Unit 22 · व्याकरण · 11 min read
वाक्य संश्लेषण र विश्लेषण; वाच्य (कर्तृ, कर्म, भाव)
What the syllabus asks for 5
- वाक्य विश्लेषण
- वाक्य संश्लेषण
- वाच्य
- वाच्य र काल-पक्ष सँगै
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
एउटै कुरा भन्ने धेरै बाटा हुन्छन्। तीन छोटा वाक्यलाई एउटै बनाउन सकिन्छ — त्यो संश्लेषण; एउटा लामो वाक्यलाई टुक्र्याउन सकिन्छ — त्यो विश्लेषण। अनि "रामले भात खायो" लाई "रामद्वारा भात खाइयो" बनाउँदा वाक्यको वाच्य फेरिन्छ। परीक्षामा वाक्यान्तरणबाट ४ अङ्क र काल-पक्ष-भाव-वाच्यबाट ५ अङ्क आउँछ — दुवैमा यस अध्यायको सिधा हात छ। यी दुवै सिप कक्षा ११ मा छैनन्, त्यसैले यहाँ जगदेखि सुरु गरिन्छ।
(१) धेरै सरल वाक्यलाई एउटै वाक्यमा संश्लेषण गर्न सक्नु — अर्थ नबिगारी। (२) एउटा वाक्यलाई उपवाक्यमा विश्लेषण गरी प्रत्येकको काम भन्न सक्नु। (३) तीनै वाच्य चिन्नु — क्रियाको -इ- चिनो हेरेर। (४) एउटै वाक्यलाई तीनै वाच्यमा रूपान्तरण गर्नु।
22.1 वाक्य विश्लेषण
कुनै वाक्यलाई त्यसका उद्देश्य, विधेय र उपवाक्यमा छुट्याई प्रत्येकको काम देखाउने प्रक्रियालाई वाक्य विश्लेषण भनिन्छ।
नमुना — "जुन विद्यार्थीले मिहिनेत गर्छ, उसले परीक्षामा सफलता पाउँछ।"
| अंश | उपवाक्यको किसिम | काम |
|---|---|---|
| जुन विद्यार्थीले मिहिनेत गर्छ | आश्रित (विशेषण उपवाक्य) | उसले लाई विशेषित गर्छ |
| उसले परीक्षामा सफलता पाउँछ | मुख्य उपवाक्य | पूरा अर्थ दिन्छ |
मुख्य उपवाक्यभित्र फेरि — उद्देश्य उसले; विधेय परीक्षामा सफलता पाउँछ; क्रिया पाउँछ; कर्म सफलता; अधिकरण परीक्षामा।
विश्लेषण गर्ने चार चरण
| चरण | काम | किन |
|---|---|---|
| १ | समापिका क्रिया गन्नु | जति समापिका, त्यति उपवाक्य |
| २ | कुन उपवाक्य एक्लै पूरा अर्थ दिन्छ भन्नु | त्यो मुख्य उपवाक्य |
| ३ | बाँकीलाई आश्रित ठहर गरी किसिम भन्नु | सञ्ज्ञा / विशेषण / क्रियाविशेषण |
| ४ | मुख्य उपवाक्यको उद्देश्य–विधेय छुट्याउनु | भित्री बनोट देखाउन |
पढेर, गएपछि, हिँड्दै, गर्ने — यी असमापिका क्रिया हुन्; यिनले नयाँ उपवाक्य बनाउँदैनन्। त्यसैले "पढेर ऊ सुत्यो" मा क्रियापद दुई देखिएर पनि उपवाक्य एउटै हो र वाक्य सरल हो। उपवाक्य गन्दा समापिका क्रिया मात्र गन्नुहोस्।
22.2 वाक्य संश्लेषण
दुई वा दुईभन्दा बढी सरल वाक्यलाई अर्थ नबिगारी एउटै वाक्यमा जोड्ने प्रक्रियालाई वाक्य संश्लेषण भनिन्छ।
संश्लेषणका पाँच उपाय
| उपाय | कसरी | नमुना |
|---|---|---|
| विशेषण बनाएर | गुण जनाउने वाक्यलाई विशेषण | ऊ मिहिनेती छ → मिहिनेती राम |
| असमापिका क्रियाले | -एर, -एपछि, -दै | ऊ पढ्यो। ऊ सुत्यो। → पढेर ऊ सुत्यो। |
| समुच्चयबोधकले | र, तर, तैपनि | ऊ आयो। म गएँ। → ऊ आयो र म गएँ। |
| आश्रित उपवाक्य बनाएर | जो, जुन, जब, किनभने | जुन केटा आयो, त्यो मेरो भाइ हो। |
| पदावलीमा खुम्च्याएर | उपवाक्यलाई पदावली | घाम लाग्यो। हामी हिँड्यौँ। → घाम लागेपछि हामी हिँड्यौँ। |
संश्लेषणको एउटै सर्त — जानकारी नघटोस्, नथपियोस्। "ऊ बिरामी थियो। ऊ विद्यालय गयो।" लाई "ऊ बिरामी थियो र विद्यालय गयो" भन्दा तैपनि को विरोधी भाव हराउँछ। शुद्ध — "बिरामी हुँदाहुँदै ऊ विद्यालय गयो।" स्रोत वाक्यमा भएको हरेक कुरा संश्लिष्ट वाक्यमा पनि हुनुपर्छ।
22.3 वाच्य
वाक्यमा कर्ता, कर्म वा क्रियाभावमध्ये कुन प्रधान छ भन्ने कुरा जनाउने क्रियाको रूपलाई वाच्य भनिन्छ। नेपालीमा तीन वाच्य छन् — कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य, भाववाच्य।
| वाच्य | के प्रधान | क्रियाको चिनो | नमुना |
|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | कर्ता | सोझो रूप | रामले भात खायो। |
| कर्मवाच्य | कर्म | -इ- थपिन्छ | रामद्वारा भात खाइयो। |
| भाववाच्य | क्रियाभाव | -इ- + कर्म गायब | रामबाट खाइएन। |
एउटै वाक्य, तीनै वाच्य
| वाच्य | वाक्य | कर्ता | कर्म | क्रिया |
|---|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | उसले गीत गायो। | उसले (प्रधान) | गीत | गायो |
| कर्मवाच्य | उसद्वारा गीत गाइयो। | उसद्वारा (गौण) | गीत (प्रधान) | गाइयो |
| भाववाच्य | उसबाट गाइएन। | उसबाट (गौण) | हट्यो | गाइएन |
नेपालीमा भाववाच्य असमर्थता वा निषेध जनाउन धेरै प्रयोग हुन्छ — मबाट यो काम हुँदैन, उसबाट हिँडिँदैन, यहाँ बस्न सकिँदैन। यसमा कर्म हुँदैन र क्रिया सधैँ अन्य पुरुष एकवचन रहन्छ। अकर्मक क्रियाको कर्मवाच्य बन्दैन — त्यस्तो अवस्थामा भाववाच्य मात्र बन्छ: राम हाँस्यो → रामबाट हाँसियो (भाववाच्य)।
कर्तृ → कर्म रूपान्तरणका चार चरण
| चरण | के फेर्ने | नमुना |
|---|---|---|
| १ | कर्ताको ले → द्वारा/बाट | रामले → रामद्वारा |
| २ | कर्मको लाई हट्छ, कर्म प्रधान बन्छ | रामलाई → राम |
| ३ | क्रियामा -इ- थप्ने | खायो → खाइयो |
| ४ | क्रिया कर्मसँग सङ्गति मिलाउने | चिठीहरू लेखिए |
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|
| रामले भात खायो। | रामद्वारा भात खाइयो। |
| उसले चिठी लेख्यो। | उसद्वारा चिठी लेखियो। |
| शिक्षकले रामलाई बोलाए। | शिक्षकद्वारा राम बोलाइए। |
| हामीले काम गर्यौँ। | हामीद्वारा काम गरियो। |
| उनीहरूले चिठीहरू पठाए। | उनीहरूद्वारा चिठीहरू पठाइए। |
22.4 वाच्य र काल-पक्ष सँगै
वाच्य फेरिँदा काल र पक्ष फेरिँदैन — दुई फरक कोटि हुन्। कर्मवाच्यमा -इ- थपिएपछि त्यसपछिको कालपक्षको प्रत्यय सोझै लाग्छ।
| काल-पक्ष | कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|---|
| वर्तमान सामान्य | रामले चिठी लेख्छ। | रामद्वारा चिठी लेखिन्छ। |
| वर्तमान अपूर्ण | रामले चिठी लेखिरहेको छ। | रामद्वारा चिठी लेखिँदै छ। |
| वर्तमान पूर्ण | रामले चिठी लेखेको छ। | रामद्वारा चिठी लेखिएको छ। |
| भूत सामान्य | रामले चिठी लेख्यो। | रामद्वारा चिठी लेखियो। |
| भूत पूर्ण | रामले चिठी लेखेको थियो। | रामद्वारा चिठी लेखिएको थियो। |
| भविष्यत् | रामले चिठी लेख्नेछ। | रामद्वारा चिठी लेखिनेछ। |
"चिठी लेखिएको छ" लाई देखेर धेरै जना "पूर्ण पक्ष" मात्र लेख्छन्। यसमा दुवै छ — -इ- ले कर्मवाच्य जनायो र -एको छ ले वर्तमान पूर्ण पक्ष जनायो। प्रश्नले वाच्य सोध्यो कि पक्ष सोध्यो, पहिले त्यो पढ्नुहोस्।
22.5 शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
| × अशुद्ध | ✓ शुद्ध | किन |
|---|---|---|
| रामद्वारा भात खायो | रामद्वारा भात खाइयो | कर्मवाच्यमा -इ- चाहिन्छ |
| रामले भात खाइयो | रामद्वारा भात खाइयो | कर्तामा द्वारा |
| उसद्वारा चिठीहरू लेखियो | उसद्वारा चिठीहरू लेखिए | कर्मसँग सङ्गति |
| रामद्वारा घर गइयो | रामबाट घर गइयो | अकर्मकमा बाट |
| खाइयो — कर्तृवाच्य | खाइयो — कर्मवाच्य | -इ- चिनो |
| खायो — कर्मवाच्य | खायो — कर्तृवाच्य | सोझो रूप |
| उसबाट गाइएन — कर्मवाच्य | — भाववाच्य | कर्म छैन |
| भाववाच्यमा कर्म हुन्छ | भाववाच्यमा कर्म हुँदैन | परिभाषा |
| अकर्मकको कर्मवाच्य बन्छ | अकर्मकको भाववाच्य मात्र बन्छ | कर्म नभएपछि |
| मबाट यो काम हुन्न — कर्तृ | — भाववाच्य | असमर्थता जनायो |
| उसद्वारा राम बोलाइयो | उसद्वारा राम बोलाइए | आदरार्थ सङ्गति |
| ऊ बिरामी थियो र गयो | बिरामी हुँदाहुँदै ऊ गयो | विरोधी भाव जोगियो |
| पढेर र ऊ सुत्यो | पढेर ऊ सुत्यो | -एर पछि र नलाग्ने |
| तीन वाक्य जोड्दा दुई क्रिया छुटे | सबै जानकारी राख्नु | संश्लेषणमा अर्थ नघट्ने |
| जुन केटा आयो — मुख्य उपवाक्य | — आश्रित उपवाक्य | जुन ले जोड्यो |
| उसले सफलता पाउँछ — आश्रित | — मुख्य उपवाक्य | एक्लै पूरा अर्थ |
| विश्लेषण = जोड्नु | विश्लेषण = छुट्याउनु | संश्लेषण जोड्नु हो |
| संश्लेषण = छुट्याउनु | संश्लेषण = जोड्नु | उल्टो भयो |
| घाम लाग्यो र हामी हिँड्यौँ (समयबोध) | घाम लागेपछि हामी हिँड्यौँ | समय सम्बन्ध स्पष्ट |
| उसद्वारा भात खाइएको छ (कर्तृ भन्दै) | कर्मवाच्य, पूर्ण पक्ष | वाच्य र पक्ष फरक कोटि |
| कर्मवाच्यमा क्रिया कर्तासँग मिल्छ | कर्मवाच्यमा क्रिया कर्मसँग मिल्छ | सङ्गतिको नियम |
| उसले गीत गाइयो | उसद्वारा गीत गाइयो | दुवै फेर्नुपर्छ |
| भाववाच्यमा क्रिया बहुवचन | भाववाच्यमा सधैँ अन्य पुरुष एकवचन | नियम |
| रामद्वारा हाँसियो — कर्मवाच्य | — भाववाच्य | हाँस्नु अकर्मक |
| मिहिनेती राम हो र पढ्छ | मिहिनेती राम कक्षा १२ मा पढ्छ | संश्लेषणमा दोहोरो हट्यो |
| रामद्वारा चिठी लेखिँदैछ — वर्तमान सामान्य | — वर्तमान अपूर्ण | -दै छ अपूर्ण पक्ष |
| रामद्वारा चिठी लेखिनेछ — भूत | — भविष्यत् | -नेछ भविष्यत् |
| वाच्य फेर्दा काल पनि फेरिन्छ | वाच्य फेर्दा काल फेरिँदैन | दुई फरक कोटि |
| पढेर ऊ सुत्यो — दुई उपवाक्य | — एउटै उपवाक्य | पढेर असमापिका |
| असमापिकाले उपवाक्य बनाउँछ | समापिकाले मात्र बनाउँछ | उपवाक्य गन्ने नियम |
| लेखिएको छ — पक्ष मात्र | कर्मवाच्य र वर्तमान पूर्ण | दुवै चिनो छन् |
प्रश्न. "राम एक विद्यार्थी हो। ऊ मिहिनेती छ। ऊ कक्षा १२ मा पढ्छ। ऊ सधैँ प्रथम हुन्छ।" — एउटै वाक्यमा संश्लेषण गर्नुहोस्।
समाधान. १. दोहोरिएको कर्ता ऊ/राम एक पटक मात्र राख्ने। २. मिहिनेती छ लाई विशेषण बनाउने। ३. कक्षा १२ मा पढ्छ लाई विशेषण उपवाक्य वा पदावली बनाउने। ४. अन्तिम कथनलाई मुख्य क्रिया बनाउने।
उत्तर. कक्षा १२ मा पढ्ने मिहिनेती विद्यार्थी राम सधैँ प्रथम हुन्छ।
प्रश्न. "शिक्षकले विद्यार्थीलाई पाठ पढाए।" लाई कर्मवाच्य र भाववाच्यमा फेर्नुहोस्।
समाधान. कर्मवाच्य — कर्तामा द्वारा, कर्म प्रधान, क्रियामा -इ-, क्रिया कर्मसँग सङ्गति: शिक्षकद्वारा विद्यार्थीलाई पाठ पढाइयो। भाववाच्य — कर्म हटाएर क्रियाभाव मात्र प्रधान, क्रिया अन्य पुरुष एकवचन: शिक्षकबाट पढाइएन। (वा शिक्षकबाट पढाउन सकिएन।)
प्रश्न. "जब घण्टी बज्यो, विद्यार्थीहरू कक्षाबाट निस्के र मैदानतिर दौडे।" — विश्लेषण गर्नुहोस्।
समाधान. समापिका क्रिया तीन — बज्यो, निस्के, दौडे → तीन उपवाक्य। १. जब घण्टी बज्यो — आश्रित (क्रियाविशेषण उपवाक्य, समय जनायो)। २. विद्यार्थीहरू कक्षाबाट निस्के — मुख्य उपवाक्य। उद्देश्य विद्यार्थीहरू; विधेय कक्षाबाट निस्के; कक्षाबाट अपादान कारक। ३. मैदानतिर दौडे — र ले जोडिएको स्वतन्त्र उपवाक्य; कर्ता उही भएकाले लोप भएको।
आश्रित उपवाक्य भएकाले वाक्य मिश्र हो।
पाठको सार
- विश्लेषण = वाक्यलाई उपवाक्य, उद्देश्य र विधेयमा छुट्याउनु; संश्लेषण = धेरै वाक्यलाई एउटै बनाउनु।
- संश्लेषणका पाँच उपाय — विशेषण बनाउने, असमापिका क्रिया (-एर, -एपछि), समुच्चयबोधक (र, तर, तैपनि), आश्रित उपवाक्य (जो, जब, किनभने), पदावलीमा खुम्च्याउने।
- संश्लेषणमा अर्थ नघट्ने, नथपिने।
- वाच्य तीन — कर्तृवाच्य (कर्ता प्रधान, सोझो क्रिया), कर्मवाच्य (कर्म प्रधान, क्रियामा -इ-, कर्तामा द्वारा), भाववाच्य (क्रियाभाव प्रधान, कर्म गायब, प्रायः निषेधार्थ)।
- कर्तृ → कर्म चार चरण: ले → द्वारा; कर्मको लाई हट्ने; क्रियामा -इ-; क्रिया कर्मसँग सङ्गति।
- अकर्मक क्रियाको कर्मवाच्य बन्दैन — भाववाच्य मात्र बन्छ।
अभ्यास
वाच्य लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- रामले भात खायो। [1]
- उसद्वारा चिठी लेखियो। [1]
- मबाट यो काम हुँदैन। [1]
- शिक्षकद्वारा विद्यार्थी पढाइए। [1]
- उनीहरू बिहानै हिँडे। [1]
उत्तर
१. कर्तृवाच्य — कर्ता प्रधान, क्रिया सोझो रूपमा।
२. कर्मवाच्य — कर्म चिठी प्रधान, क्रियामा -इ-, कर्तामा द्वारा।
३. भाववाच्य — कर्म छैन, असमर्थता जनायो।
४. कर्मवाच्य — क्रिया कर्म विद्यार्थी सँग मिलेको।
५. कर्तृवाच्य — कर्ता प्रधान।
कर्मवाच्यमा फेर्नुहोस् (१ अङ्क)
- उसले गीत गायो। [1]
- हामीले काम गर्यौँ। [1]
- शिक्षकले रामलाई बोलाए। [1]
- उनीहरूले चिठीहरू पठाए। [1]
- मैले पुस्तक पढेँ। [1]
उत्तर
६. उसद्वारा गीत गाइयो।
७. हामीद्वारा काम गरियो।
८. शिक्षकद्वारा राम बोलाइए। — लाई हट्यो, क्रिया राम सँग सङ्गत।
९. उनीहरूद्वारा चिठीहरू पठाइए। — कर्म बहुवचन, क्रिया पनि बहुवचन।
१०. मद्वारा पुस्तक पढियो।
संश्लेषण गर्नुहोस् (१ अङ्क)
- ऊ पढ्यो। ऊ सुत्यो। [1]
- घाम लाग्यो। हामी हिँड्यौँ। [1]
- ऊ बिरामी थियो। ऊ विद्यालय गयो। [1]
- एउटा केटा आयो। त्यो मेरो भाइ हो। [1]
- सीता मिहिनेती छे। सीता प्रथम भई। [1]
उत्तर
११. पढेर ऊ सुत्यो। — असमापिका -एर।
१२. घाम लागेपछि हामी हिँड्यौँ। — समयबोधक पदावली।
१३. बिरामी हुँदाहुँदै ऊ विद्यालय गयो। — विरोधी भाव जोगियो। (ऊ बिरामी थियो तैपनि विद्यालय गयो पनि शुद्ध।)
१४. जुन केटा आयो, त्यो मेरो भाइ हो। — विशेषण उपवाक्य।
१५. मिहिनेती सीता प्रथम भई। — पहिलो वाक्य विशेषण बन्यो।
विश्लेषण गर्नुहोस् — उपवाक्यको सङ्ख्या र किसिम लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- जब पानी पर्यो, खेल रोकियो। [1]
- ऊ आयो र म गएँ। [1]
- पढेर ऊ सुत्यो। [1]
- उसले भन्यो कि ऊ भोलि आउँछ। [1]
- मिहिनेत गर्ने विद्यार्थी सफल हुन्छ। [1]
उत्तर
१६. दुई उपवाक्य — जब पानी पर्यो आश्रित (क्रियाविशेषण), खेल रोकियो मुख्य। वाक्य मिश्र।
१७. दुई उपवाक्य, दुवै स्वतन्त्र। वाक्य संयुक्त।
१८. एउटै उपवाक्य — पढेर असमापिका हो। वाक्य सरल।
१९. दुई उपवाक्य — कि ऊ भोलि आउँछ आश्रित (सञ्ज्ञा उपवाक्य)। वाक्य मिश्र।
२०. एउटै उपवाक्य — मिहिनेत गर्ने असमापिकाबाट बनेको विशेषण पदावली हो। वाक्य सरल।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणबिचको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- तीनै वाच्य परिभाषा र उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- "उसले गीत गायो।" लाई तीनै वाच्यमा राख्नुहोस्। [3]
- कर्तृवाच्यलाई कर्मवाच्यमा फेर्ने चार चरण उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- संश्लेषणका पाँच उपाय एक-एक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
उत्तर
२१. संश्लेषणमा धेरै सरल वाक्यलाई अर्थ नबिगारी एउटै वाक्य बनाइन्छ — ऊ पढ्यो। ऊ सुत्यो। → पढेर ऊ सुत्यो। विश्लेषणमा एउटा वाक्यलाई त्यसका उपवाक्य, उद्देश्य र विधेयमा छुट्याइन्छ — जब पानी पर्यो, खेल रोकियो। → आश्रित उपवाक्य जब पानी पर्यो + मुख्य उपवाक्य खेल रोकियो। संश्लेषण जोड्नु हो, विश्लेषण छुट्याउनु।
२२. कर्तृवाच्य — कर्ता प्रधान हुने, क्रिया कर्तासँग सङ्गत हुने वाच्य: रामले भात खायो। कर्मवाच्य — कर्म प्रधान हुने, कर्तामा द्वारा/बाट लाग्ने र क्रियामा -इ- थपिने वाच्य: रामद्वारा भात खाइयो। भाववाच्य — कर्ता र कर्म दुवै गौण भई क्रियाको भाव प्रधान हुने, कर्म नै नहुने वाच्य: रामबाट खाइएन।
२३. कर्तृवाच्य — उसले गीत गायो। कर्मवाच्य — उसद्वारा गीत गाइयो। भाववाच्य — उसबाट गाइएन। (कर्म गीत हट्यो, क्रियाभाव मात्र प्रधान रह्यो।)
२४. चरण १ — कर्ताको ले लाई द्वारा/बाट बनाउने: रामले → रामद्वारा। चरण २ — कर्मको लाई हटाएर कर्मलाई प्रधान बनाउने: रामलाई → राम। चरण ३ — क्रियामा -इ- थप्ने: खायो → खाइयो। चरण ४ — क्रियालाई कर्मसँग सङ्गत गराउने: चिठीहरू लेखिए। पूरा नमुना — शिक्षकले रामलाई बोलाए। → शिक्षकद्वारा राम बोलाइए।
२५. (क) विशेषण बनाएर — ऊ मिहिनेती छ। → मिहिनेती राम। (ख) असमापिका क्रियाले — ऊ पढ्यो। ऊ सुत्यो। → पढेर ऊ सुत्यो। (ग) समुच्चयबोधकले — ऊ आयो। म गएँ। → ऊ आयो र म गएँ। (घ) आश्रित उपवाक्य बनाएर — एउटा केटा आयो। त्यो मेरो भाइ हो। → जुन केटा आयो, त्यो मेरो भाइ हो। (ङ) पदावलीमा खुम्च्याएर — घाम लाग्यो। हामी हिँड्यौँ। → घाम लागेपछि हामी हिँड्यौँ।
Practise more: Nepali question bank