Unit 6 · पाठ · 7 teaching hours · 22 min read
स्टिफन विलियम हकिङ (जीवनी, अन्तर्राष्ट्रिय)
What the syllabus asks for 11
- रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
- हकिङको जीवन — मुख्य तथ्य
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- हकिङका व्यक्तित्वका गुण
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — जीवनी
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — क्रियाका भाव
'स्टिफन विलियम हकिङ' विश्वप्रसिद्ध भौतिकशास्त्री हकिङको जीवन, सङ्घर्ष र योगदानमाथि लेखिएको जीवनी हो। शारीरिक रूपमा अत्यन्त अशक्त भए पनि दृढ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका बलमा ब्रह्माण्डको रहस्य खोल्ने यो व्यक्तिको कथा विद्यार्थीका लागि प्रेरणाको स्रोत हो। कक्षा १२ को परीक्षामा यस्ता पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क सोधिन सक्छ; यस पाठका अंश (कृत्रिम बुद्धिमत्ता र पृथ्वीको सङ्कटसम्बन्धी अनुच्छेद) बाट प्रश्न आउने गरेको पाइन्छ। पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व क्रियाका भाव (सामान्यार्थक, आज्ञार्थक, इच्छार्थक, सम्भावनार्थक, सङ्केतार्थक) र करण-अकरण हो।
(१) हकिङका जीवनका मुख्य तथ्य — जन्म, शिक्षा, रोग, विवाह, पुस्तक र सम्मान। (२) 'दृढ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका सामु शारीरिक रोग शक्तिहीन हुन्छ' भन्ने समीक्षात्मक प्रश्न। (३) अनुच्छेदबाट सोधिने बोध — पृथ्वीको सङ्कट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र ब्रह्माण्ड-वेदान्तको तुलना।
6.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि
पाठ्यपुस्तकमा यस जीवनीको लेखकको नाम दिइएको छैन; यो पाठ्यपुस्तक निर्माणका लागि तयार गरिएको सङ्क्षिप्त जीवनी हो। त्यसैले परीक्षामा 'लेखक को हुन्' भन्ने प्रश्न आएन भने 'पाठ्यपुस्तकमा लेखक उल्लेख छैन' भनेर बुझ्नुहोस्; कसैको नाम जोडेर नलेख्नुहोस्।
पाठको सुरुमै एउटा सन्देश आएको छ — शारीरिक रूपमा अशक्त भए पनि दृढ इच्छाशक्ति र प्रतिभाको साथ पाएको र सधैँ साधनामा रमाउने व्यक्ति कहिल्यै शक्तिहीन हुँदैन। पाठको मुख्य पात्र हकिङ यही भनाइका उदाहरण हुन्। जीवनी लेखिएको उद्देश्य पनि यही हो: पाठकलाई अशक्ततालाई दुर्भाग्य नठानी सम्भावनाको अवसर बनाउन प्रेरित गर्नु।
6.2 हकिङको जीवन — मुख्य तथ्य
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | सन् १९४२ जनवरी ८, अक्सफोर्ड, बेलायत |
| आमाबुबा | आमा इसाबेल (अर्थशास्त्रकी विद्वान्), बुबा फ्र्याङ्क (जीवविज्ञानका विद्वान्) |
| भाइबहिनी | दुई बहिनी — फिलिप्पा र मेरी; एक भाइ — एडवार्ड |
| प्रारम्भिक शिक्षा | लन्डन हाइगेटको बायरन हाउस विद्यालय; पछि सेन्ट अल्बान्स विद्यालय |
| उच्च शिक्षा | अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको युनिभर्सिटी कलेज; सन् १९६२ मा प्राकृतिक विज्ञानमा प्रथम श्रेणीमा स्नातक |
| विद्यावारिधि | क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय; सन् १९६६ |
| रोग | अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस (स्नायुसम्बन्धी रोग); सन् १९६३ तिर पत्ता लाग्यो |
| प्रमुख पद | सन् १९६८ मा क्याम्ब्रिजमा खगोल अध्ययन संस्थानका सदस्य; सन् १९७९ मा गणित विषयको 'ल्युकेसियन प्रोफेसर' |
| सर्वाधिक चर्चित पुस्तक | 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' (सन् १९८८) |
| निधन | सन् २०१८ मार्च १४, ७६ वर्षको उमेरमा |
6.3 विषयवस्तु — सार
भूमिका. पाठको सुरुमा शारीरिक अशक्तताका बाबजुद सफलताको शिखर चुम्ने व्यक्तिको महत्त्व बताइएको छ। हकिङको भौतिक चित्र — स्वचालित ह्विलचेयरमा बसेको, टाउको निहुरिएको, हातखुट्टा नचल्ने, बोल्न नसक्ने — सबैको मानसपटलमा आउँछ, तर उनका योगदान थाहा पाउँदा जो कोही छक्क पर्छ।
जन्म र परिवार. हकिङको जन्म सन् १९४२ जनवरी ८ मा बेलायतको अक्सफोर्डमा भएको हो; उनी आमा इसाबेल र बुबा फ्र्याङ्कका पहिलो सन्तान हुन्। त्यति बेला बेलायत दोस्रो विश्वयुद्धको विभीषिकाबाट आक्रान्त थियो र उत्तरी लन्डनको हाइगेटमा जर्मनीले बम आक्रमण गरिरहेकाले आमाबुबा शैक्षिक केन्द्रमा आक्रमण नगर्ने योजनाका कारण सुरक्षित मानिएको अक्सफोर्डमा बसाइँ सरेका थिए। दुवै आमाबुबा अक्सफोर्डमै पढेका थिए; आर्थिक अभावका बिच पनि बुबाले धैर्यले पत्नीको हेरचाह गरे। 'ढुङ्गाको काप फोरेर पनि उम्रन्छ पिपल' भने झैँ हकिङ विषम परिस्थितिमा जन्मे र हुर्के।
बाल्यकाल र शिक्षा. उनको स्कुले शिक्षा लन्डन हाइगेटको बायरन हाउसबाट सुरु भयो, तर आठ वर्षको उमेरमा आमाबुबा अल्बान्स सहरमा सरेपछि सेन्ट अल्बान्स विद्यालयमा भर्ना भए। नौ वर्षको उमेरमा उनी कक्षामा कमजोर विद्यार्थीको श्रेणीमा परेका थिए, तर घरको पुस्तकालयबाट मनपर्ने किताब पढ्थे। तेह्र वर्षको हुँदा बुबाले वेस्टमिनिस्टर विद्यालयमा पढाउन चाहेका थिए, तर बिरामी परेकाले छात्रवृत्ति परीक्षा दिन नपाएपछि सेन्ट अल्बान्सबाटै विद्यालय शिक्षा पूरा गरे।
जिज्ञासा र सिर्जनशीलता. हकिङ बाल्यकालदेखि जिज्ञासु र सिर्जनशील थिए। पुराना घडी र रेडियोका पार्टपुर्जाबाट साथीहरूको सहयोगले उनले कम्प्युटर बनाएका थिए र त्यसबाट अवधारणात्मक गणितीय समीकरण हल गर्थे। खेलका सामग्री, हवाईजहाज र डुङ्गाका नमुना आफैँ बनाउँथे। शिक्षक उनलाई जन्मजात प्रतिभा मान्थे र साथीहरू 'आइन्स्टाइन' भनेर बोलाउँथे। साँझ साथीसँग घरको पछाडि गएर तारा हेर्थे।
विषयको छनोट. बुबाको इच्छाअनुसार सुरुमा जीवविज्ञान पढे, तर मन नपरेकाले प्रगति गर्न सकेनन्। अन्त्यमा गणित र भौतिक शास्त्रलाई आफ्नो विषय बनाए र 'जेमा रुचि छ त्यसैमा प्रगति गर्न सकिन्छ' भन्ने भनाइ प्रमाणित गरे। १७ वर्षको उमेरमा अक्सफोर्डको युनिभर्सिटी कलेजमा गए; त्यति बेला त्यहाँ गणित पढाइँदैनथ्यो, त्यसैले भौतिक शास्त्र लिए र सन् १९६२ मा प्राकृतिक विज्ञानमा प्रथम श्रेणीमा स्नातक उत्तीर्ण गरे।
रोग र सङ्घर्ष. अक्सफोर्डमा अन्तिम वर्षमा हिँडडुलमा नियन्त्रण नभएको जस्तो भयो; यो रोगको पूर्वसङ्केत थियो। क्याम्ब्रिजमा विद्यावारिधि गर्दा सन् १९६३ तिर उनलाई 'अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस' नामक स्नायु रोग भएको पत्ता लाग्यो, जसमा सबै अङ्गले क्रमशः काम गर्न छोड्छन् र अन्ततः श्वासनली बन्द भएर मृत्यु हुन्छ। चिकित्सकले आयु दुई वर्ष मात्र भनेका थिए। सुरुमा निराशा छाए पनि उनले अध्ययन जारी राखे र पीडामा घण्टौँ सङ्गीत सुने। सन् १९६५ मा लट्ठीबिना हिँड्न नसक्ने भए, सन् १९६६ मा विद्यावारिधि गरे, सन् १९६९ मा ह्विलचेयरमा निर्भर भए र कम्प्युटर जडान गरिएको ह्विलचेयरमा काम गर्न थाले।
पद र उपलब्धि. सन् १९६८ मा क्याम्ब्रिजको खगोल अध्ययन संस्थानको सदस्य; सन् १९७४ मा रोयल सोसाइटीको सभामा सहभागी; सन् १९७९ मा क्याम्ब्रिजको प्रसिद्ध पद 'ल्युकेसियन प्रोफेसर' मा नियुक्त। सन् १९८५ मा श्वासनलीको शल्यक्रिया गर्नुपर्यो र उनको आवाज पूरै हरायो; त्यसपछि मस्तिष्कको तरङ्ग र अनुहारका भावका आधारमा चल्ने कम्प्युटरको निर्माण भयो, जसका सहायताले उनी लेख प्रकाशित, प्रवचन र अन्तर्वार्ता गर्थे।
पारिवारिक जीवन. क्याम्ब्रिजमा पढ्दा जेन वाइल्डसँग प्रेम भएको थियो; रोग थाहा पाएर पनि जेनले प्रेम छोडिनन्। सन् १९६५ मा विवाह भयो; लुसी, रोबर्ट र तिमोथी गरी तीन सन्तान जन्मे। खटपटपछि सन् १९९० मा सम्बन्धविच्छेद भयो; सन् १९९५ मा नर्स एलेन मेसनसँग विवाह गरे, र सन् २००६ मा उनीसँग पनि सम्बन्धविच्छेद भयो।
पुस्तक र सिद्धान्त. उनले दर्जनभन्दा बढी पुस्तक र धेरै शोधपत्र लेखे। सन् १९८८ मा प्रकाशित 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' सर्वाधिक चर्चित हो; सन् १९९८ मा गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्डले यसलाई सदावहार सर्वाधिक बिक्री हुने पुस्तक घोषणा गर्यो, र यो २३७ हप्तासम्म सन्डे टाइम्सको सर्वाधिक बिक्री सूचीमा रह्यो; ४० भन्दा बढी भाषामा अनुवाद भयो। उनले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति सर्वाधिक घनत्वको एउटा बिन्दु (सिङ्गुलारिटी) बाट भएको र अन्त्य पनि त्यस्तै बिन्दुमा हुने बताए; यस बिन्दुलाई ब्ल्याकहोल भनियो। सुरुमा आइन्स्टाइनले भने झैँ ब्ल्याकहोलभित्रको प्रकाश पनि बाहिर ननिस्कने र त्यसको भार बढ्ने धारणा राखेका उनले पछि अधिक गुरुत्वले गर्दा ब्ल्याकहोलभित्रका चिज खुम्चिएर विकिरण निस्कन सक्ने र बिस्तारै ब्ल्याकहोल नष्ट हुन सक्ने; विकिरण नहुँदा महाविस्फोटनबाट नयाँ ब्रह्माण्ड जन्मन सक्ने विचार दिए।
सचेतना र प्रेरणा. हकिङले परमाणुयुद्ध, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र प्रकृतिविरुद्धका मानवीय गतिविधिले पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा परेको चेतावनी दिए। कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोटको निर्माणमा पनि सचेत हुन भने — किनभने यिनको स्मरण र विश्लेषणात्मक सामर्थ्य मानिसको भन्दा धेरै हुँदै गएको छ; उनको मान्यता थियो, मानिसले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ। प्रेरक वक्ताका रूपमा उनले 'आफूभन्दा तलको पैतालालाई होइन, सधैँ तारालाई हेर', 'कर्मशील बन', 'कसैले प्रेम गरे स्वीकार', 'गल्तीलाई प्रगतिको पथप्रदर्शक मान', 'काम गर्ने क्षमतामा अपाङ्गता हुनु नराम्रो हो, शरीरमा होइन' जस्ता सुझाव दिए।
सम्मान र अन्त्य. उनले अल्बर्ट आइन्स्टाइन मेडल (१९७९), ह्युज मेडल अफ रोयल सोसाइटी (१९७६), मेडल अफ रोयल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटी (१९८५) लगायत दर्जनभन्दा बढी स्वर्ण पदक पाए। सन् १९८२ मा बेलायतकी महारानी एलिजाबेथले 'कमान्डर अफ द ब्रिटिस एम्पायर' बाट र सन् २००९ मा अमेरिकी सरकारले सर्वोच्च नागरिक सम्मान 'राष्ट्रपति' पदकले सम्मान गर्यो। उनका जीवनमाथि 'द थेओरी अफ एभ्रिथिङ', 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' जस्ता चलचित्र र 'स्टिफन हकिङस युनिभर्स', 'इन टु द युनिभर्स विद स्टिफन हकिङ' लगायतका वृत्तचित्र बनेका छन्। सन् २०१८ मार्च १४ मा ७६ वर्षको उमेरमा उनले बिदा लिए।
आदि — जन्म, परिवार, बाल्यकाल र विद्यालय शिक्षा। मध्य — उच्च शिक्षा, रोग, सङ्घर्ष, विवाह, अनुसन्धान र पुस्तक। अन्त्य — सचेतना, सम्मान, चलचित्र र निधन।
6.4 खण्डगत व्याख्या
| खण्ड | विषय | मुख्य विषयवस्तु | सोधिने प्रश्न |
|---|---|---|---|
| १ | भूमिका | अशक्तता र शक्तित्रयको सम्बन्ध | हकिङसँग रहेका तीन शक्ति के के हुन् |
| २ | जन्म र पृष्ठभूमि | युद्धको डर, अक्सफोर्ड, मध्यम वर्गीय परिवार | कस्तो परिस्थितिमा हकिङ जन्मे |
| ३ | विद्यालय शिक्षा | बायरन हाउस, सेन्ट अल्बान्स; घरमै पुस्तकालय | हकिङका आमाबुबा कुन कुन विषयका विद्वान् |
| ४ | बाल्यकालको सिर्जनशीलता | घडी, रेडियोबाट कम्प्युटर; 'आइन्स्टाइन' उपनाम | हकिङ कस्तो स्वभावका थिए |
| ५ | रुचिको विषय | जीवविज्ञान छोडेर गणित-भौतिकी | 'जेमा रुचि छ त्यसैमा प्रगति' |
| ६ | रोग | १९६३ को रोग र चिकित्सकको भविष्यवाणी | हकिङलाई लागेको रोगको नाम |
| ७ | अनुसन्धान र पद | पीएचडी, रोयल सोसाइटी, ल्युकेसियन पद | रोगपछि शारीरिक समस्याको क्रमबद्ध अनुच्छेद |
| ८ | दाम्पत्य जीवन | जेन, एलेनसँगको सम्बन्ध | कुन अनुच्छेदमा प्रेम र विवाह |
| ९ | पुस्तक र सिद्धान्त | ब्रिफ हिस्ट्री; सिङ्गुलारिटी, ब्ल्याकहोल | सर्वाधिक चर्चित पुस्तक कुन हो |
| १० | चेतावनी र प्रेरणा | पृथ्वीको सङ्कट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता | मानव जीवन खतरामा पर्नुका कारण |
| ११ | सम्मान र निधन | पदक, चलचित्र, २०१८ को निधन | प्राप्त पुरस्कार |
शक्तित्रय — हकिङको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सूत्र. पाठले हकिङलाई इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका त्रिवेणी भनेको छ। ज्ञानशक्तिले नयाँ तथ्य पत्ता लगाउन, क्रियाशक्तिले उद्देश्य कार्यान्वयन गर्न र इच्छाशक्तिले सधैँ काम गर्न प्रेरित गर्छ।
प्रश्न. रोग लागेपछि हकिङको जीवनमा शारीरिक रूपमा आइपरेका समस्यालाई क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्दै एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस्। [४]
चरण १ — घटना र वर्ष छुट्याउनुहोस्. अक्सफोर्डको अन्तिम वर्ष (२१ वर्षको उमेर) मा हिँडडुलमा नियन्त्रण नहुनु → १९६३ मा आँखा तिर्मिराउने र आवाज लटपटिने, रोगको पहिचान → १९६५ मा लट्ठीबिना हिँड्न नसक्ने → १९६९ मा हातखुट्टा चल्न छाडेपछि ह्विलचेयर → १९८५ मा श्वासनलीको शल्यक्रियापछि आवाज पूरै हराउने।
चरण २ — अनुच्छेद. अक्सफोर्डको अन्तिम वर्षमा हकिङले हिँडडुलमा आफ्नो नियन्त्रण नभएको महसुस गर्न थाले। सन् १९६३ तिर आँखा तिर्मिराउने र आवाज लटपटिन थालेपछि उनलाई स्नायुसम्बन्धी रोग लागेको पत्ता लाग्यो। सन् १९६५ मा उनी लट्ठीको सहाराबिना हिँड्न नसक्ने भए र सन् १९६९ तिर हातखुट्टा पूरै चल्न छाडेपछि ह्विलचेयरमा निर्भर भए। सन् १९८५ मा श्वासनलीको शल्यक्रियापछि उनको आवाज पूरै हरायो। यति भए पनि उनले अनुसन्धान छोडेनन्।
चरण ३ — जाँच. क्रम (वर्षअनुसार), पाँचै समस्या र अन्त्यको निष्कर्ष वाक्य — तीनै कुरा मिलेको छ।
6.5 हकिङका व्यक्तित्वका गुण
| गुण | पाठमा प्रमाण |
|---|---|
| जिज्ञासा | बाल्यकालदेखि तारा हेर्ने र ब्रह्माण्डबारे सोच्ने बानी |
| सिर्जनशीलता | पुराना घडी र रेडियोका पुर्जाबाट कम्प्युटर, हवाईजहाज र डुङ्गाका नमुना |
| रुचिप्रतिको निष्ठा | बुबाको इच्छाविरुद्ध जीवविज्ञान छोडी गणित-भौतिकी रोज्नु |
| आशावाद | 'आशा राख र व्यस्त बन' मूल मन्त्र; दुई वर्ष मात्र आयु भनिँदा पनि अध्ययन जारी |
| सङ्घर्षशीलता | रोग बढ्दै जाँदा पनि विद्यावारिधि र अनुसन्धान |
| अनुकूलन क्षमता | आवाज गुमेपछि मस्तिष्क तरङ्ग र अनुहारका भावबाट चल्ने कम्प्युटरको प्रयोग |
| मानवप्रेम | पृथ्वीको सम्भावित विपत्ति र कृत्रिम बुद्धिमत्ताप्रति मानवजातिलाई सचेत गराउनु |
6.6 मूल भाव
जीवनीको केन्द्रीय सन्देश यो हो — शारीरिक अशक्तता मानिसको अन्तिम सीमा होइन; दृढ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिको साथ सधैँ साधनामा लाग्ने मानिसले जतिसुकै विषम परिस्थितिमा पनि सफलताको शिखर चुम्न र मानवहितमा योगदान दिन सक्छ।
- आशा र साधना — 'आशा राख र व्यस्त बन'।
- रुचिको महत्त्व — जेमा रुचि छ त्यसैमा प्रगति हुन्छ।
- मानवहित — व्यक्तिगत सफलताभन्दा संसारका लागि योगदान ठुलो हो।
- विवेकपूर्ण सचेतना — प्रविधि र प्रकृतिबारे जिम्मेवार बन्नु।
6.7 विधागत विशेषता — जीवनी
कुनै व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवन, व्यक्तित्व र योगदानलाई तथ्यका आधारमा अर्को व्यक्तिले प्रस्तुत गर्ने रचनालाई जीवनी भनिन्छ।
| विशेषता | यस पाठमा कसरी देखिन्छ |
|---|---|
| तथ्यपरकता | जन्म जनवरी ८, १९४२; स्नातक १९६२; विद्यावारिधि १९६६; निधन मार्च १४, २०१८ |
| कालक्रम | जन्म → शिक्षा → रोग → अनुसन्धान → विवाह → पुस्तक → सम्मान → निधन |
| तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दु | 'हकिङ', 'उनी' भनेर अर्को व्यक्तिले वर्णन गरेको |
| व्यक्तित्वको मूल्याङ्कन | 'शक्तित्रयका त्रिवेणी', 'होनहार प्रतिभा' जस्ता टिप्पणी |
| योगदानको सूची | पुस्तक, शोधपत्र, ब्ल्याकहोलसम्बन्धी मान्यता, पदक |
| प्रेरणादायी उद्देश्य | अशक्ततामाथि विजयको उदाहरणबाट पाठकलाई प्रेरित गर्नु |
| उद्धरण र भनाइ | 'आफूभन्दा तलको पैतालालाई नभई तारालाई हेर' |
| सामाजिक-ऐतिहासिक सन्दर्भ | दोस्रो विश्वयुद्ध, वैज्ञानिक विचारको विकास |
जीवनी अर्को व्यक्तिले लेख्छ र 'उनी' भन्ने तृतीय पुरुष प्रयोग हुन्छ; आत्मकथा आफैँले आफ्नो जीवन 'म' बाट लेख्छ; संस्मरण जीवनको केही विशेष स्मरणीय प्रसङ्गमात्र समेट्छ। 'स्टिफन विलियम हकिङ' मा 'म' छैन र पूर्ण जीवनवृत्त छ — त्यसैले यो जीवनी हो।
6.8 भाषाशैली र अलङ्कार
- शैली: तथ्यपरक, वर्णनात्मक र प्रेरणादायी; बिचबिचमा विश्लेषणात्मक टिप्पणी।
- शब्दस्रोत: तत्सम प्रधान (विभीषिका, आनुवंशिक, अवधारणात्मक, घनत्व, कृत्रिम, साधना, विभूषित), तद्भव (आगो, किताब), आगन्तुक (कम्प्युटर, ह्विलचेयर, रोबोट, चलचित्र, वृत्तचित्र) शब्दको मेल छ।
- उखान-टुक्का: "ढुङ्गाको काप फोरेर पनि उम्रन्छ पिपल" (विषम परिस्थितिमा पनि प्रतिभा फक्रन्छ), "तँ चिता म पुर्याउँछु" (दृढ इच्छाशक्ति भए उपाय निस्कन्छ)।
- रूपक: "इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका त्रिवेणी" — तीन शक्तिलाई तीन नदीको सङ्गमसँग तुलना।
- उपमा: "भने झैँ" जस्ता तुलनात्मक प्रयोग।
- विरोधाभास: "शारीरिक रूपमा अशक्त भए पनि … शक्तिहीन हुँदैन"।
- प्रतीक: 'तारा हेर' = उच्च लक्ष्य; 'पैताला' = सङ्कीर्ण दृष्टि।
6.9 समीक्षात्मक टिप्पणी
बलियो पक्ष. जीवनीले हकिङको जीवनलाई तथ्य र संवेदनाको सन्तुलनका साथ प्रस्तुत गरेको छ। जन्मको परिस्थिति, बाल्यकालको जिज्ञासा, रोगको सङ्कट, जेनको साथ र वैज्ञानिक योगदान क्रमबद्ध छन्, त्यसैले विद्यार्थीले सजिलै एउटा पूरा जीवन बुझ्न सक्छन्। ब्ल्याकहोलजस्तो कठिन विषयलाई सरल भाषामा सङ्क्षेपमा राखिएको छ। शक्तित्रयको अवधारणाले पाठलाई एउटा स्पष्ट दर्शन दिएको छ।
कमजोर पक्ष. जीवनी केही ठाउँमा प्रशंसामा बढी झुकेको छ; हकिङका विवाद, असफलता वा वैज्ञानिक बहसका पक्ष कम आएका छन्। पारिवारिक जीवनको सम्बन्धविच्छेद जस्ता संवेदनशील प्रसङ्ग सङ्क्षिप्त उल्लेखमा सीमित छन्। विज्ञानका सिद्धान्तहरू सामान्य पाठकका लागि अझै कठिन लाग्न सक्छन्। वेदान्त र भौतिकशास्त्रको समानताको तुलनामा वैज्ञानिक प्रमाणभन्दा दार्शनिक व्याख्याको जोड छ।
समग्र मूल्याङ्कन. यी सीमा हुँदाहुँदै 'स्टिफन विलियम हकिङ' एउटा प्रेरक र जानकारीमूलक जीवनी हो। यसले शारीरिक अशक्तता र सफलताबिचको सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ।
6.10 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विभीषिका | भय, डर लाग्दो अवस्था |
| मानसपटल | मानसिक तह |
| आनुवंशिक | वंश वा परम्पराबाट सर्दै आएको |
| पुर्ख्यौली | पुर्खाबाट प्राप्त |
| जिज्ञासा | जान्ने इच्छा |
| अवधारणात्मक | कुनै विषयप्रति विचारपूर्वक निश्चय गरिएको |
| खगोल | आकाशमण्डल |
| घनत्व | खँदिलोपन |
| कृत्रिम | बनावटी |
| साधना | सफल हुनका लागि कुनै काम बारम्बार गर्ने क्रिया |
| संस्कार | रहनसहन, मर्यादा, सम्पर्क, शिक्षा आदिका कारणबाट मनमा पर्ने प्रभाव |
| स्वचालित | कलपुर्जा, दम आदिले आफैँ सञ्चालन हुने |
| परिकल्पना | पछि सिद्ध हुन सक्ने कुराको पहिले नै मनमा गरिने अड्कल वा धारणा |
| समीकरण | ज्ञात राशिका सहायताले अज्ञात राशि निकाल्ने गणितीय सम्बन्ध |
| विद्वत्वृत्ति | विद्वान्लाई जीवनयापनका लागि दिइने सावधिक आर्थिक अनुदान |
| खगोलशास्त्र | पृथ्वी, अन्तरिक्ष, ग्रह, नक्षत्र आदिको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने शास्त्र |
| वृत्तचित्र | इतिहास, विज्ञान, जीवनी आदि महत्त्वका विषयमा आधारित सामयिक लघु चलचित्र |
| सङ्कुचन | खुम्चिने काम |
| विकिरण | किरणका रूपमा बाहिर फैलिने ऊर्जा |
| दत्तचित्त | मन दिएर काममा लागेको |
6.11 पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — क्रियाका भाव
क्रियाले जनाउने वक्ताको मनोभावलाई भाव भनिन्छ।
| भाव | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सामान्यार्थक | साधारण कथन | हकिङको जन्म अक्सफोर्डमा भयो। |
| आज्ञार्थक | आदेश, अनुरोध, सल्लाह | तिमी परिश्रम गर। तिमी सुखी होऊ। |
| इच्छार्थक | इच्छा, कामना, आशीर्वाद | ऊ सुखी होस्। छोराले पढोस्। |
| सम्भावनार्थक | अनुमान वा सम्भावना | ऊ आउला। उनीहरू पुगेका होलान्। |
| सङ्केतार्थक | सर्त र परिणाम | मिहिनेत गरे सफल भइन्छ। |
करण र अकरण — क्रिया 'हो' अर्थमा प्रयोग भए करण (ऊ पढ्छ), 'होइन' अर्थमा प्रयोग भए अकरण (ऊ पढ्दैन)।
पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (हल):
अभ्यास २ — आज्ञार्थकलाई इच्छार्थकमा: "भाइ अल्छी नगरोस्, आफ्नो क्षमतालाई सिर्जनशील कामामा लगाओस्, मूर्ख साथीहरूको पछि नलागोस्, ऊ सुखी होस् र सधैँ प्रसन्न बनोस्।"
अभ्यास २ — सम्भावनार्थक वाक्य: 'तरकारी खेती गरुँला', 'बेचुँला', 'एउटा अर्को घर बनाउँला', 'घर भाइलाई दिउँला', 'बिहे गरुँला', 'श्रीमतीले साथ देलिन्', 'छोराछोरी जन्मलान्', 'पढाउँला', 'जागिर खालान्', 'सघाउलान्', 'जीवन मज्जाको हुन्छ होला' — यी सबै वक्ताको अनुमान वा योजनाबारे हुन्।
अभ्यास ३ — इच्छार्थकलाई सम्भावनार्थकमा: "मेरो छोराले … बुझ्ला, … सम्झेला, … नछोओला, … सिकेला, … विश्वास गरेला, … लागिपर्ला, दृढशक्तिको विकास होला।"
अभ्यास ४ — सङ्केतार्थक वाक्य: 'मिहिनेत गरे सफल भइन्छ', 'काममा लागे असफल पनि हुन सकिन्छ', 'डर लिए कहिल्यै सफल हुन सकिँदैन', 'लडाइँमा लडे विजय प्राप्त हुन्छ', 'हार नमाने विद्वान् बनिन्छ' — 'भने/ए' प्रत्ययले सर्त जनाउँछ। आज्ञार्थकमा: मिहिनेत गर, सफल होऊ; काममा लाग; डर नमान; लडाइँमा लड र विजय पाऊ; हार नमान र विद्वान् बन।
अभ्यास ६ — सामान्यार्थकमा: "तिमी परिश्रम गर्छौ, आफ्नो क्षमतालाई सिर्जनशील काममा लगाउँछौ, पढ्ने समयमा पढ्छौ, नबुझेको कुरा सोध्छौ, खेल्ने समयमा खेल्छौ। तिमीले जहिलेदेखि मैले भनेको यो कुरा मान्छौ र गर्छौ त्यसपछि नै सुखी पनि हुन्छौ।"
अभ्यास ७ — सङ्केतार्थकमा: "आज बादल लागे पानी पर्छ। पानी परे हामी विद्यालय जाँदा भिज्छौँ। भिजे बाटामा हिलो हुन्छ। हिलो भए हामी चिप्लिएर लड्न सक्छौँ। त्यसैले हामी सावधान भएर हिँडे हिलामा पछारिनबाट बच्छौँ।"
एकाइको सारांश
- 'स्टिफन विलियम हकिङ' जीवनी हो; पाठ्यपुस्तकमा लेखकको नाम दिइएको छैन।
- हकिङको जन्म सन् १९४२ जनवरी ८, अक्सफोर्ड; बुबा फ्र्याङ्क (जीवविज्ञान), आमा इसाबेल (अर्थशास्त्र)।
- शिक्षा: सेन्ट अल्बान्स विद्यालय → अक्सफोर्ड (१९६२ मा प्राकृतिक विज्ञानमा प्रथम श्रेणी) → क्याम्ब्रिजबाट विद्यावारिधि (१९६६)।
- रोग: अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस (सन् १९६३ तिर पत्ता लाग्यो); चिकित्सकले आयु दुई वर्ष भनेका थिए; १९६९ मा ह्विलचेयर; १९८५ मा श्वासनलीको शल्यक्रियाले आवाज गुम्यो।
- पद: १९६८ खगोल अध्ययन संस्थान; १९७४ रोयल सोसाइटी; १९७९ ल्युकेसियन प्रोफेसर।
- पुस्तक: 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' (१९८८) — २३७ हप्ता सन्डे टाइम्सको सूचीमा, ४० भन्दा बढी भाषामा अनुवाद।
- सिद्धान्त: ब्रह्माण्डको उत्पत्ति सिङ्गुलारिटी (ब्ल्याकहोल) बाट; विकिरण निस्किएर ब्ल्याकहोल नष्ट हुन सक्ने; महाविस्फोटनले नयाँ ब्रह्माण्ड जन्मन सक्ने।
- तीन शक्ति: इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्ति — 'त्रिवेणी'।
- सन्देश: 'आशा राख र व्यस्त बन'; तारा हेर; अशक्तता शरीरमा होइन, काम गर्ने क्षमतामा हुन्छ।
- निधन: सन् २०१८ मार्च १४, ७६ वर्षको उमेरमा; सम्मान: आइन्स्टाइन मेडल (१९७९), ह्युज मेडल (१९७६), महारानीबाट कमान्डर (१९८२), अमेरिकाको राष्ट्रपति पदक (२००९)।
- भाषातत्त्व: क्रियाका भाव — सामान्यार्थक, आज्ञार्थक, इच्छार्थक, सम्भावनार्थक, सङ्केतार्थक; करण र अकरण।
अभ्यास प्रश्न
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- हकिङको जन्म कहिले र कहाँ भएको हो ? [१]
- हकिङलाई लागेको रोगको नाम के हो ? [१]
- हकिङको सर्वाधिक चर्चित पुस्तक कुन हो ? [१]
- हकिङका आमाबुबा कुन कुन विषयका विद्वान् थिए ? [१]
- हकिङसँग रहेका तीन शक्ति के के हुन् ? [१]
- हकिङको निधन कहिले भएको हो ? [१]
उत्तर
१. सन् १९४२ जनवरी ८ मा बेलायतको अक्सफोर्डमा।
२. अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस (स्नायुसम्बन्धी रोग)।
३. 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' (सन् १९८८)।
४. आमा इसाबेल अर्थशास्त्र र बुबा फ्र्याङ्क जीवविज्ञानका विद्वान्।
५. इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्ति।
६. सन् २०१८ मार्च १४ मा।
शब्दभण्डार (३ अङ्क)
- शब्द र अर्थको जोडा मिलाउनुहोस् : विभीषिका, मानसपटल, जिज्ञासा, अवधारणात्मक, खगोल, घनत्व, कृत्रिम, साधना। [३]
- दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोज्नुहोस् : (क) स्नायुसम्बन्धी एक रोग (ख) कलपुर्जा, दम आदिले आफैँ सञ्चालन हुने (ग) विद्वान्लाई जीवनयापनका लागि दिइने सावधिक आर्थिक अनुदान (घ) सामयिक लघु चलचित्र। [३]
- दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : इच्छाशक्ति, योगदान, सिर्जनशील, आदर्श, विषम। [३]
उत्तर
७. विभीषिका – भय; मानसपटल – मानसिक तह; जिज्ञासा – जान्ने इच्छा; अवधारणात्मक – विचारपूर्वक निश्चय गरिएको; खगोल – आकाशमण्डल; घनत्व – खँदिलोपन; कृत्रिम – बनावटी; साधना – सफल हुनका लागि कुनै काम बारम्बार गर्ने क्रिया।
८. (क) अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस (ख) स्वचालित (ग) विद्वत्वृत्ति (घ) वृत्तचित्र।
९. इच्छाशक्ति — दृढ इच्छाशक्तिले असम्भव काम पनि सम्भव बनाउँछ। योगदान — हकिङको विज्ञानमा ठुलो योगदान छ। सिर्जनशील — उनी सिर्जनशील स्वभावका थिए। आदर्श — हकिङ अशक्तहरूका लागि आदर्श हुन्। विषम — विषम परिस्थितिमा पनि उनले हार मानेनन्।
छोटो उत्तर (३ अङ्क)
- कस्तो परिस्थितिमा हकिङ जन्मेका हुन् ? [३]
- हकिङले कसरी सिङ्गो संसारलाई नै आश्चर्यचकित बनाए ? [३]
- हकिङले ब्ल्याकहोलका सम्बन्धमा प्रस्तुत गरेको मौलिक विचार के हो ? [३]
- पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा पर्नुका कारण के के हुन् ? [३]
- हकिङले मानिसलाई किन कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोटको निर्माणमा सचेत हुन आग्रह गरेका हुन् ? [३]
- हकिङलाई उनका साथीहरूले 'आइन्स्टाइन' भन्नुको कारण के हो ? [३]
उत्तर
१०. हकिङ जन्मँदा बेलायत दोस्रो विश्वयुद्धको विभीषिकाबाट आक्रान्त थियो र उनका आमाबुबा बस्ने लन्डनको हाइगेटमा जर्मनीले बम आक्रमण गरिरहेको थियो। त्यसैले उनका आमाबुबा सुरक्षित मानिएको अक्सफोर्डमा बसाइँ सरे। मध्यम वर्गीय परिवार आर्थिक अभावमा थियो, तैपनि बुबा फ्र्याङ्कले धैर्यका साथ पत्नीको हेरचाह गर्दै पहिलो सन्तानको प्रतीक्षा गरे।
११. हकिङले शारीरिक रूपमा पूर्ण अशक्त भएर पनि भौतिक शास्त्रमा नयाँ तथ्य उजागर गरे। उनले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र संरचनासम्बन्धी मौलिक मान्यता दिए, दर्जनभन्दा बढी पुस्तक र धेरै शोधपत्र लेखे, र 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' जस्तो कठिन विषयलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गरेर विश्वभर चर्चित बने। यसैले संसार आश्चर्यचकित भयो।
१२. उनले भने — अधिक गुरुत्वले ब्ल्याकहोलभित्र सबै चिज खुम्चिएर खाँदिन्छन्, अझ खुम्चिँदै जाँदा त्यसबाट विकिरण निस्कन्छ र बिस्तारै ब्ल्याकहोल नष्ट हुन सक्छ। विकिरण नहुँदा महाविस्फोटन भई नयाँ ब्रह्माण्ड पनि बन्न सक्छ। सुरुमा उनले आइन्स्टाइनले झैँ प्रकाशसमेत बाहिर ननिस्कने र भार बढ्ने धारणा राखेका थिए।
१३. परमाणुयुद्ध, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र प्रकृतिविरुद्धका मानवीय गतिविधि।
१४. कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोट मानिसकै दिमागका उपज हुन्, तर तिनको स्मरण र विश्लेषणात्मक सामर्थ्य मानिसको भन्दा धेरै हुँदै गइरहेको छ। मानिसले गर्न सक्ने सबै काम ती यन्त्रले सजिलै गर्न सक्छन्। त्यसैले मानिसले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ, उल्टो मानिस नियन्त्रित नहोस् भनेर उनले आग्रह गरेका हुन्।
१५. बाल्यकालमै उनी पुराना घडी र रेडियोका पुर्जाबाट कम्प्युटर बनाउने, गणितीय समीकरण हल गर्ने र हवाईजहाज तथा डुङ्गाका नमुना आफैँ बनाउने अद्भुत प्रतिभाका थिए। उनको सिर्जनशील प्रतिभा र वैज्ञानिक जिज्ञासाले प्रभावित भएर साथीहरूले उनलाई आइन्स्टाइन भनी बोलाउँथे।
पाठगत बोध (८ अङ्क)
- दिइएको जीवनी अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : "हकिङले पृथ्वीमा आइपर्ने सम्भावित विपत्तिबाट बच्न मानव समुदायलाई बारम्बार सचेत गराउने गर्थे। उनले परमाणुयुद्ध, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि, प्रकृतिविरुद्धका मानवीय गतिविधिका कारण पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा रहेको बताएका छन्… उनी कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसलाई नभई मानिसले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई नियन्त्रण गर्नुपर्ने मान्यता बारम्बार दोह्र्याइरहन्थे।" (क) पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा पर्नुका कारण के के हुन् ? (ख) हकिङले मानिसलाई किन कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोटको निर्माणमा सचेत हुन आग्रह गरेका हुन् ? (ग) यस अंशको सन्देश आजको समाजसँग कसरी जोडिन्छ, आफ्नो विचार लेख्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
(क) परमाणुयुद्ध, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि (जलवायु परिवर्तन) र प्रकृतिविरुद्धका मानवीय गतिविधि — हकिङका अनुसार यी तीनले पृथ्वीमा मानव जीवनलाई खतरामा पारिरहेका छन्।
(ख) कृत्रिम बुद्धिमत्तापूर्ण रोबोट मानिसकै दिमागको उपज भए पनि तिनको स्मरण र विश्लेषणात्मक सामर्थ्य मानिसभन्दा धेरै हुँदै गएको छ र मानिसले गर्न सक्ने सबै काम यी यन्त्रले सजिलै गर्न सक्छन्। त्यसैले मानिसले यिनलाई नियन्त्रण गरोस्, उल्टो मानिस नै यिनले नियन्त्रित नहोस् भनेर उनले सचेत गराएका हुन्।
(ग) आजको समाजमा जलवायु परिवर्तन, हिमनदी पग्लनु, बढ्दो प्रदूषण, शक्तिशाली देशबिच हतियारको होड र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको बढ्दो प्रयोग — सबै हकिङका चेतावनीसँग मिल्छन्। विद्यार्थी, नागरिक र सरकार सबैले वातावरण जोगाउन, युद्धभन्दा शान्तिलाई प्राथमिकता दिन र प्रविधिको प्रयोगमा नैतिकता र नियन्त्रण राख्न सक्नुपर्छ। तर यस्तो सचेतना भाषणमा होइन, दैनिक व्यवहारमा आउनुपर्छ — वृक्षरोपण, ऊर्जा बचत, जिम्मेवार डिजिटल प्रयोग आदि साना कामबाट सुरु गर्न सकिन्छ।
- पाठमा आएका हकिङको जीवनका मुख्य घटना समेटेर उनको जीवनको सङ्क्षिप्त परिचय लेख्नुहोस्। [८]
यो एकाइको '६.२ हकिङको जीवन — मुख्य तथ्य' तालिकालाई भूमिका (जन्म-परिवार), शिक्षा, रोग, अनुसन्धान र पद, पुस्तक, सम्मान, निष्कर्ष (निधन र सन्देश) को क्रमले अनुच्छेदमा बदल्नुहोस्। वर्ष र नाम शुद्ध लेख्नुहोस्।
समीक्षात्मक (८ अङ्क)
- "दृढ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका सामु शारीरिक रोग शक्तिहीन हुन्छ।" यस भनाइलाई पाठका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
भूमिका. 'स्टिफन विलियम हकिङ' जीवनीका अनुसार हकिङ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका त्रिवेणी थिए। यिनै तीन शक्तिले उनलाई स्नायुरोगको जटिल चुनौतीमाथि विजयी बनायो।
१. इच्छाशक्ति. चिकित्सकले दुई वर्ष मात्र आयु भनेपछि निराशा छाए पनि उनले 'आशा राख र व्यस्त बन' लाई मूल मन्त्र बनाए। रोग बढ्दै जाँदा सन् १९६६ मा विद्यावारिधि गरे; दुई वर्षको भविष्यवाणीका बाबजुद ७६ वर्षको उमेरसम्म बाँचे र अनुसन्धान गरिरहे। यो अडिग इच्छाशक्तिबिना सम्भव थिएन।
२. ज्ञानशक्ति. बाल्यकालदेखि जिज्ञासु र तीक्ष्ण बुद्धिका उनले गणित र भौतिक शास्त्रका जटिल सिद्धान्त सजिलै बुझे। ब्रह्माण्डको उत्पत्ति, सिङ्गुलारिटी र ब्ल्याकहोलबारे मौलिक मान्यता दिए, र 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' जस्ता पुस्तकमार्फत कठिन ज्ञानलाई सबैका लागि बुझ्ने बनाए।
३. क्रियाशक्ति. उद्देश्यलाई कार्यमा बदल्ने क्षमता उनमा थियो। हातखुट्टा चल्न छाडेपछि ह्विलचेयरमा कम्प्युटर जडान गरी, आवाज गुमेपछि मस्तिष्क तरङ्ग र अनुहारका भावबाट चल्ने कम्प्युटर बनाएर उनले अनुसन्धान, लेखन र प्रवचन जारी राखे। यसरी रोगले शरीर रोके पनि काम रोकेन।
निष्कर्ष. त्यसैले इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिका सामु शारीरिक रोग शक्तिहीन हुन्छ भन्ने कुरा हकिङको जीवनले पुष्टि गर्छ। आजका विद्यार्थीका लागि यो जीवनीको सन्देश स्पष्ट छ — सीमितता शरीरमा हुन सक्छ, तर सम्भावना सोच र साधनामा हुन्छ।
- हकिङले मानवीय चेतनालाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन गरेका योगदानको समीक्षा गर्नुहोस्। [८]
आधार: (क) वैज्ञानिक योगदान — ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र ब्ल्याकहोलसम्बन्धी मौलिक मान्यता; (ख) ज्ञानको लोकप्रियीकरण — सरल भाषाका पुस्तक, चलचित्र र वृत्तचित्र; (ग) चेतावनी — पृथ्वीको सङ्कट र कृत्रिम बुद्धिमत्ता; (घ) प्रेरणा — अशक्ततालाई अवसर बनाउने जीवन; सीमा — एकीकृत सिद्धान्त बनाउन सकेनन् तर उत्तरवर्ती अनुसन्धाताका लागि मार्गचित्र कोरिदिए। पाठको अन्तिम अनुच्छेदमा यही भनिएको छ।
उद्धरण र अनुच्छेद (४ अङ्क)
- दिइएको अनुच्छेद पढी उत्तर दिनुहोस् : "पूर्वीय वाङ्मयका वैदिक ग्रन्थ र आधुनिक भौतिक शास्त्रीहरूको सृष्टिसम्बन्धी दृष्टि निकै मिल्दोजुल्दो देखिन्छ… भौतिकवादीले मानेको क्वान्टम पुञ्ज र वेदान्त दर्शनले स्विकारेको ब्रह्मबिच निकै समानता रहेको देखिन्छ।" (क) आधुनिक भौतिक शास्त्रीहरूले ब्रह्माण्डको सृष्टि केबाट भएको बताएका छन् ? (ख) वेदमा सृष्टिको कारक केलाई मानिएको छ ? (ग) ब्रह्म र क्वान्टम पुञ्जबिच के समानता रहेको छ ? (घ) वेदान्त दर्शनमा सृष्टि, स्थिति र प्रलयको एकीकृत व्याख्या गर्ने ग्रन्थलाई के नाम दिइएको छ ? [४]
उत्तर
(क) सर्वाधिक घनत्वको अवस्थामा रहेको कुनै बिन्दुबाट। (ख) सृष्टिपूर्व अन्धकारले ढाकिएको सघन अन्धकारभित्रको आफ्नो शक्तिपुञ्जबाट निर्मित ऊर्जाशील तत्त्वलाई (जसलाई वेदान्तमा निर्गुण, निराकार ब्रह्म भनिन्छ)। (ग) दुवै ऊर्जाशील र गतिशील पुञ्ज हुन्, जसको विस्फोटन वा फैलावटबाट जीवन-जगत् बन्छ र सङ्कुचनपछि फेरि उही रूपमा फर्किन्छ। (घ) 'ब्रह्मसूत्र'।
भाषातत्त्व (३ अङ्क)
- क्रियाका पाँच भाव उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [३]
- 'मैले चाहेको नेपाल' शीर्षकमा इच्छार्थक क्रियापदको प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
२१. सामान्यार्थक (हकिङ अक्सफोर्डमा जन्मे), आज्ञार्थक (परिश्रम गर), इच्छार्थक (सबै सुखी होऊन्), सम्भावनार्थक (ऊ पुग्ला), सङ्केतार्थक (पढे सफल भइन्छ)।
२२. मैले चाहेको नेपालमा सबै नागरिक शिक्षित होऊन्, कसैले भोकभोकै सुत्नु नपरोस्, युवाले स्वदेशमै काम पाऊन् र कुनै बालक विद्यालयबाट बाहिर नरहोस्। नदी, जङ्गल र हिमाल सुरक्षित रहून्; सबै जातजातिबिच मेलमिलाप होस्। गाउँमा सडक, बिजुली र अस्पताल पुगून्। यस्तो नेपाल बनाउन हामी सबै मिहिनेती, इमानदार र जिम्मेवार बनौँ।
Practise more: Nepali question bank