गाउँमै काम सिर्जना गर्नुपर्छ। दोस्रो, साना तथा घरेलु उद्योगलाई सहुलियत ऋण र तालिम दिनुपर्छ। तेस्रो, शिक्षालाई सिपमूलक र रोजगारमुखी बनाउनुपर्छ। चौथो, पर्यटन, जलस्रोत र सहकारी क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्छ। पाँचौँ, स्थानीय तहले स्थानीय आवश्यकताअनुसार रोजगार कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। सरकार, निजी क्षेत्र र समाज मिलेर काम गरे बेरोजगारी क्रमशः घट्नेछ।
Practise more: Nepali question bank