नेपाली पहिचान

यो पाठ कक्षा १२ मा पढ्ने पाँच सहपाठीबिच भएको कुराकानीमा आधारित संवादात्मक रचना हो। सङ्गीता, सलिम, घनश्याम, बेखामान र सिम्मा विद्यालयअगाडिको चउरमा बसेर नेपाली समाजको पहिचान खोज्छन् — विविधता समस्या हो कि सम्पत्ति, सौन्दर्य भनेको के हो, संस्कृतिका नाममा रहेका विकृति कसरी हट्छन्। पाठ्यपुस्तकले यसमा कुनै लेखकको नाम दिएको छैन। परीक्षामा पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क यस्तै पाठबाट सोधिन्छन्। सबैभन्दा सोधिने कुरा हुन् — विविधता नै पहिचान र सम्पत्ति कसरी, सौन्दर्य, विकृति हटाउन शिक्षाको भूमिका र संवादात्मक रचनाको विधागत विशेषता। साथै यही पाठसँगै समाचार लेखन, वाक्य संश्लेषण-विश्लेषण र वाच्यका अभ्यास छन्।

10.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि

पाठ्यपुस्तकमा यस रचनाको लेखकको नाम दिइएको छैन। यो पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले कक्षा १२ को नेपाली पाठ्यपुस्तकका लागि तयार पारेको शैक्षिक संवाद हो र यसको उद्देश्य विद्यार्थीलाई समाज, संस्कृति र शिक्षासम्बन्धी विषयमा छलफल गर्न सिकाउनु हो। त्यसैले परीक्षामा 'लेखक परिचय' सोधिँदैन; तर यो कुन विधाको, कसले के भन्यो र सन्देश के हो भन्ने कुरा सोधिन्छ।

रचनाको सुरुमा कोष्ठकभित्र रङ्गमञ्च निर्देशन दिइएको छ — 'सङ्गीता, सलिम, घनश्याम, बेखामान र सिम्मा सहपाठी हुन्। उनीहरू १२ कक्षामा पढ्छन्। फुर्सदको समयमा कुनै न कुनै विषयमा बहस, छलफल गर्ने उनीहरूको बानी छ। यस्ता छलफलमा पालैपालो कुनै एक जनाले विषयको उठान गर्ने र त्यसलाई निष्कर्षोन्मुख बनाउने कामको अगुवाइ गर्छन्।' आजको छलफलको उठान घनश्यामले गर्छ र निष्कर्ष सङ्गीताले दिन्छे।

10.2 पाठको पृष्ठभूमि

नेपाल सयौँ जाति, सयौँ भाषा र अनेक संस्कृतिको देश हो। कुनै समयमा जाति, भाषा, धर्म वा संस्कृतिका नाममा संसारमा ठुला युद्ध भएका छन्, तर नेपालमा विविधताका बिचमै सहिष्णुता र एकता रहेको छ। आजको युवा पुस्ताले यो विविधतालाई समस्याका रूपमा बुझ्ने कि सम्पत्तिका रूपमा बुझ्ने भन्ने प्रश्न यो पाठको केन्द्र हो। साथै, संस्कृतिका नाममा रहेका विकृतिलाई कसरी चिन्ने र हटाउने भन्ने सामाजिक बहस पनि यसमा छ।

10.3 विषयवस्तु — सार

कक्षा सुरु हुनुभन्दा आधा घण्टाअघि विद्यालयअगाडिको खुला चउरमा दुबोमाथि बसेर पाँच साथी कुराकानी गर्दै छन्। घनश्याम सुरु गर्छ — एउटा सानो समाजमा अनेक जाति, भाषा र संस्कृति छन्, यसले विकासमा कस्तो असर गर्ला ? यो प्रश्नले उसलाई सधैँ सताउँछ।

बेखामान भन्छ — विविधता नै हाम्रो पहिचान र सम्पत्ति हो; यसलाई समस्या ठान्नु हुँदैन। पहिचान भनेको चिनारी हो; कुनै मानिस कविता मात्रै लेख्छ भने कवि, कथा, उपन्यास, निबन्ध पनि लेख्छ भने कवि, कथाकार, उपन्यासकार र निबन्धकार र चित्र पनि बनाउँछ भने चित्रकार पनि। त्यसैगरी एक जातिको समाज एकजातीय, धेरै जातिको बहुजातीय हुन्छ। नेपाली समाज बहुजातीय भएकाले यसको पहिचान पनि बहुजातीय हो।

सङ्गीता थप्छे — नेपाल प्राकृतिक रूपले जति सुन्दर छ, त्यति नै सयौँ जाति, भाषा र संस्कृतिले सुसज्जित छ। यस्तो विविधता संसारमा बिरलै पाइन्छ र 'पहिचान भनेको अरूभन्दा विशिष्ट हुनु नै हो'। सिम्मा सम्पत्तिको अर्थ खोल्छे — हरेक जातिका आफ्नै परम्परा, संस्कृति, ज्ञान र अनुभव छन्; भाषा मानव पुर्खाको आविष्कार हो र भाषामा ज्ञान-अनुभव सुरक्षित हुन्छ। सभ्यता भनेको जाति, भाषा र संस्कृतिको समष्टि हो, त्यसैले विविधता भएको समाज विविध सभ्यताको सङ्गम हो, अर्थात् आफैँमा सम्पत्ति।

सलिम अर्को गौरवको कुरा जोड्छ — विविधताका बिचमा आपसी सहिष्णुता र एकता; यो नै नेपाली समाजको सौन्दर्य हो। घनश्याम 'सौन्दर्य' सुन्दर हिमाल, डाँफे, मुनाल र हरियाली जङ्गलमा मात्र सीमित ठान्छ। सङ्गीताले सुधार्छे — सौन्दर्य भनेको सुन्दर हुनुको भाव हो; जुनसुकै वस्तुबाट प्राप्त हुने सुन्दर कुरा त्यसको सौन्दर्य हो; प्राकृतिक मात्र होइन, सांस्कृतिक कुरा पनि सुन्दर हुन्छन्।

घनश्यामको अर्को शङ्का — पर्यटक हिमाल हेर्न आउँछन्; समाजको विविधतासँग तिनको के सरोकार ? सङ्गीताको उत्तर — पर्यटनका विभिन्न किसिम छन्; सांस्कृतिक पर्यटन पनि एक हो; सयौँ जाति, भाषा र संस्कृति एकै ठाउँमा अध्ययन गर्न पाउनु सांस्कृतिक पर्यटकका लागि ठुलो अवसर हो। सिम्माले मानिसका रुचि फरक हुने कुरा जोड्छे र बेखामानले खानपानको संस्कृतिलाई अर्गानिक र प्राकृतिक रूपमा व्यवस्थित गर्न सके स्वास्थ्य पनि राम्रो हुने र पर्यटक पनि लोभिने बताउँछ।

घनश्यामले अब कमजोर पक्ष उठाउँछ — संस्कृतिका नाममा धेरै विकृति छन्: अन्धविश्वास, जातीय तथा लैङ्गिक विभेद, आडम्बर। सलिम भन्छ, 'विविधता राम्रो कुरा हो तर विभेद होइन।' सिम्मा थप्छे — जात, वर्ग, वर्ण, लिङ्ग र क्षेत्रीयताका आधारमा गरिने विभेद हटाउनुपर्छ। बेखामानले छुवाछुत, भूत-प्रेत-बोक्सी र दाइजोजस्ता कुराहरूलाई अन्धविश्वास र कुपरम्परा भनेर हटाउनुपर्ने ठान्छ। सङ्गीता भन्छे — संस्कृति भनेको मानिसले मानिसकै हितका लागि बनाएका राम्रा चालचलन र व्यवहार हुन्, विकृति र संस्कृति नितान्त विपरीत कुरा हुन्; विकृतिलाई संस्कृति मान्ने भुल गर्नुहुँदैन।

समाधान — शिक्षा। बेखामान भन्छ, यो काम सजिलो छैन तर असम्भव पनि होइन; मुख्य कुरा शिक्षा हो। सिम्माले जोड्छे — शिक्षाको राम्रो विकास हुँदा अन्धविश्वास, कुसंस्कार, कुरीति निर्मूल हुँदै जान्छन्, किनकि शिक्षाले चेतनास्तर बढाउँछ। घनश्यामले सम्झाउँछ — शिक्षाको विकाससँगै सतीप्रथा, दासप्रथा हटे; छुवाछुत पनि धेरै हट्दै छ। सलिमले विद्यार्थी, युवा र शिक्षित वर्गले पहल गर्नुपर्ने बताउँछ।

निष्कर्ष। सङ्गीताले छलफलको निष्कर्ष सुनाउँछे — विविधतामा एकता नेपाली समाजको पहिचान र सम्पत्ति र सौन्दर्य पनि हो। संस्कृति-परम्पराका नाममा रहेका विकृति-विसङ्गति हटाउनुपर्छ र त्यसका लागि शिक्षा अपरिहार्य छ; अन्धविश्वास, कुरीति र कुसंस्कार हटाउन विद्यार्थी, युवा र सचेत वर्ग अग्रसर हुनुपर्छ। सिम्माले यस विषयमा लेख लेख्ने र घनश्यामले एकाङ्की बनाउने बताउँछन् र सबै कक्षातिर लाग्छन्।

1परम्परागत गहना र पहिरन — समुदायको आफ्नै सांस्कृतिक चिनारी2सामूहिक नृत्य — साझा उत्सवमा एकताको अभिव्यक्ति

1रथ र त्यसवरिपरिको जनसमुद्र — साझा संस्कृतिको सहभागिता2छतमा उभिएका दर्शक — पर्वलाई सबैले आफ्नो ठान्ने भाव

10.4 खण्डगत व्याख्या

संवादको प्रवाहलाई छ चरणमा बाँड्न सकिन्छ। तलको चित्रले 'विविधता → पहिचान → सम्पत्ति → सौन्दर्य → विकृति → शिक्षा' को तर्कक्रम देखाएको छ।

खण्ड	विषय	बोल्ने पात्र	सोधिने प्रश्न
१	समाजको विविधता र विकासमा असर	घनश्याम	नेपाली समाजको अवस्थाप्रति घनश्यामको बुझाइ कस्तो छ ?
२	पहिचान भनेको चिनारी	बेखामान	नेपाली समाजको पहिचान के हो ?
३	विविधता नै सम्पत्ति	सिम्मा	विविधता नै सम्पत्ति हो कसरी ?
४	सहिष्णुता, एकता र सौन्दर्य	सलिम, सङ्गीता	नेपाली समाजको सुन्दर पक्ष के हो ?
५	सांस्कृतिक पर्यटन र खानपान	सङ्गीता, सिम्मा, बेखामान	कसरी नेपाली विविधतालाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ ?
६	विकृति, शिक्षा र निष्कर्ष	सबै	नेपाली समाजमा के कस्ता विकृति छन् ? शिक्षा किन चाहिन्छ ?

10.5 पात्र परिचय

नाम	संवादमा भूमिका	चारित्रिक विशेषता
घनश्याम	छलफलको उठान गर्ने; प्रश्न र शङ्का राख्ने	जिज्ञासु, अरूको कुरा सुनेर सिक्ने; सौन्दर्यको बुझाइ सुधार्न मिल्ने; अन्तमा एकाङ्की बनाउने प्रतिबद्धता
बेखामान	'पहिचान = चिनारी' बुझाउने	तर्कशील, उदाहरण दिएर बुझाउने; खानपानको संस्कृति र शिक्षामा जोड दिने
सङ्गीता	सौन्दर्य र सांस्कृतिक पर्यटन बुझाउने; निष्कर्ष दिने	विचार स्पष्ट, संयमी र संश्लेषण गर्न सक्ने; संस्कृति र विकृति छुट्याउने
सिम्मा	'विविधता नै सम्पत्ति' खुलाउने	गहिरो अध्ययनशील; सभ्यताको परिभाषा दिने; शिक्षाले चेतना बढाउने कुरामा दृढ; लेखिन रुचाउने
सलिम	सहिष्णुता र एकताको सौन्दर्य बताउने	उत्साही, विश्व इतिहासको बोध भएको; युवा र शिक्षितले पहल गर्नुपर्छ भन्ने

10.6 मूल भाव

नेपालको जाति, भाषा र संस्कृतिको विविधता समस्या होइन, यही हाम्रो पहिचान, सम्पत्ति र सौन्दर्य हो। विविधताबिच पनि सहिष्णुता र एकता कायम रहनु नेपाली समाजको विशिष्ट गुण हो र यसैले सांस्कृतिक पर्यटनको अवसर पनि दिन्छ। तर संस्कृतिका नाममा रहेका छुवाछुत, लैङ्गिक विभेद, अन्धविश्वास र दाइजोजस्ता विकृति हटाउनुपर्छ र संस्कृति जोगाउनुपर्छ; यसको प्रमुख उपाय शिक्षा र सचेत युवा पुस्ताको अग्रसरता हो — यही पाठको मूल भाव हो।

10.7 विधागत विशेषता — संवादात्मक रचना

यो रचना संवादात्मक रचना विधाको हो। यसमा दुई वा बढी पात्रले कुनै विषयमा कुराकानी गर्दै विचार र तर्कको आदानप्रदान गर्छन्। परीक्षामा "यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्" भनी सोधिँदा तलको तालिकाअनुसार लेख्नुहोस्।

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
संवाद नै मुख्य माध्यम	सम्पूर्ण रचना घनश्याम, बेखामान, सङ्गीता, सिम्मा र सलिमको कुराकानीमा
पात्रको नाम र कथन छुट्टै लेखिने	'घनश्याम :', 'बेखामान :' जस्तै नामपछि कथन
रङ्गमञ्च निर्देशन (कोष्ठकभित्र)	सुरुमा परिवेशको वर्णन; 'घडी हेर्दै', 'सबै जना उठेर कक्षाकोठातिर लाग्छन्'
विषयको उठान, विकास र निष्कर्ष	घनश्यामको प्रश्नबाट उठान; तर्कको विकास; सङ्गीताको निष्कर्ष
तर्क-वितर्क र छलफल	घनश्यामका शङ्का, अरूका उत्तर — सहमति-असहमति दुवै
बोलीचालीको भाषा	'है', 'नि', 'हो नि', 'भन्नुहोस्' जस्ता बोलीका शब्द र सम्बोधन (सङ्गीताजी, घनश्यामजी)
एउटै विषय र थोरै पात्र	नेपाली समाजको पहिचान; पाँच पात्र मात्र
सन्देशमूलक	विविधतामा एकता र शिक्षाको महत्त्व

10.8 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली: संवादात्मक र तार्किक। प्रश्न-उत्तर-प्रतिप्रश्न र सहमतिको क्रममा विचार अघि बढेको छ।
• शब्दस्रोत। तत्सम शब्द (सौन्दर्य, विविधता, सहिष्णुता, सभ्यता, संश्लेषण, निष्कर्षोन्मुख, विभेद, निर्मूल), तद्भव शब्द (चिनारी, पहिचान, छरपस्ट) र आगन्तुक शब्द (अर्गानिक, नोटकापी, एकाङ्की, पर्यटक) को मिश्रण छ।
• बोलीचालीका निपात — 'है', 'नि', 'हो नि', 'होइन र ?' — यिनले संवादलाई जीवन्त र आत्मीय बनाएका छन्।
• उदाहरणद्वारा स्पष्टीकरण — 'कुनै मानिस कविता मात्रै लेख्छ भने कवि, कथा-उपन्यास-निबन्ध पनि लेख्छ भने…' — यो उदाहरण शैली बेखामानको मुख्य प्रविधि हो।
• परिभाषा शैली — 'पहिचान भनेको चिनारी हो', 'सौन्दर्य भनेको सुन्दर वा राम्रो हुनुको भाव हो', 'सभ्यता भनेको जाति, भाषा र संस्कृतिको समष्टि हो'।
• रूपक — 'विविधता सम्पत्ति हो', 'विविध सभ्यताको सङ्गम' — अमूर्त कुरालाई मूर्त सम्पत्ति र सङ्गमसँग जोडिएको छ।
• तुलना र विरोधाभास — संस्कृति बनाम विकृति, विविधता बनाम विभेद।
• उदाहरणका रूपमा प्रथाको उल्लेख — सतीप्रथा, दासप्रथा, छुवाछुत।

10.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष। संवादको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको स्वाभाविकता र क्रमबद्धता हो। प्रत्येक कथनले अघिल्लो कथनलाई अघि बढाएको छ — प्रश्न, उत्तर, थप स्पष्टीकरण र सहमति। पहिचान, सम्पत्ति, सौन्दर्य जस्ता अमूर्त शब्दलाई उदाहरण (कवि-कथाकार-चित्रकार, सभ्यताको सूत्र, सांस्कृतिक पर्यटन) दिएर सरल बनाइएको छ। संवाद विद्यार्थी स्तरको र बोलीचालीको भाषामा भएकाले पाठकलाई नजिकको लाग्छ। संस्कृति र विकृतिको भेद छुट्याउने तथा शिक्षालाई समाधान मान्ने सन्देश सामयिक र सकारात्मक छ।

कमजोर पक्ष। पाँचै पात्रको भाषा र सोचाइ धेरै मिल्दोजुल्दो छ; तिनका व्यक्तित्वमा फरक कम देखिन्छ र प्रायः सबैजना सहमत हुन्छन्, त्यसैले असहमतिको तीखो द्वन्द्व आउँदैन। कतिपय कथन पाठ्यपुस्तकीय परिभाषाजस्ता लामा छन्। विकृति हटाउनका लागि शिक्षाबाहेक कानुन, नीति, अर्थतन्त्र र सामाजिक आन्दोलनको भूमिकाबारे बहस छैन।

समग्र मूल्याङ्कन। केही सीमाका बाबजुद यो संवाद विद्यार्थीलाई विविधताको सम्मान र विकृतिप्रति सजगता सिकाउने, तर्कसहित छलफल गर्ने तरिका देखाउने सफल संवादात्मक रचना हो।

10.10 छलफलको निष्कर्ष र संश्लेषण

पाठ्यपुस्तकले 'संश्लेषण' (जोड्ने काम) शब्दलाई पाठभित्रै प्रयोग गरेको छ — 'बडो राम्रो संश्लेषण सङ्गीताजी।' संश्लेषण भनेको छरिएका विचारलाई एउटा सूत्रमा जोड्नु हो। सङ्गीताको संश्लेषणलाई बुँदामा यसरी राख्न सकिन्छ।

क्र.सं.	निष्कर्षको बुँदा
१	विविधतामा एकता नेपाली समाजको पहिचान हो
२	यो पहिचान हाम्रो सम्पत्ति र सौन्दर्य पनि हो
३	संस्कृति र परम्पराका नाममा अनेक विकृति-विसङ्गति छन्
४	तिनलाई हटाउनुपर्छ र त्यसका लागि शिक्षा अपरिहार्य छ
५	विद्यार्थी, युवा र सचेत वर्ग अग्रसर हुनुपर्छ

10.11 समाचार लेखन — पाठसँगै आएको अभ्यास

यस पाठको बोध अभ्यासमा सगरमाथा आरोहणबारे एउटा समाचार (शीर्षक — 'सगरमाथामा आरोहणमा कीर्तिमान') र समाचारबारे अनुच्छेद दिइएको छ। समाचार पनि विधाका रूपमा परीक्षामा पठनबोध वा प्रतिवेदन-समाचार लेखन मा आउँछ।

समाचारका विशेषता — सत्यता, विश्वसनीयता, नवीनता, रोचकता, सन्तुलन, भाषिक सरलता, स्पष्टता र मिठास।

समाचारका किसिम

किसिम	विशेषता
घटनापरक (घटनाप्रधान)	दृश्य विवरणमा केन्द्रित; को, के, कहाँ, किन, कसरी, कहिले — यी प्रश्नको उत्तर खोज्छ
प्रक्रियापरक	घटनाको सरसरी वर्णनमात्र नगरी तथ्यको विस्तृत व्याख्या, पृष्ठभूमि र परिणाम पनि दिन्छ
फिचर	कुनै खास घटना वा तथ्यलाई कलात्मक बनाएर प्रस्तुत गर्छ; अरू दुईभन्दा बढी साहित्यिक हुन्छ

समाचारको भाषाशैली। समाचारको भाषा सकेसम्म सरल हुनुपर्छ; छोटा वाक्य प्रयोग गर्नु राम्रो; अनावश्यक विशेषण वा क्रियाविशेषण प्रयोग गर्नु राम्रो मानिँदैन। संवाददाता पुरै तटस्थ रहनुपर्छ र आफ्नो राय वा निर्णयभन्दा घटना वा सूचनाको तथ्यपरक विवरण दिनुपर्छ। रोचक बनाउने भन्दैमा यथार्थ त्याग्नु पूर्णतः वर्जित छ।

पाठ्यपुस्तकको समाचारबाट प्रश्न-उत्तर (नमुना)

प्रश्न	उत्तर (पाठ्यपुस्तकको समाचारअनुसार)
को ?	सोलुखुम्बुका ५० वर्षीय कामिरिता शेर्पा
के ?	आफ्नै कीर्तिमान तोडेर २५ औँ पटक सगरमाथा सफल आरोहण
कहाँ ?	सगरमाथा; समाचारको स्थान सोलुखुम्बु
कहिले ?	शुक्रबार, २४ वैशाख, २०७८
अन्य कीर्तिमान	पेम्बा दोर्जे शेर्पा — सबैभन्दा छिटो (८ घण्टा १० मिनेट); काजी शेर्पा — विना अक्सिजन (२० घण्टा २४ मिनेट); मिङकिपा शेर्पा — १५ वर्षमा आरोहण
पहिलो आरोहण	सन् १९५३ मे २९ मा तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र सर एडमन्ड हिलारी
प्रथम महिला	विश्वमा जापानकी जुन्को ताबेई; नेपालबाट पासाङ ल्हामु शेर्पा
नेपालको महत्त्व	८ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमाल मध्ये आठ नेपालमै

10.12 भाषातत्त्व — वाक्य संश्लेषण, विश्लेषण र वाच्य

(क) वाक्य संश्लेषण (अभ्यास १) — धेरै सरल वाक्यलाई जोडेर एउटा वाक्य बनाउने।

विश्लेषित वाक्य	संश्लेषित वाक्य
अस्मिता घर गइन्। अस्मिताले साथीसङ्गी भेटिन्। अस्मिता साथीसँग जङ्गल घुम्न गइन्। अस्मिताले खोलामा गएर पौडी खेलिन्। अस्मिताले एक हप्ता रमाइलोसँग बिताइन्। अस्मिता सहर फर्किइन्।	घर गएकी अस्मिताले साथीसङ्गी भेटेर साथीसँग जङ्गल घुमिन्, खोलामा गएर पौडी खेलिन् र एक हप्ता रमाइलोसँग बिताएर सहर फर्किइन्।
मुस्ताङ हिमाली जिल्ला हो। मुस्ताङ पर्यटकीय जिल्ला हो। मुस्ताङमा धेरै हावा चल्छ। मुस्ताङ स्याउका लागि प्रसिद्ध छ। मलाई मुस्ताङ घुम्न मन लागेको छ।	हिमाली तथा पर्यटकीय जिल्ला मुस्ताङमा धेरै हावा चल्छ र यो स्याउका लागि प्रसिद्ध छ; मलाई त्यहाँ घुम्न मन लागेको छ।
विनोद कर्ण सप्तरीका बासिन्दा हुन्। उनी नेपाली साहित्यका प्राध्यापक हुन्। उनी सहयोगी र इमानदार छन्। उनी कविता लेख्न र चित्र कोर्न मन पराउँछन्।	सप्तरीका बासिन्दा विनोद कर्ण नेपाली साहित्यका सहयोगी र इमानदार प्राध्यापक हुन् र उनी कविता लेख्न र चित्र कोर्न मन पराउँछन्।

(ख) वाक्य विश्लेषण (अभ्यास २) — एउटा मिश्र वा संयुक्त वाक्यलाई सरल वाक्यमा भाँचेर लेख्ने।

संश्लेषित वाक्य	विश्लेषित वाक्य
जङ्गल सखाप हुन थालेपछि मृग, घोरल जस्ता जनावर र कतिपय चरा लोप हुने अनि पानीको मुहान पनि सुक्ने खतरा भएको छ। (३ वाक्य)	जङ्गल सखाप हुन थालेको छ। मृग, घोरल जस्ता जनावर र कतिपय चरा लोप हुने खतरा छ। पानीको मुहान पनि सुक्ने खतरा छ।
प्रदूषण बढेसँगै हिमालमा हिउँ घट्यो, समयमा पानी पर्न छाड्यो अनि सफा आकाश देख्न छाडियो। (४ वाक्य)	प्रदूषण बढेको छ। हिमालमा हिउँ घट्यो। समयमा पानी पर्न छाड्यो। सफा आकाश देख्न छाडियो।
सुदूरपश्चिम र कर्नाली क्षेत्रमा प्रचलित देउडा काठमाडौँ र विदेशमा समेत लोकप्रिय छ। (३ वाक्य)	सुदूरपश्चिम र कर्नाली क्षेत्रमा देउडा प्रचलित छ। देउडा काठमाडौँमा लोकप्रिय छ। देउडा विदेशमा समेत लोकप्रिय छ।
मलाई घमाइलो दिन, जुनेली रात, हरियो वन, लहलह बाली झुलेको खेतबारी, नेपाली खाना र सहयोगी साथी मनपर्छ। (५ वाक्य)	मलाई घमाइलो दिन मनपर्छ। मलाई जुनेली रात मनपर्छ। मलाई हरियो वन मनपर्छ। मलाई लहलह बाली झुलेको खेतबारी मनपर्छ। मलाई नेपाली खाना र सहयोगी साथी मनपर्छ।
जब असार लाग्छ तब मेरो मनले गाउँघर सम्झिन्छ। (२ वाक्य)	असार लाग्छ। तब मेरो मनले गाउँघर सम्झिन्छ।

(ग) वाच्य पहिचान (अभ्यास ३) — कर्तृ, कर्म र भाव वाच्य

वाच्य	वाक्य	कारण
कर्तृवाच्य	म सबेरै उठेँ।	क्रिया (उठेँ) कर्ता 'म' अनुसार
कर्तृवाच्य	मैले उमेशलाई बोलाएँ।	क्रिया कर्ता 'मैले' अनुसार
कर्तृवाच्य	उमेश आँखा मिच्दै आयो।	क्रिया कर्ता 'उमेश' अनुसार
कर्तृवाच्य	हामी बाटो लाग्यौँ।	क्रिया कर्ता 'हामी' अनुसार
कर्मवाच्य	खाना खाइयो।	कर्म 'खाना' प्रधान; कर्ता उल्लेख छैन
कर्मवाच्य	चिया पिइयो।	कर्म 'चिया' प्रधान
कर्मवाच्य	गीत गाइयो।	कर्म 'गीत' प्रधान
कर्मवाच्य	स्थानीय साथी भेटिए।	क्रिया बहुवचन कर्म 'साथी' अनुसार
भाववाच्य	राती मस्त निदाइयो।	अकर्मक क्रिया; भाव प्रधान
भाववाच्य	वास बसियो।	अकर्मक क्रिया
भाववाच्य	मस्तसँग हाँसियो।	अकर्मक क्रिया
भाववाच्य	ठट्टा गरियो / कुराकानी गरियो / रमाइलो गरियो।	नाम र 'गर्नु' बाट बनेको संयुक्त क्रिया; भावको प्रधानता

(घ) वाच्यपरिवर्तन — अभ्यास ६ को कर्तृवाच्य रूप

कर्मवाच्य/भाववाच्य (दिइएको)। जीवनमा धेरै दुःखसुख भोगियो। धेरै अनुभव गरियो। कहिले खुसीले हाँसियो। कहिले साथीभाइसँग नाचियो।

कर्तृवाच्य। मैले जीवनमा धेरै दुःखसुख भोगेँ। धेरै अनुभव गरेँ। कहिले खुसीले हाँसेँ। कहिले साथीभाइसँग नाचेँ। देशविदेश घुमेँ। दुःख र अभावलाई झेल्दै विद्यालयमा पढेँ। आफैँ खर्च जुटाएर उच्च शिक्षा हासिल गरेँ। सबैको भलो सोचेँ। कहिल्यै कसैको चित्त दुखाइनँ। कहिल्यै कसैको अहित चिताइनँ। सकेसम्म अरूको भलाइ हुने काम गरेँ। जीवन सङ्घर्ष हो भन्ने कुरा सिकेँ। अब पनि इमानदार भएरै बाँच्ने छु। कर्तव्य कहिल्यै भुल्दिनँ। आफू अन्याय सहन्नँ। अरूमाथि अन्याय गर्दिनँ।

(ङ) कर्म/भाव वाच्यमा परिवर्तन — अभ्यास ७

कर्तृवाच्य (दिइएको)। बिसन र अनुपमा पुस्तकालय गए। बिसनले कथाका किताब छान्यो। अनुपमाले मौसमविज्ञानसम्बन्धी किताब छानी। बिसनले दही चिउरा खायो। अनुपमाले चिउरा तरकारी खाई। गुरुआमाले वाच्य पढाउनुभयो।

कर्म/भाववाच्य। बिसन र अनुपमाबाट पुस्तकालय जाइयो। बिसनद्वारा कथाका किताब छानिए। अनुपमाद्वारा मौसमविज्ञानसम्बन्धी किताब छानिए। त्यसपछि पुस्तकालयबाट बाहिर निस्किइयो। कलेजको भोजनालयमा पसियो। बिसनबाट दही चिउरा खाइयो। अनुपमाबाट चिउरा तरकारी खाइयो। कक्षाकोठामा आइयो। गुरुआमाबाट वाच्य पढाइयो।

(च) शुद्ध गरी लेख्नुहोस् — अभ्यास ८

अशुद्ध (क)। रेडीयो टीभी जस्ता स्रव्यद्रिस्य माध्एमबाट प्रसारित वा पत्रीका आदि छापामाध्यम बाट पर्काशित घटनाका ताजा विवरण समाचार हुन्।

शुद्ध (क)। रेडियो, टिभी जस्ता श्रव्यदृश्य माध्यमबाट प्रसारित वा पत्रिका आदि छापा माध्यमबाट प्रकाशित घटनाका ताजा विवरण समाचार हुन्।

अशुद्ध (ख)। जातीए बिभेद लैङ्गिक विभेद वर्ण वर्ग र क्षेत्रका नाममा रहेका विभेदमा पनी कमि आउँदै छ । तिन लाई पनि हटाउनुपर्छ । सङ्गीता जीले भनेजस्तै यशका लागि शिक्षाको खांचो छ ।

शुद्ध (ख)। जातीय विभेद, लैङ्गिक विभेद, वर्ण, वर्ग र क्षेत्रका नाममा रहेका विभेदमा पनि कमी आउँदै छ। तिनलाई पनि हटाउनुपर्छ। सङ्गीताजीले भनेजस्तै यसका लागि शिक्षाको खाँचो छ।

10.13 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
निष्कर्षोन्मुख	निष्कर्षमा पुग्न खोजेको
अर्गानिक	जैविक
सौन्दर्य	सुन्दर हुनुको भाव
लैङ्गिक	लिङ्गसम्बन्धी
विभेद	भेदभाव
कुपरम्परा	नराम्रो परम्परा
संश्लेषण	जोड्ने काम
निर्मूल	पूरै सखाप पारिएको
सान्दर्भिक	प्रसङ्गअनुसार मिल्ने
आडम्बर	देखावटी, ठाँटबाँट
फलदायी	फल दिने, फाइदाजनक
अवलोकन	सूक्ष्म रूपमा हेर्ने वा तथ्य पत्ता लगाउन अध्ययन गर्ने काम
आरोहण	चढ्ने वा उक्लने काम वा प्रक्रिया
आविष्कार	नयाँ सिद्धान्तको प्रतिपादन, उत्पादन
गन्तव्य	जाने वा पुग्ने स्थान
छरपस्ट	चारैतिर छरिएको, लथालिङ्ग
परिकार	विभिन्न प्रकार वा किसिमका खानेकुरा
पहिचान	परिचय, चिनारी
विशिष्टता	विशिष्ट हुनाको भाव वा स्थिति
सदुपयोग	कुनै विषयवस्तुलाई राम्रो किसिमले व्यवहारमा ल्याउने काम
सम्मान	विशेष मान, ठुलो आदर वा सत्कार
सरोकार	प्रयोजन, वास्ता, चासो

टुक्काको अर्थ (अभ्यास ३)

टुक्का	अर्थ
लख काट्नु	अनुमान गर्नु
आलु खानु	असफल हुनु
पसिना काढ्नु	कडा मिहिनेत गर्नु
कुरा खानु	भनेको मान्नु
कान खानु	दिक्क लाग्ने गरी बारम्बार भन्नु
आँखा चिम्लिनु	देखेर पनि नदेखेझैँ गर्नु
मन चोर्नु	मन जित्नु, आकर्षित गर्नु
मुख छाड्नु	गाली गर्नु

उखानको अर्थ (अभ्यास ४)

उखान	अर्थ
अगुल्टाले हानेको कुकुर बिजुली चम्कँदा तर्सन्छ	एक पटक दुःख पाएको मान्छे सानो कुराले पनि डराउँछ
अड्को पड्को तेलको धुप	अभावमा जे पाइयो त्यसैबाट काम चलाउनु
इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान	जान्नेका सामु आफ्नो जानकारी देखाउन खोज्नु
एक हातले ताली बज्दैन	दुवै पक्षको सहयोगबिना काम हुँदैन
काग कराउँदै गर्छ पिना सुक्दै गर्छ	निन्दकको कुराले असल कामलाई असर गर्दैन

मानविकी तथा साहित्यिक पारिभाषिक शब्द (कोशीय क्रममा)

शब्द	अर्थ
अधिमूल्यन	कुनै वस्तु वा मुद्राको सामान्यभन्दा बढ्न गएको मूल्य
अलङ्कार	अर्थगत वा शाब्दिक चमत्कारद्वारा साहित्यलाई सिँगार्ने तत्त्व
अवमूल्यन	कुनै वस्तुको मूल्य घट्ने वा महत्त्व कम हुने क्रिया
आवासीय	नियत स्थानमै बसेर काम गर्ने
आशुकवि	दृश्य वा घटनालाई तत्काल कवितामय भाषामा वर्णन गर्न सक्ने कवि
उपन्यास	धेरै अध्याय वा खण्डमा लेखिने लामो साहित्यिक कथा
कथा	जीवनको एक अंशलाई घटनाक्रममा प्रस्तुत गर्ने छोटो गद्य आख्यान
कविता	विचार वा भावनाको लयबद्ध कलात्मक अभिव्यक्ति
छन्द	अक्षर, मात्रा र गति-यतिको नियमले बाँधिएको पद्यको लयात्मक व्यवस्था
निबन्ध	कुनै एक विषयमा क्रमबद्ध रूपमा गद्यमा लेखिने रचना
रस	काव्य पढ्दा वा सुन्दा पाइने भावनात्मक आनन्द

एकाइको सारांश

• रचना संवादात्मक रचना; लेखकको नाम पाठ्यपुस्तकमा दिइएको छैन। पात्र — सङ्गीता, सलिम, घनश्याम, बेखामान, सिम्मा (कक्षा १२ का सहपाठी)।
• उठान — घनश्याम: 'अनेक जाति-भाषा-संस्कृतिले विकासमा कस्तो असर ?'
• बेखामान — पहिचान भनेको चिनारी; बहुजातीय समाजको पहिचान पनि बहुजातीय; विविधता सम्पत्ति।
• सिम्मा — सभ्यता = जाति + भाषा + संस्कृतिको समष्टि; विविध सभ्यताको सङ्गम।
• सलिम — विविधताबिच सहिष्णुता र एकता नै नेपाली समाजको सौन्दर्य।
• सङ्गीता — सौन्दर्य भनेको सुन्दर हुनुको भाव; सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावना।
• विकृति — छुवाछुत, जातीय-लैङ्गिक विभेद, भूतप्रेत-बोक्सी, दाइजो, आडम्बर; सतीप्रथा र दासप्रथा शिक्षाले हटाएका।
• समाधान — शिक्षा; विद्यार्थी, युवा र सचेत वर्ग अग्रसर। निष्कर्ष — विविधतामा एकता पहिचान, सम्पत्ति र सौन्दर्य।
• समाचार — सत्यता, विश्वसनीयता, नवीनता, रोचकता, सन्तुलन, सरलता, स्पष्टता, मिठास; किसिम — घटनापरक, प्रक्रियापरक, फिचर।
• भाषातत्त्व — वाक्य संश्लेषण-विश्लेषण; वाच्य (कर्तृ, कर्म, भाव); शुद्धाशुद्धि।

अभ्यास प्रश्न

शब्दभण्डार (१ अङ्क)

1. दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् : निष्कर्षोन्मुख, कुपरम्परा, निर्मूल, आडम्बर। [१]
2. 'आलु खानु' र 'पसिना काढ्नु' टुक्काको अर्थ लेख्नुहोस्। [१]
3. 'एक हातले ताली बज्दैन' उखानको अर्थ लेख्नुहोस्। [१]
4. 'अधिमूल्यन' र 'अवमूल्यन' शब्दको भिन्नता लेख्नुहोस्। [१]

उत्तर

१. निष्कर्षोन्मुख — निष्कर्षमा पुग्न खोजेको; कुपरम्परा — नराम्रो परम्परा; निर्मूल — पूरै सखाप पारिएको; आडम्बर — देखावटी, ठाँटबाँट।

२. आलु खानु — असफल हुनु; पसिना काढ्नु — कडा मिहिनेत गर्नु।

३. दुवै पक्षको सहयोगबिना कुनै काम हुँदैन।

४. अधिमूल्यन — मूल्य सामान्यभन्दा बढ्न जानु; अवमूल्यन — मूल्य घट्नु वा महत्त्व कम हुनु।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. नेपाली समाजको अवस्थाप्रति घनश्यामको बुझाइ कस्तो छ ? [२]
2. नेपाली समाजको पहिचान के हो, बेखामानको भनाइका आधारमा लेख्नुहोस्। [२]
3. विविधता नै सम्पत्ति हो कसरी, सिम्माको भनाइका आधारमा लेख्नुहोस्। [२]
4. सलिमको भनाइका आधारमा नेपाली समाजको सुन्दर पक्षका बारेमा स्पष्ट पार्नुहोस्। [२]
5. नेपाली समाजमा के कस्ता विकृति, विसङ्गति छन्, पाठका आधारमा लेख्नुहोस्। [२]
6. नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यभित्र के के कुरा पर्छन् ? [२]
7. नेपालमा सांस्कृतिक पर्यटनको कस्तो सम्भावना छ ? [२]

उत्तर

१. घनश्यामलाई एउटा सानो नेपाली समाजमा अनेक जाति, भाषा र संस्कृति भएकोमा अचम्म लाग्छ। यस्तो विविधताले मतमतान्तर ल्याएर समाजको विकासमा कस्तो असर गर्ला भन्ने प्रश्नले उसलाई सधैँ सताउँछ।

२. बेखामानका अनुसार पहिचान भनेको चिनारी हो। नेपाली समाजमा धेरै जाति र संस्कृति भएकाले यसको पहिचान पनि बहुजातीय हो। विविधता नै हाम्रो पहिचान र अमूल्य निधि हो; यसलाई समस्या ठान्नु हुँदैन।

३. सिम्माका अनुसार हरेक जातिका आफ्ना परम्परा, संस्कृति, ज्ञान र अनुभव छन् र हरेक भाषामा मानिसका ज्ञान-अनुभव सुरक्षित छन्। सभ्यता भनेको जाति, भाषा र संस्कृतिको समष्टि भएकाले विविधताले नेपाली समाजलाई विविध सभ्यताको सङ्गम बनाएको छ; यसैले विविधता आफैँमा सम्पत्ति हो।

४. सलिमका अनुसार नेपालमा जाति, भाषा, संस्कृति र धर्मको विविधता भएर पनि आपसमा मिलेर बस्ने, एकले अर्काको भाषा र संस्कृतिप्रति सम्मान गर्ने बानी छ। संसारमा यस्तै विविधताका नाममा युद्ध भएका छन्; नेपालमा भने सहिष्णुता र एकता छ, यही समाजको सुन्दर पक्ष हो।

५. नेपाली समाजमा अन्धविश्वास, जातीय तथा लैङ्गिक विभेद, छुवाछुत, भूत-प्रेत-बोक्सी लाग्ने भन्ने मान्यता, दाइजो र चाडपर्व-संस्कारमा अनावश्यक आडम्बर जस्ता विकृति-विसङ्गति छन्।

६. नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यभित्र हिमाल, हरियाली जङ्गल, डाँफे-मुनाल जस्ता चरा, असङ्ख्य पहाड, अन्नको भण्डार तराई, नदी, ताल, उपत्यका, सिमसार र जैविक विविधता पर्छन्।

७. नेपाल जस्तो सानो ठाउँमा सयौँ जाति, भाषा र संस्कृति एकै ठाउँमा अध्ययन गर्न पाइने भएकाले सांस्कृतिक पर्यटनको ठुलो सम्भावना छ। खानपानको संस्कृति, चाडपर्व र जीवनशैलीले पर्यटकलाई आकर्षित गर्छ।

पाठगत बोध — लामो उत्तर (५ अङ्क)

1. कसरी नेपाली विविधतालाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ, आफ्नो विचार लेख्नुहोस्। [५]
2. "जब शिक्षाको राम्रो विकास हुन्छ तब अन्धविश्वास, कुसंस्कार, कुरीति जस्ता कुरा निर्मूल हुँदै जान्छन्।" यस कथनलाई स्पष्ट पार्नुहोस्। [५]
3. समाचारका विशेषता र किसिमबारे छोटो टिप्पणी लेख्नुहोस्। [५]

उत्तर

१. नेपालको विविधता पर्यटनका लागि बहुमूल्य पुँजी हो। पर्यटक हिमाल र जङ्गल हेर्न मात्र आउँदैनन्; कतिले इतिहास, संस्कृति र जीवनशैली अध्ययन गर्न पनि आउँछन्। यस्तो सांस्कृतिक पर्यटनलाई बढावा दिन पहिले हरेक समुदायका पर्व, नृत्य, वेशभूषा, कला र परम्परागत ज्ञानको संरक्षण गर्नुपर्छ। स्थानीय समुदायले आफ्नै भाषा र संस्कृति अनुभव गराउने होमस्टेजस्ता व्यवस्था चलाउन सक्छन्। हरेक जातिका अर्गानिक र प्राकृतिक परिकारलाई व्यवस्थित गरेर पर्यटकलाई चखाउन सकिन्छ, जसले स्वास्थ्य र पर्यटन दुवैलाई फाइदा गर्छ। साथै, पर्यटकलाई यी संस्कृतिको पृष्ठभूमि बताउने प्रशिक्षित मार्गदर्शक र सूचना सामग्री चाहिन्छ। यसले रोजगारी बढाउँछ र विविधताप्रति नयाँ पुस्ताको गौरव पनि बढाउँछ।

२. यो कथन सिम्माले भनेको हो। मानिस चेतनशील प्राणी हो र शिक्षाले उसको चेतनास्तर बढाउँछ। चेतना बढ्दै गएपछि ऊ भूतप्रेत-बोक्सी, छुवाछुत, दाइजोजस्ता अन्धविश्वास र कुरीतिलाई प्रश्न गर्छ र त्याग्छ। उदाहरणका लागि पहिले सतीप्रथा र दासप्रथा थिए तर शिक्षा र चेतनाको विकाससँगै ती हटे; छुवाछुत पनि पहिलेभन्दा धेरै हट्दै छ। त्यसैले शिक्षा नै विकृति हटाउने सबैभन्दा बलियो हतियार हो।

३. समाचार भनेको हालखबर वा नयाँ घटनाको विवरण हो। सत्यता, विश्वसनीयता, नवीनता, रोचकता, सन्तुलन, भाषिक सरलता, स्पष्टता र मिठास यसका विशेषता हुन्। जुन कुराले पाठक वा श्रोताको ध्यान तान्छ र नयाँ सूचना दिन्छ त्यही समाचार बन्छ; संवाददाता तटस्थ रहनुपर्छ र भाषा सरल र वाक्य छोटा हुनुपर्छ। किसिमका आधारमा समाचार तीन प्रकारका छन् — घटनापरक (को, के, कहाँ, किन, कसरी, कहिले सोध्ने), प्रक्रियापरक (पृष्ठभूमि र परिणामसहित विस्तृत व्याख्या) र फिचर (कलात्मक र साहित्यिक प्रस्तुति)।

व्याख्या गर्नुहोस् (३ अङ्क)

1. "पहिचान भनेको अरूभन्दा विशिष्ट हुनु नै त हो नि।" [३]

उत्तर

१. सन्दर्भ। यो कथन 'नेपाली पहिचान' संवादमा सङ्गीताले भनेको हो; नेपाली समाजको विविधताले विश्वमा विशिष्ट बनाएको प्रसङ्गमा आएको छ। अर्थ। पहिचान भनेको अरूभन्दा फरक, विशेष र चिनिने गुण हो। नेपाल प्राकृतिक सुन्दरताका साथै सयौँ जाति, भाषा र संस्कृतिले भरिएको र यस्तो विविधता संसारमा बिरलै पाइने भएकाले यो अरूभन्दा विशिष्ट देश हो। निचोड। विशिष्टता नै पहिचान हो र नेपाली समाजको विविधता नै त्यो विशिष्टता हो भन्ने सार यसले दिन्छ।

समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क)

1. 'नेपाली पहिचान' संवादका आधारमा नेपाली समाजको पहिचान, सम्पत्ति र सौन्दर्यका बारेमा समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्। [८]
2. नेपाली समाजमा रहेका विकृति र तिनलाई हटाउने उपायबारे पाठका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस्। [८]
3. यस रचनाको विधागत विशेषता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [८]

नमुना उत्तर

१. 'नेपाली पहिचान' पाठले पाँच सहपाठीको छलफलबाट नेपाली समाजको पहिचान, सम्पत्ति र सौन्दर्य खोज्छ। संवादका रूपमा लेखिएको यो पाठले विविधतालाई समस्या ठान्ने घनश्यामको शङ्कालाई क्रमशः उत्तर दिँदै समाजको वास्तविक बुझाइतिर पुर्‍याउँछ।

पहिचान। बेखामानका अनुसार पहिचान चिनारी हो। कुनै लेखकले कविता, कथा र निबन्ध लेख्दा कवि, कथाकार र निबन्धकार दुवै पहिचान पाउँछ; त्यसै गरी नेपाली समाज धेरै जातिको भएकाले यसको पहिचान बहुजातीय हो। सङ्गीताले यसमा 'अरूभन्दा विशिष्ट हुनु नै पहिचान' भनी थपेकी छ; सयौँ जाति, भाषा र संस्कृति भएको नेपाल विश्वमा विशिष्ट हो।

सम्पत्ति। सिम्माका अनुसार प्रत्येक जातिका आफ्ना परम्परा, संस्कृति, ज्ञान र अनुभव छन् र भाषामा त्यसको संरक्षण हुन्छ। सभ्यता भनेको जाति, भाषा र संस्कृतिको समष्टि भएकाले विविधताले विविध सभ्यताको सङ्गम बनाउँछ; त्यसैले यो सम्पत्ति हो।

सौन्दर्य। सलिमका अनुसार विविधताका बिचमा सहिष्णुता र एकता नेपाली समाजको सौन्दर्य हो। सङ्गीताले सौन्दर्यलाई प्राकृतिक सुन्दरतामा मात्र सीमित नराखी सांस्कृतिक कुरासम्म फराकिलो बनाई भनेकी छ — जुनसुकै वस्तुबाट प्राप्त हुने सुन्दर कुरा सौन्दर्य हो। यही सांस्कृतिक सौन्दर्यले सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावना खोल्छ र खानपानको संस्कृति पनि पर्यटकलाई लोभ्याउने आधार हो।

संवादले नेपाली समाजको विविधतालाई सम्पत्ति र सौन्दर्य दुवै मान्दै सहिष्णुता र एकतालाई यसको आधार ठान्छ। निष्कर्षमा विविधतामा एकता नै नेपाली पहिचान हो र यसको सम्मान र संरक्षण हामी सबैको दायित्व हो।

२. नेपाली समाजमा संस्कृतिका नाममा अनेक विकृति र विसङ्गति छन्। जात, वर्ग, वर्ण, लिङ्ग र क्षेत्रीयताका आधारमा गरिने विभेद; छुवाछुत; भूत-प्रेत-बोक्सी हुन्छन् भन्ने अन्धविश्वास; दाइजोजस्ता कुपरम्परा; र चाडपर्व-संस्कारमा अनावश्यक आडम्बर यसका उदाहरण हुन्। सङ्गीताले स्पष्ट भनेकी छ — संस्कृति मानिसको हितका लागि बनेका राम्रा चालचलन हुन्; विकृति संस्कृतिको विपरीत हो; विकृतिलाई संस्कृति मान्ने भुल गर्नुहुँदैन।

यिनलाई हटाउने मुख्य उपाय शिक्षा हो। बेखामान र सिम्माका अनुसार शिक्षाले मानिसको चेतना बढाउँछ र चेतनाको वृद्धिसँगै अन्धविश्वास र कुरीति त्यागिँदै जान्छन्। घनश्याम र सङ्गीताले सतीप्रथा, दासप्रथा र छुवाछुत घट्दै गएको उदाहरण दिएका छन्। यसका साथै सलिमले भनेझैँ विद्यार्थी, युवा र शिक्षित वर्गले पहल गर्नुपर्छ, समुदाय र कक्षामा यस्ता विषयमा छलफल चलाउनुपर्छ।

निष्कर्षमा विकृति हटाउन सजिलो छैन तर असम्भव पनि छैन; शिक्षा, जनचेतना र युवा पहलबाट यसलाई निर्मूल गर्न सकिन्छ।

३. यो रचना संवादात्मक रचना विधाको हो। यसका मुख्य विशेषता यसप्रकार छन्। पहिलो, सम्पूर्ण सामग्री पाँच पात्र — घनश्याम, बेखामान, सङ्गीता, सिम्मा र सलिम — को कुराकानीमा आधारित छ र प्रत्येक कथनको अगाडि पात्रको नाम लेखिएको छ। दोस्रो, सुरुमा कोष्ठकभित्र पात्रको परिचय र परिवेश दिने रङ्गमञ्च निर्देशन छ। तेस्रो, घनश्यामको प्रश्नबाट उठान भई तर्क-वितर्क हुँदै सङ्गीताको निष्कर्षमा विषय टुङ्गिएको छ। चौथो, भाषा बोलीचालीको छ — 'है', 'नि', 'हो नि' जस्ता निपात र 'सङ्गीताजी' जस्ता सम्बोधन छन्। पाँचौँ, एउटै विषयमा थोरै पात्रले विचार र तर्कको आदानप्रदान गरेका छन्; त्यहाँ नाटकको जस्तो द्वन्द्व छैन। छैटौँ, रचना सन्देशमूलक छ — विविधतामा एकता र शिक्षाको महत्त्व। निष्कर्षमा संवाद, पात्र, छलफलको उठान-विकास-निष्कर्ष र बोलीचालीको भाषा — यी विशेषताले यो रचना उत्कृष्ट संवादात्मक रचना बनेको छ।