उक्ति परिवर्तन; उद्देश्य-विधेय विस्तार; शब्दकोशीय प्रयोग

१. रामले आफू भोलिपल्ट जाने कुरा भन्यो।

२. उसले म कहाँ बस्छु भनेर सोध्यो। — प्रश्न भएकाले सोध्यो, ? हट्यो।

३. शिक्षकले पाठ पढ्न भने। — आज्ञार्थमा क्रियामा -न।

४. आमाले सफल हुने आशीर्वाद दिइन्। — इच्छार्थ।

५. सीताले आफूले त्यस दिन पुस्तक किनेको कुरा भनी। — मैले → आफूले, आज → त्यस दिन।

६. उसले भन्यो, "म घर जान्छु।"

७. शिक्षकले विद्यार्थीलाई भने, "चुप लाग।"

८. उसले सोध्यो, "तिमी कति बेला आउँछौ?"

९. उद्देश्य — मेरो साथी राम; विधेय — विद्यालय गयो।

१०. उद्देश्य — त्यो राम्रो केटा; विधेय — बिहानै हिँड्यो।

११. उद्देश्य — जो मिहिनेत गर्छ, त्यो विद्यार्थी; विधेय — सफल हुन्छ।

१२. कपाल, कमल, कलम — दोस्रो वर्ण प < म < ल।

१३. गाउँ, गीत, घर — ग अघि घ पछि; गा (आ) अघि गी (ई)।

१४. क, का, कि, की — मात्राक्रम अ, आ, इ, ई।

१५. शहीद, षड्यन्त्र, सहर — वर्णक्रममा श, ष, स।

१६. वक्ताले भनेको कुरा जस्ताको तस्तै उद्धरण चिह्नभित्र राखिएमा प्रत्यक्ष उक्ति — रामले भन्यो, "म भोलि जान्छु।" त्यही कुरा लेखकले आफ्नै शब्दमा, उद्धरण चिह्नबिना, कि/भनेर जोडेर लेखेमा अप्रत्यक्ष उक्ति — रामले आफू भोलिपल्ट जाने कुरा भन्यो। प्रत्यक्षमा सर्वनाम र काल वक्ताको दृष्टिले रहन्छ, अप्रत्यक्षमा लेखकको दृष्टिले फेरिन्छ।

१७. (१) उद्धरण चिह्न हटाउने। (२) कि / भनेर / भन्ने कुरा जोड्ने। (३) सर्वनाम फेर्ने — म → आफू/ऊ। (४) काल एक तह पछाडि सार्ने — जान्छु → जाने। (५) समय-स्थानवाचक पद फेर्ने — भोलि → भोलिपल्ट, यहाँ → त्यहाँ। नमुना — रामले भन्यो, "म भोलि यहाँ आउँछु।" → रामले आफू भोलिपल्ट त्यहाँ आउने कुरा भन्यो।

१८. कथनात्मक — भन्यो / भन्ने कुरा भन्यो: उसले आफू जाने कुरा भन्यो। प्रश्नवाचक — सोध्यो: उसले म कहाँ जान्छु भनेर सोध्यो। आज्ञार्थ — भन्यो / लगायो / आदेश दियो: शिक्षकले पाठ पढ्न भने। इच्छार्थ — कामना गर्‍यो / आशीर्वाद दियो: आमाले सफल हुने आशीर्वाद दिइन्। विस्मयादिबोधक — आश्चर्य / हर्ष व्यक्त गर्‍यो: उसले त्यो दृश्य निकै राम्रो भएको भन्दै आश्चर्य व्यक्त गर्‍यो।

१९. वाक्यमा जसका बारेमा केही भनिन्छ त्यो उद्देश्य, जे भनिन्छ त्यो विधेय। "राम गयो।" मा उद्देश्य राम, विधेय गयो। उद्देश्यलाई सम्बन्धवाचक पद र विशेषणले — मेरो साथी राम्रो केटा राम; विधेयलाई क्रियाविशेषण, करण र अधिकरणले — बिहानै साथीसँग विद्यालय गयो। पूरा वाक्य — मेरो साथी राम्रो केटा राम बिहानै साथीसँग विद्यालय गयो।

२०. शब्दकोशीय प्रविष्टिमा शीर्ष शब्द, व्याकरणिक कोटि (ना., सर्व., वि., क्रि., क्रि.वि., अव्य.), स्रोत भाषा (सं., फा., अ., अङ्.), अर्थ र प्रायः पर्याय तथा प्रयोग वाक्य हुन्छन्। नमुना — कमल ना. [सं.] पानीमा फुल्ने एक सुन्दर फूल; पद्म। यहाँ कमल शीर्ष शब्द, ना. नाम कोटि, [सं.] संस्कृत स्रोत, बाँकी अर्थ र पर्याय हुन्। नेपालीको आधिकारिक कोश नेपाली बृहत् शब्दकोश (नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान) हो।